ەڭسەلى عيمارات – ەلدىك نىشانى

ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلى مەرەكەسى قارساڭىن­دا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە رەسپۋب­ليكا كۇنىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانى, ونى اتاپ ءوتۋدىڭ ءجون-جوباسى تۋرالى دوڭگەلەك ۇستەل وتكەنى ءمالىم. سول جيىندا قازاق­ستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باس­قارما باسشىسى نۇربەك ماتجاني ءبىز ايتىپ وتىرعان بۇرىنعى جوعارى كەڭەستىڭ عيماراتىن تاۋەلسىزدىك اتريبۋ­تى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەگەن ۇسىنىس بىلدىرگەن ەدى. تاۋەلسىزدىك تاري­حى­نىڭ باستاۋىن­دا تۇرعان كەشەن ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ كۋاسى عانا ەمەس, ۇلتىنىڭ وتكەنىنە وگەي كوزبەن قاراي المايتىن جاس ۇرپاقتى تاعىلىمعا ۇيىس­تىراتىن تاپتىرماس ورىن بولۋعا ءتيىس ەكەنى بۇعان دەيىن دە ايتىلعان.

«نەگىزى ءبىزدىڭ تاريح اقش-پەن وتە ۇقساس. امەريكا العاش رەت فيلا­دەلفيادا ەگەمەندىگىن جاريالادى. كەيىن ەل استاناسى جاڭادان سالىنعان ۆاشينگتونعا كوشىرىلدى. فيلادەلفيادا اتاقتى «تاۋەلسىزدىك ورداسى» اتتى عيمارات بار. بۇل نىساندى ءالى كۇنگە دەيىن ەل پرەزيدەنتتەرى, سەناتورلار, كونگرەسمەندەر, ساياساتكەرلەر باعدارلامالىق ءسوز سويلەيتىن كەزدە ءرامىزدى ورىن رەتىندە تاڭدايدى. تاياۋدا عانا كامالا حارريس پەن دونالد ترامپ تا وسى جەردە دەبات­قا ءتۇستى. ءبىز دە الماتىداعى تولە بي كوشەسىندە ورنالاسقان بۇرىنعى جوعارى كەڭەستىڭ عيمارا­تىن «تاۋەلسىزدىك ورداسى» دەپ اتاساق, ۇتار ەدىك. بالكىم, بالالاردى, جاسوسپىرىمدەردى, ستۋدەنتتەردى جىل سا­يىن سول جەرگە اپارۋ, ونىڭ ماكەتىن اۋىل-ايماق, مەكەمە-مەكتەپكە دەيىن تاراتىپ, ناسيحاتتاۋ, تانىمال ەتۋ رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ءبىر نىشانى رەتىندە مەرەكەنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەدى دەپ ەسەپتەيمىن»,  دەگەن ەدى ن.ماتجاني.

تاۋەلسىزدىك جارشىسىنا اينالعان عيماراتتىڭ ىرگەتاسى 1938 جىلى قالانعان. سوعىس جىلدارىندا تۇرالاپ قالعان قۇ­رى­لىس جۇمىسى كەيىننەن قايتا جالعاسىپ, 1957 جىلى عانا پايدالانۋعا بەرىلدى. ال 1972 جىلى وعان قوسالقى ەكى عيمارات سالىنىپ, بۇيىرلىك زالدار كەڭەي­تىلگەن. عيمارات ساۋلەتشى بوريس رۋبانەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن «موسپروەكت» شەبەرحاناسىندا جوبالانىپتى.

عيمارات ءبىر-بىرىمەن كەڭ جولدار ارقىلى بايلانىسقان ءۇش كومپوزيتسيالىق تومنان تۇرادى. ولاردىڭ ورتاسىندا عيماراتتىڭ نەگىزگى بويلىق ءوسى بويىندا ورنالاسقان جوعارعى كەڭەس زالى بار, ول ەكى تىكبۇرىشتى اۋلانى قۇرايدى. نەگىزگى قاسبەتتىڭ ارحيتەكتۋرالىق شەشىمى – جارىق پەن كولەڭكەنىڭ ءتيىمدى ويىنىن جاساي وتىرىپ, ۇلكەن 8 باعانالى كەڭىستىكتىكتەن تۇرادى.

1980 جىلعا دەيىن بۇل عيماراتتا جوعارعى كەڭەس, مينيسترلەر كەڭەسى جانە قازاق كسر كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتى ورنالاستى. 1982 جىلى عيمارات قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىزىمىنە قوسىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى وسىندا ورنالاستى. ەندى بۇل – 2001 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (قبتۋ). 2016 جىلى قبتۋ (جوعارعى كەڭەس) عيما­را­تىنىڭ قابىرعاسىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەم­لە­­­كەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­تيتۋ­تسيا­­لىق زاڭ­نىڭ قابىلدانعانى تۋرالى مە­موريال­دىق تاقتا ءىلىندى.

ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعاعا كۋا بولعان سول تۇستاعى دەپۋتاتتار مەن مەم­لەكەت قايراتكەرلەرى دە ن.ماتجانيدىڭ ويىن قۋاتتايدى. ماسەلەن, قازاق كسر حالىق دەپۋتاتى بولعان اكادەميك وراز بايمۇراتوۆ نىساندى ەگەمەندىكتىڭ ماڭىز­دى اتريبۋتى رەتىندە باعالاۋ تاريحقا جاسالعان قۇرمەت دەپ ەسەپتەيدى.

«بۇل ءساتتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس. ول كەزدەگى دەپۋتاتتار, شىن مانىندە, ءار سالادا كوشباسشى بول­­عان, ەلشىل, مەملەكەتشىل, رۋحاني قۋاتى مىقتى قايراتكەرلەر ەدى. بوس­تان­دىق دەپ بۇلقىنعان, بولاشاققا ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ ارمان-اڭسارى ارناسىن تاپقان كۇن ەدى بۇل. تالاي قيلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ, ءوز بوساعاڭدا وزگەگە جاۋتەڭدەۋدەن اسقان سور بار ما؟ تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتقاندا قۋانباعان جۇرەك جوق شىعار. ايتىپ وتىرعان عي­مارات – راسىندا, ەل ءۇشىن تاريحي قاس­تەرلى ورىن بولۋعا لايىق جەر. ونىڭ ءار قابىرعاسىندا ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ ارمانى, جاڭا كەزەڭنىڭ باس­تاۋى, ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ جاڭعىرىعى جاتىر. مۇنى تەك تاريحي ەسكەرتكىش دەپ اتاپ قويماي, كۇتىپ باپتاۋعا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىز بەرۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەدى و.بايمۇراتوۆ.

ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ايتۋلى عيمارات­تا ءبىلىم الاتىن شاكىرتتەرگە مۇنداعى اۋديتوريالاردىڭ كيەلى ورىن ەكەنىن, عي­مارات­تىڭ تاريحى تۋرالى ۇنەمى اقپا­رات بەرىلىپ وتىراتىنىن جەتكىزدى. بىرەر جىل بۇرىن عيماراتتىڭ ورتالىق زالىندا دەمەۋشىلىك قاراجاتپەن جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپتى.

ء«بىز بارلىق ەرەجەنى قاتاڭ ساقتادىق, ويتكەنى عيمارات – تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە مەملەكەت قورعاۋىندا. ەڭ باستىسى, ءبىز كوممۋنيكاتسيالاردى قالپىنا كەلتىردىك: جىلۋ, جەلدەتۋ, جاڭا دىبىستىق جۇيە ورناتىلدى. قازىر بۇل – ءماجىلىس زالى ەمەس, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاجەت­تىلىكتەرىنە, ونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتىك ءىس-شارالارعا ارنالعان زال. جارىق اۋىس­تىرىلدى, بارلىق ليۋسترا قالدى, ولارعا جاڭا جارىقديودتى شامدار قويدى. پاركەتى قايتا جىلتىراتىلدى. دوڭگەلەك زالدىڭ توبەسىندەگى كۇمبەزگە كۇن باتارەيا­لارى ورناتىلدى. دوڭگەلەك زالدا ەسكى ورىن­دىقتاردىڭ توسەنىشتەرى اۋىستىرىلدى. ويتكەنى تازا بىلعارىنىڭ توزىعى ابدەن جەتكەن. جارامسىز بولدى, ەسكى قاپتامانى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا ءتۇستى دەرماتيننەن ازىرلەندى. عيماراتتىڭ دالىزدەرىندە كەڭەستىك دەكور ەلەمەنتتەرى, ەسكى شامدار, تەرەزەلەر سول قالپىندا ساقتالعان», دەيدى عيماراتقا يە بولىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرى.

الماتى