الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ دامۋ قارقىنى قانداي؟

ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان جىل سا­يىن الماتىعا اعىلعان جۇرتتىڭ قارا­سى قالىڭ. ميلليوندار مەكەندەگەن مەگاپو­ليستى ىشكى كوشى-قوننىڭ ەڭ تا­نى­مال باعىتى دەۋگە بولادى. ستاتيس­­تيكاعا سالساق, بىلتىر جاز اي­لارى­نىڭ وزىندە ەل ايماقتارىنان 17 477 ازامات الماتىعا قونىس اۋدارعان. كەيىنگى دەرەككە سايكەس, الماتى قالاسى حالقىنىڭ سانى 2 ملن 264,5 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. ال قالا مەن الماتى اگلو­مەراتسياسىن قوسا العاندا 3,6 ملن ادام وڭتۇستىك استانانى مەكەن ەتەدى. كۇن سايىن قالاعا قوعامدىق كولىك­پەن 150 مىڭعا جۋىق ادام جانە 230 مىڭ­عا جۋىق جەكە كولىك كىرەدى. كەيىنگى جىلدارى كوشى-قون ەسەبىنەن حالىقتىڭ ءوسۋى شامامەن 60%-دى, ال تابيعي ءوسىم  40%-دى قۇراعان. 

بىرەر جىل بۇرىن پرەزيدەنت پار­مەنىمەن ەلىمىزدەگى اگلومەراتسيانىڭ ­ەڭ ءىرى ورتالىعىنا ايرىقشا ءمان بەرى­لىپ, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى­نىڭ دامۋ ماسەلەسىندە اكىمدەر بىر­لەسە جۇمىس اتقارۋى قاجەتتىگى نازار­عا الىندى. ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىر­ما بەرىلىپ, الماتى اگلومەراتسياسىن باس­قارۋ جونىندەگى كەڭەس ماردىمسىز وتىرىس وتكىزۋ الاڭى بولىپ قالماي, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋدە كاسىبي­لىككە, تۇرعىندارعا قولايلى جاعداي جا­ساۋعا ءارى قالا مەن قالا ماڭى اۋماعىن ۇيل­ەسىمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ مىندەتتەلگەن.

ۇكىمەت بەكىتكەن الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى ءوڭىردىڭ ورنىقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبا اياسىندا قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي مەن الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ, ساپالى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, قالا مەن وبلىس اراسىنداعى كولىك بايلانىسىن جاقسارتۋ, تەمىرجول تاسىمالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ءوندىرىستى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا شاعىن ونەركاسىپتىك پاركتەر قۇرۋ, يندۋستريالدى ايماقتى كەڭەيتۋ, ءوندىرىس وشاقتارىن وبلىس اۋماعىنا كوشىرۋ سەكىلدى ماقساتتار كوزدەلگەن.

قالا اكىمى ەربولات دوساەۆ مايات­نيكتىك كوشى-قوندى ەسكەرە وتىرىپ, قالا­نىڭ كۇندەلىكتى حالقى شاشامەن 3 ملن ادامدى قۇراعانىن, قالا ماڭىنداعى ايماقپەن كولىكتىك بايلانىس, سۋ بۇرۋ, ەنەر­گيامەن جابدىقتاۋ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ باعىتىنداعى جۇمىس­تار قارقىندى دامي بەرەتىنىن ايتىپ كەلەدى. الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋ ­جوسپارىندا 130 ءىس-شارا وتكىزۋ كوزدەلگەن بولسا, ونىڭ 77-ءسىن الماتى وبلىسى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە بىرقاتار ونەركاسىپتىك كاسىپورىندى الماتىدان تىس جەرلەرگە كوشىرۋ ماسەلەسى تۇر. وسىعان بايلانىستى اكىمدىكتەر كاسىپ­ورىن باسشىلارى­مەن كەلىسسوزدەر جۇر­گىزۋدى قولعا العان. اينالاسى از ۋاقىتتا اتقارىلعان شارۋا از ەمەس. دەسە دە اگلومەراتسياعا اينال­عان باسقا دا ءىرى قالالار سياقتى الماتى­نىڭ دا ءوز سىن-قاتەرلەرى بار. بۇل بىرنە­شە جىلدىڭ ىشىندە وڭاي شەشىمىن تابا ­سالار ماسەلە ەمەستىگى تاعى انىق.

مەگاپوليس ماڭىنداعى اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ الماتىعا جاپپاي اعى­لۋىنىڭ سەبەبى سان الۋان. ساراپشىلار الماتىنى ەلدەگى ءومىر سۇرۋگە ەڭ قو­لاي­لى قالانىڭ ءبىرى دەپ سانايدى. حا­لىق­ارالىق «Economist Intelligence Unit» زەرتتەۋ كومپانياسى 5 جىل بۇرىن شا­ھاردى الەمدەگى تىرشىلىك كەشۋگە وڭ­تايلى 100 قالانىڭ تىزىمىنە قوس­قان. زەرتتەۋدە ۇزدىك قالالار 100 بال­دىق­ جۇيە­مەن 5 نەگىزگى باعىت بويىنشا سارا­لانعان. ۇيىم الماتىنىڭ تۇراق­تى­لىعىن – 75, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن – 66,7, مادەنيەتى مەن قورشا­عان ور­تاسىن – 57,6, ءبىلىم سالاسىن – 66,7; ين­فرا­قۇرىلىمىن 66,7 بالعا باعالاعان.

– قالانىڭ اينالاسىندا الماتى اگلومەراتسياسى قالىپتاسۋى – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان زاڭدى قۇ­بى­لىس. وسىعان بايلانىستى قالا تۇر­عىن­دا­رىنىڭ ناقتى سانى ءوسىپ كەلەدى. جوبا­مەن حالىقتىڭ 18-20%-ى – الما­تىعا وقۋعا كەلىپ-كەتەتىندەر. تاعى ­30-40%-ى مەديتسينالىق قىزمەت الۋ ماقسا­تىن­­­دا كەلەدى. الماتى ماڭايىنداعى ­اۋدان­داردا بۇل قىزمەتكە دەگەن سۇرا­نىس قام­­تاماسىز ەتىلگەن. تۇرعىندار قالاعا كوپ جاعدايدا دارىگەر تاپشىلىعى­نان ەمەس, ساپاسى جوعارى مامانداردىڭ قىزمەتىن الۋ ماقساتىندا كەلەدى. الما­تى اگلومەراتسياسى اۋماعىنداعى ەلدىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى – قالا ىشىندە. وزگە وڭىرلەردەن كەلەتىن ستۋدەنتتەردىڭ دە دەنى – الما­تىدا. شاھارعا كىرەتىن كولىكتەردى شەك­تەۋمەن ەمەس, قالا سىرتىنداعى تۇرعىن­داردىڭ قالاعا ءجيى قاتىناۋ قاجەتتىگى بولمايتىنداي جاعداي جاساۋمەن اينالىسۋ كەرەك. الماتىنىڭ شەتكەرى ايماقتارىندا تۇراتىن ازاماتتار قالانىڭ ورتالىعىنا جەتۋ ءۇشىن كەمى 2,5 ساعاتىن جولدا, كولىك كەپتەلىسىندە جوعالتادى, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى نۇرلان اسقار ۇلى.

ساراپشى اتاپ وتكەندەي, كولىك كەپ­تەلىسى – مەگاپوليس ءۇشىن باس اۋىرتار باس­تى تاقىرىپ. الماتى قالاسىنا ەڭ جا­قىن ورنالاسقان, الايدا الماتى وبلىسى اۋماعىنا كىرەتىن 5 اۋداننىڭ وزىندە 200 مىڭنان اسا اۆتوكولىك تىركەلگەن. كەپتەلىس ۋاقىتىندا ولار قالانىڭ كو­لىكتىك پروبلەماسىن ۋشىقتىرىپ, ەكو­لوگيانى لاستاپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇ­سىنىكتى. مۇندا ترانزيتتىك جولاۋشىلار اعىنىنىڭ ۇلەسى دە بار. كەيىنگى جىلدارى التىنوردا, تالعار, قۇلجا تاسجولى مەن باسقا دا باعىتتارداعى جولداردى كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستادى. دەگەنمەن تۇرعىنداردى تيتىقتات­­قان كەپتەلىس ماسەلەسى جۋىق ارادا شەشى­مىن تابا المايتىنعا ۇقسايدى.

ەكولوگيا مەن كولىك كەپتەلىسى – شا­ھاردىڭ جازىلماي كەلە جاتقان جا­­راسى. قوس پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تار­قاتۋعا قالاداعى كولىك سانىن رەتكە كەل­تىرۋ مەن جىلىتۋ قازاندىعىن گازعا كو­شىرۋ قاجەتتىگىن ەكولوگتەر بەس-التى جىل بەدەرىندە جارىسا ايتىپ ءجۇر. ءوندىرىستىڭ ورگە جىلجۋى مەن ءتۇرلى تۇر­مىستىق يگىلىك قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزبەي تۇرمايدى. قالا­داعى بىرقاتار داڭعىلدى ۇزارتۋ جۇمىس­تارى تولىق اياقتالىپ, جولايرىق­تار­دىڭ قۇرىلىسى قارقىن السا, مەترو بەكەت­تەرىنىڭ سانى ارتسا, كەپتەلىس ءسال دە بولسا سەيىلەدى دەگەن ءۇمىت باسىم.

– قالانىڭ قاسكەلەڭ, تالعار تارا­پىنداعى كىرەبەرىس قاقپالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراقتارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپ­قان ءجون. دامىعان ەلدەردەگىدەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كولىكتەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. الىپ قويما­لار سالىپ, قاجەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كولىكتەرى ارقىلى عانا قالاعا تاسى­مالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىن­دە كومىرقىشقىل توتىعى 800 كيلونى, ازوت توتىعى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا, كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن اسا زياندى زات بولىنەدى. جالپى, ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى – كولىكتەردەن. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. الماتىنىڭ 2,2 ملن تۇرعىنى بار. الايدا ەكولوگيالىق احۋال 20 ملن حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ملن حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ملن ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق. الماتى اگلومەراتسياسىندا كوزدەلگەن بارلىق جوسپار لايىقتى جۇزەگە اسادى دەپ سەنەمىز, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى جاندوس الىمعوجا.

ال ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنىڭ شەشىلمەۋى ەكونوميكا تىنىسىن تارىلتا بەرەتىنىن, قوعامدىق كولىكتەگى پروبلەمالارعا بايلانىستى جولاۋشىلار جەكە كولىكتەرگە تاۋەلدى ەكەنىن ايتادى. ۋربانيست-عالىم­نىڭ سوزىنشە, جولدى كەڭەيتۋ مەن جولاي­رىقتار سالۋ ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەش­پەيدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنى جوعا­رى جىلدامدىقتى ترامۆاي (LRT) جانە مەترو قۇرىلىسىمەن جالعاستىرۋ كەرەك.

«ينكليۋزيۆتى شەشىم قابىلداۋ تەتىك­­تەرىن ازىرلەۋگە باسىمدىق بە­رىپ, اشىقتىقتى دامىتۋ قاجەت. قالا قۇ­رى­لىسى جوباسىنا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردى, قا­بىلدانعان شەشىمدەرگە تىكەلەي اسەر ەتەتىندەردى تارتۋ كەرەك», دەيدى ول.

جىل باسىندا الماتى مەن قالا اۋما­عىندا ورىن العان جەر دۇمپۋ­لەرى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماق تۇر­عىن­دارىن ۇرەي قۇشاعىنا العانى ءما­لىم. سول تۇستا جوعارى قاباتتاعى پا­تەر­لەردى ساتىلىمعا قويۋ دەڭگەيى ۇدەپ, قالا ىرگەسىندەگى جەر ۇيلەرگە سۇرا­نىس ارتقان. الايدا ستاتيستيكا ىشكى كوشى-قوندا بالەندەي جاڭالىق جوق ەكە­نىن, الماتىعا ات باسىن بۇرىپ جات­قانداردىڭ سانى جىلداعىدان ارتپاسا كەمىمەگەنىن كورسەتىپ وتىر.

«كەز كەلگەن ىسكە عىلىمي كوزقاراسپەن كەلۋ كەرەك. الماتىنىڭ سەيسميكاسى, ەكولوگياسى, قانشا تۇرعىنعا لايىق­تالدى دەگەن ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان كەيىن كەشەندى تۇر­دە زەرتتەلگەن ەمەس. سەبەبى قالانىڭ جاع­دايىن, مۇمكىندى­گىن جان-جاقتى زەرت­تەپ, ءتيىستى ورىندار­عا حابارلاپ وتىرا­­تىن عىلىمي زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى جابىلىپ قالدى. ءبىز الماتىنى كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعاندا قالا­نىڭ ەكولوگياسى, سەيسمولوگياسى جايلى كەشەندى زەرت­تەۋ جۇرگىزۋىمىز كەرەك ەدى. سەبەبى قالا لاستانعان اۋانى جەل كو­تە­رىپ الىپ كەتەتىن جازىق دالادا ەمەس, ­تاۋ باۋ­رايىنداعى قازاندىقتا ورنالاس­­قان. الما­تىدا مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­مەن سالى­نىپ جاتقان كوپقابات­تى ۇيلەردە نەمەسە قالا سىرتىنداعى جەكە­مەنشىك ۇيلەردە سەيسميكالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتار ساقتالا ما دەگەن ساۋال تولعاندىرادى», دەيدى ەكولوگ بەدەلبەك تالاسباي.

اگلومەراتسيانىڭ اۋقىمدى مىن­دەت­تەرى تۋرالى ايتقاندا ءبىلىم بەرۋ, دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ ين­فرا­­­قۇرىلىمىن دامىتۋ پروب­لەما­­سى العى شەپتە اتالاتىنى انىق. ماياتنيكتىك كوشى-قوننىڭ باقىلان­باۋىنان بالاباقشالارعا, مەكتەپتەرگە, ءبىلىم مەكەمەلەرىنە جوعارى جۇكتەمە تۇسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بالالاردى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قالانىڭ ماڭىنداعى بولىگىندە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ قولدانىلادى. بۇل ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە, مە­كە­مەنىڭ پەداگوگيكالىق قۇرامىنا جو­عارى جۇكتەمە تۇسۋىنە اكەلەدى. وسى مىن­دەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان كە­شەن­­دى جوسپارلار كەشىكتىرمەي ورىندا­­لىپ, قولدانىستاعى نىسانداردى جاڭار­تۋ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەلەرىن ­سالۋ ءىسى قارقىن السا يگى.

وڭىردەگى ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ توزۋى – وزەكتى پروبلەمالار قاتارىندا. تۇرمىستىق قالدىقتار كولەمىنىڭ ۇل­عايۋى, قالدىقتاردى قايتا كادەگە جاراتۋ ءىسىنىڭ جولعا قويىلماۋى ەكولوگيالىق پروبلەمالار تۋىنداتىپ وتىر. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءجيى ءۇزىلۋى, سونداي-اق ەسكىرگەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم ءوڭىردىڭ جۇمىس ىستەۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ءمالىم. جىلۋمەن جابدىقتاۋ جانە گازبەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنە قاتىستى پروبلەمالار دا از ەمەس. ما­ماندار بۇل ماسەلەلەر بىرتە-بىرتە شە­شىمىن تاباتىنىن ايتادى.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, ­2030 جىلعا قاراي الماتى قالاسى حال­قى­­نىڭ سانى 2,5 ملن-عا جەتەدى. ال 2040 ­جىلى – 3 ملن, 2050 جىلعا قاراي­ 3,6 ­ملن-عا دەيىن ءوسۋى ىقتيمال. تا­بيعي ءوسىم 2021 جىلعى 47 پايىزدان 2050 جىلعا قاراي 60 پايىزعا دەيىن ارتادى. قالانىڭ باس جوسپارىن ازىرلەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى تامارا زالوگينانىڭ پىكىرىنشە, مۇنشا حا­لىقتى باسپانامەن قامتۋعا 2040 جىل­عا دەيىن 45,6 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بولۋعا ءتيىس. 2030 جىلعا دە­يىن­گى باس جوسپار بويىنشا جوبالىق ۇسى­­نىستاردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 1 ترلن 391 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا قاجەت. ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپ پەن مەكتەپكە دە­يىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ مەكەمەلەرىن جەتىلدىرۋ ىسىنە جۇم­سالماق. مەگاپوليستە 2040 جىلعا دەيىن 188 مەكتەپ پەن 300-دەن اسا بالاباقشا سالىنادى. جوبامەن 2030 جىلعا دەيىن قالادا 180 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلۋعا ءتيىس. ونىڭ 30%-ى پوليتسەي, ءورت ءسوندىرۋشى, دارىگەر, مۇعالىم سە­كىل­دى الەۋمەتتىك سالا مەن تىرشىلىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سالالارعا تيە­سىلى, ال قالعان 70 پايىزى – مامان­دان­دى­رىلعان جۇمىس ورىندارى.

الماتى