جول اپاتىن ازايتۋدىڭ امالى قانداي؟

«جول اپاتتارى قوعامنىڭ زور الاڭ­داۋ­شىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. جىل با­سى­­نان بەرى جول-كولىك وقيعاسىنان 1 300-دەن اسا ادام قازا بولىپ, 16 مىڭ­نان اسا ازامات زارداپ شەكتى. ادامدار كۇن سايىن جول ۇستىندە قازاعا ۇشىراپ جا­تىر. ولاردىڭ اراسىندا تۇتاس وت­باسى­لار دا بار. جول-كولىك ين­فراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جانە ين­تەللەكتۋالدىق جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. بۇل – جەرگىلىكتى عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق جولدارعا دا قاتىستى ماسەلە. وسى سالاعا جاۋاپتى مەكە­مە اۆتوكولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جاع­دايى­نا ءتيىستى باقىلاۋ جاساۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا.

ايتقىزباي كەلەر اپاتتىڭ سەبەبى سان الۋان. وكىنىشتىسى سول, كولىك اپاتى ورىمدەي بالالاردىڭ دا ءومىرىن جالماپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە بالالارعا قاتىستى 3,5 مىڭنان اسا جول اپاتى تىركەلگەن بولسا, سالدارىنان 165 كامەلەتكە تولماعان بالا قازا تاۋىپ, 4 مىڭنان استامى ءتۇرلى دەڭگەيدە جاراقات العان.

وتكەن ايدا ىشكى ىستەر مي­نيستر­لىگى جول اپاتتارىنىڭ ال­دىن الۋ تۋرالى بەينەروليك جاريا­لاپ, جانتۇرشىگەر جاع­دايعا الىپ كەلەتىن كولىك اپات­تا­رىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تىز­بەلەدى. بەينەماتەريالدا جولداعى قاۋىپسىزدىك كوبىنە كولىك جۇرگىزۋ تارتىبىنە بايلانىستى ەكەنى ايتىل­عان. بۇلار – كولىك تىزگىنىن كامەلەتكە تولماعاندارعا نەمەسە كولىك باسقارۋعا قۇقىعى جوق باسقا ادامدارعا بەرۋ, جىل­دام­دىقتى شامادان تىس ارتتىرۋ, ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ, جول ءجۇرۋ قاعيدالارىن بۇزۋ, جۇرگىزۋشى نازارىنىڭ ءبولىنۋى سەكىلدى بىرنەشە فاكتور. 

جول-كولىك اپاتى ەلىمىزدە وتە ءجيى بولا­تى­نىن, ونىڭ سالدارىنان ءولىم-ءجىتىم دە كوپ ەكەنى جىل سايىن­ اي­تى­لادى. وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى ءىس-شا­را­ قولعا الىن­عانى­مەن, قا­را­­لى ستاتيستيكانىڭ ازايار ءتۇرى جوق.

«پرەزيدەنت جولداۋدا جول اپاتتارى تۋرالى ايتا وتىرىپ, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جايى­نا توقتالدى. سەبەبى جول ساپاسى – قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور. ويدىم جولدان قاشامىن دەپ وت باسىپ جاتقاندار قانشاما؟ جولداردىڭ جۇكتەمەگە توتەپ بەرە الماۋى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعى مەن ءتيىستى بەلگىلەردىڭ دۇرىس قۇرىلماۋى, كەيبىر ايماق­تار­داعى ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن نەمەسە تىم تار جولدار, سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتاردا تاسجول جيەگىندە جايىلاتىن قاراۋسىز مال قاي­عىلى وقيعالاردىڭ ورىن الۋى­نا اكەلىپ سوقتىرادى. كەيبىر ايماق­تاردا ءالى كۇنگە دەيىن اۋدان ورتا­لىقتارىنا باراتىن كۇرە جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قايعىلى وقيعالاردا ەرەجەنى ەلەمەۋدىڭ ۇلەسى باسىم. ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ قىلمىسى تۇبەگەيلى تىيىلماي تۇر. مۇنداي وقيعالار, اسىرەسە جاڭا جىل قارساڭىندا ۇدەي تۇسەتىنى بەلگىلى. جول ەرەجەسىن پىسقىرمايتىن جۇرگىزۋشىلەر ءوزىنىڭ عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە ءومىرىن كۇيرەتىپ جات­قا­نىن تۇسىنۋگە ءتيىس. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى بۇعان قاتىستى زاڭ كۇشەيىپ, ازاماتتار ءسال دە بولسا قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە باستاعانداي», دەيدى ساراپشى نۇرلان اسقار ۇلى.

ەل اۋماعىنداعى كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنا يە ازاماتتاردىڭ سانى 5 ملن 800 مىڭنان اسادى. ءار جىل سايىن شامامەن 120 مىڭ ازا­مات كولىك جۇر­گىزۋ قۇقىعىنا يە بولادى. تۇرعىنداردىڭ جار­تى­سى­نان كوبى – ەسكى كولىكتەردى تىز­گىن­دەي­تىن­دەر. ماماندار توزىعى جەت­كەن تەحنيكا جول­دا­عى كو­لىك اپات­تا­رىنا ءجيى سەبەپ بولادى دەگەن پىكىر­دە.

«ەل تۇرعىندارى تىزگىندەگەن كولىكتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى 20 جىلدان اسقان. ولاردىڭ زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەسى جوق. تەحنيكالىق بايقاۋدان امالىن تاۋىپ ءوتىپ ءجۇر. ساندىق كورسەتكىشپەن الساق, بۇل – 3 ميلليون كولىك. دامى­عان ەلدەردە مۇنداي كولىكتەردىڭ جۇرۋىنە مۇل­دە رۇقسات بەرمەيدى. البەتتە, جۇرت­تىڭ ءبارى جارقى­راتىپ جاڭا كولىك مىنە الماسى تاعى انىق. ويتكەنى جاڭا كولىك باعاسى شا­رىق­تاپ تۇر. كوپتەگەن وقيعا ادامي فاكتوردان, ازا­مات­تاردىڭ سال­عىرت­تىعى مەن جاۋاپ­كەرشى­­لى­­گ­ى­­نىڭ تومەندىگىنەن بەلەڭ الىپ جاتىر. جۇرگى­زۋ­شى­لەردىڭ جاۋاپ­كەر­­شى­لىگىن وياتىپ, ءتۇرلى كەلەڭ­سىز­­دىك­­­تىڭ الدىن الۋ ءۇشىن زاڭدى با­­رىن­­شا كۇ­شەي­تۋ كەرەك», دەي­دى قو­عام بەلسەندىسى ەلنازار اح­مەت­­بەك.

قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى ەسەبىنە سايكەس, ەل اۋماعىندا جول اپاتتارى ەڭ كوپ ورىن الاتىن وڭىرلەردىڭ كوش باسىندا الماتى قالاسى, الماتى جانە جامبىل وبلىس­تارى اتالعان. ودان كەيىن تۇركىستان وبلىسى مەن استانا قالاسى تۇر. جول اپاتتارىنىڭ كوپ بولىگى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاسجولداردا بولادى. ۇلىتاۋ, جەتىسۋ, سولتۇستىك قازاقستان, اقتوبە وبلىستارىنىڭ تاسجولدارىندا دا ادام ءولىمىنىڭ دەڭ­گەيى جوعارى. اسىرەسە كۇزگى-قىسقى ماۋسىمداعى جول قولاي­سىز­دىعى جاعدايلارى كۇشەيگەندە اپات جيىلەي تۇسەدى.

قازىر اقپارات قۇرالدارى­نان جول اپاتىنا قاتىستى اقپارات­تاردى كۇندە كوزىمىز شالادى. پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرەر جىل بۇرىن ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا: «قازاقستاندا جول-كولىك اپاتىنان قايتىس بولۋ مۇمكىندىگى ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا 11 ەسەگە كوپ. ءبىز بۇل پروب­لە­مانى كوپتىڭ الدىندا پار­لا­­مەنتتە دە, ۇكىمەتتە دە تالقى­لادىق. الايدا ماسەلە شەشىل­مەگەن كۇيى قالىپ وتىر», دەگەن ەدى.

ەكى اي بۇرىن ۇكىمەت وتىرىسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ جول-كولىك اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 4 جانە ودان دا كوپ جولاعى بار 6 مىڭ شاقىرىمنان اسا جول سالۋ قاجەتتىگىن ايتقان. قۇرى­لىم باسشىسى ەلدى مەكەن­دەردەگى ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى ما­ڭىزدى ەكەنىن, جول اپاتىنىڭ 85%-ى سول جەرلەردە ورىن الاتىنىن اتادى. ء«ولىمنىڭ تورتتەن ءبىرى جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعىپ كەتۋدەن كەلەدى. ولاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى ماڭ­عىس­تاۋ, الماتى, قىزىلوردا وبلىس­تارىنا تيەسىلى. سەبەپ – جاياۋ جۇرگىنشى جولدارىنىڭ, جارىق­تاردىڭ, تروتۋارلاردىڭ بولماۋى», دەيدى مينيستر.

600 مىڭعا جۋىق كولىك رەسمي تۇردە تىركەلگەن الماتى قالاسىنا تاۋلىگىنە وزگە وڭىرلەر مەن وبلىس اۋماعىنان كەلىپ-كەتەتىن اۆتو­كولىكتەر سانى 270 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. مامانداردىڭ سوزىنشە, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ باستى سەبەبى – جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەسىن ساقتاماۋى. ونىڭ ىشىندە جىلدامدىقتى شامادان تىس ۇدەتۋ نەمەسە ءتۇرلى وقىس قيمىل جاساپ, باسقا كولىك­تەرگە جول بەرمەۋ جاعدايلارى ءجيى تىركەلەدى. بىرەر جىل بۇرىن الماتىلىق پوليتسەيلەر جۇرگىزۋشىلەرگە ساباق بولسىن دەگەن ماق­ساتپەن, جانتۇرشىگەرلىك اپاتقا ۇشىراپ, تاس-تال­قانى شىققان كولىكتەردى قالا كوشەلەرىمەن الىپ ءوتتى. ولار مۇنداي شارا ارقىلى جۇر­گىزۋ­­شىلەردى جولدا اباي بولىپ, ساق جۇرۋگە شا­قىر­عان ەدى. وكىنىشتىسى, بۇدان ساباق الىپ جاتقان­دار از.

مەگاپوليستە جول قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە جانە جول-كولىك وقيعا­لارى كەزىندە ادام ءولىمىن ازايتۋعا باعىت­تالعان ءىس-قيمىلدار جىل سايىن پىسىقتالىپ كەلەدى. دەگەن­مەن كەيىنگى جىلدارى موپەد, ەلەكترلى-ساموكات, سكۋتەر سەكىلدى ميكرو­موبيلدەر سانىنىڭ ارتۋى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر. وسى جىلدىڭ العاشقى ەكى توقسانىندا قوس دوڭگەلەكتى كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 463 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 500 ادام زارداپ شەككەن.

ساراپتاما كورسەتكەندەي, جول اپات­تارى نەگىزىنەن ءتورت جانە ودان دا كوپجولاقتى كۇرە جولداردا جانە جول قوزعالىسى كەزىندە وقىس قيمىل جاساۋعا مۇمك­ىندىك بەرمەيتىن ەلدى مەكەندەردە ورىن الاتىنى انىقتالعان. مامان­دار جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قاتى­سى بار جول-كولىك وقيعالارى كو­بى­نەسە جۇما كۇنى, ساعات 10.00-دەن 20.00-گە دەيىنگى ارالىقتا ءجيى بولا­تىنىن ايتادى. Vision Zero-نىڭ جاھاندىق كونتسەپتسياسىنا سال­ساق, جاياۋ جۇرگىنشى – جول-كولىك وقي­عا­سىنا قاتىسۋشى. بۇل قالا تۇر­عىندارى ءۇشىن جەكە اۆتو­كو­لىك­تەردەن گورى ءتۇرلى قوعام­دىق كو­لىكتىڭ قىزمەتىن پايدا­لانۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. زەرت­تەۋ بويىنشا, قوعامدىق كولىك دا­مى­عان اۋدانداردىڭ تۇر­عىن­دارى اۆتوموبيلدەنگەن ورتا­داعى ادامدارعا قاراعاندا جول-كولىك اپاتىنا بەس ەسە از تۇسەتىن كورىنەدى.

«جول-كولىك وقيعاسىن ازايتۋ ماقساتىندا الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ءتۇرلى قادام جاسالىپ جاتىر. جكو ءجيى بولاتىن ۋچاسكەلەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. قاۋىپ تۋدىراتىن پروبلەمالى بۇرىلىستاردا جول قوزعالىسى وزگەرتىلدى. بەكەتتىك, ترو­تۋارلىق جانە قولدان جاسال­عان كەدىر-بۇدىرلاردى, بوللاردتار تەگىستەلدى, كوزگە كەرى اسەر ەتەتىن ۆيزۋالدى ەلەمەنتتەر سانى ازايتىلدى, ادامدار كوپ جينالاتىن وتپەلى جەرلەرگە كنوپكالى باعدارشامدار ورناتىلدى, ديودتى جارىق شامدار قويىلدى. جاڭا ادىس­تەردى ەنگىزۋ ارقىلى جاياۋ جۇرگىنشىلەر قاۋىپ­­­سىزدىگى ارتا تۇسكەنىن بايقاپ وتىرمىز. «قاۋىپ­سىز قالا», «قاۋىپسىز كوشە», «قاۋىپسىز جىل­­دام­دىق», «قاۋىپسىز قوعامدىق كولىك», «جول قوز­عا­لىسىن باقىلاۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەسى», «بارلىق قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ» جوبا­­­لارى وسى باعىتتا قولعا الىنعان», دەيدى الماتى قالاسى موبيلدىلىك باسقارماسىنىڭ مامان­دارى.

حالىقتىڭ وسىمىنە, ەل ەكونو­مي­كاسىنا وراسان زيان كەلتى­رە­تىن قايعىلى وقيعالار قا­شان ازايادى؟ كەيبىر جەلى قول­دانۋ­­شى­­لارى ماس كۇيىندە كولىك تىزگى­نىنە وتىرعانداردى 7 جىل­عا عانا ەمەس, ءومىر بويى كولىك جۇر­گىزۋ قۇقىعىنان ايىرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەن­سەك, سينگاپۋردا ماس كۇيىندە كولىك تىزگىندەگەندەر جۇرگىزۋشى قۇقى­عى­نان ايىرىلىپ, ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل تولەگەنى ءوز الدىنا, مەملەكەت زاڭىن سىيلاماعانى ءۇشىن وعان دۇرە سوعىلاتىن كورىنەدى. ال قىتاي مەن تايلاندتا ماس كۇيدە كولىك تىزگىندەپ, كىسى ولىمىنە سوقتىرعان جول-كولىك اپاتى ءۇشىن جۇرگىزۋشى ءولىم جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. جاپونيادا ىشىمدىك ىشكەن جاننىڭ كولىگىنە وتىرعان كەز كەلگەن جولاۋشىعا ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل سالىنادى. ەرەجەنى مىڭ جەردەن كۇشەيتكەنمەن, ءار ازامات جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن سەزىنبەسە قيىن-اق.

الماتى