پەستيتسيد: قاجەتتىلىك پەن قاۋىپسىزدىك اراسى

حالىقتىڭ ۇنەمى ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىسىن قانا­عات­تاندىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا وسىمدىكتەردى قور­عاۋدىڭ حيميالىق قۇرال­دا­رىن قولدانۋ ەڭ وڭتايلى جول بول­عانى ايقىن. ازىق-ت ۇلىك تاپ­­شىلىعىنا ۇشىراماۋدىڭ قا­مىمەن ادام ۇزاق ۋاقىت بويى ونىڭ زالالىنان گورى پايداسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ كەلدى. بىراق ادام اعزاسىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما جولمەن – ءونىمدى تۇتىنۋ, اۋا, سۋ جانە توپىراق ارقىلى ەنگەن ۋلى حيميكاتتار ءتۇرلى اۋرۋلار تۋدىرۋى مۇمكىن. ولاردىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى جاسۋشالىق دەڭگەيدە مەتا­بوليكالىق ۇدەرىستەردىڭ بۇ­زىلۋىنا, قاتەرلى ىسىك, قانت ديابەتى, گلاۋكوما, سال اۋرۋ­لارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلە­دى. الايدا دەنساۋلىققا, قور­شاعان ورتاعا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتور مەن جاھاندىق جوق­شىلىق قاۋپىن سالماقتاي كەلە, ادام ۇنەمى ەكەۋىنىڭ ارا­سىن­داعى تەڭگەرىمدى ىزدەۋگە ءماج­بۇر. مىسالى, جىل سايىن فەرمەرلەرىمىز جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ باكتەريالىق زاقىمدانۋىنان ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىرايدى. تۇركىستان وبلىسىندا 50 مىڭ گەكتار اۋماقتاعى جەمىس داقىلدارى باكتەريالىق كۇيىكتەن ايتارلىقتاي زارداپ شەككەنى بەلگىلى. سونداي-اق وسىمدىكتەرگە قىزاناق كۇيەسىنەن, قوڭىر-ءمارمار قاندالاسىنان كەلەر قاۋىپ كوپ. ونىمدىلىكتىڭ كۇرت تومەندەۋى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا اكەلەدى. وسى كۇردەلى ماسەلە اينالا مەن ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرى از بالامالاردى ازىرلەۋگە مو­يىن بۇرعىزىپ, قورشاعان ورتا­داعى, داقىلدار مەن تاماق ونىم­دەرىندەگى پەستيتسيدتەردىڭ قال­دىقتارىن باقىلاۋدىڭ وزەك­تىلىگىن تانىتىپ وتىر.

اگروازىق-ت ۇلىك ساياساتىنا «جاسىل» كۇن ءتارتىبىن ەنگى­زۋدى كوزدەيتىن Fاو باستاماسى وتاندىق فەرمەرلەردىڭ زا­ما­ناۋي وقۋ-داعدىلاردى مەڭ­گەرىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوشۋىنە كومەكتەسەدى. ۇيىم جە­تەك­شى­لىگىمەن ەلىمىزدە تۇراقتى ور­گا­نيكالىق لاستاعىش­تار (تول) مەن اۋىر مەتالدار دەڭ­­­گەيىن تومەندەتۋگە ىق­پال ەتە­تىن ەكونوميكالىق قولجە­تىم­دى, ەكولوگيالىق تازا جانە قول­دانۋعا وڭاي بيو جانە فيتورەمەديتسيا تەحنولوگيا­سى سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. Fاو قاۋىپتى پرەپاراتتاردى قول­دانۋدى 60%-عا دەيىن تو­مەن­­دەتۋگە جانە كەيبىر كەزەڭ­دەر­دە تىڭايتقىشتاردان باس تار­تۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن ادىس­تەردى قولدانۋدى ۇسىنا­دى. حالىق دەنساۋلىعىن, بيو­ا­لۋا­ندىلىقتى جانە توپى­راق­­تىڭ ساپاسىن ساقتاۋ ءۇشىن الەمدە قاۋىپتى جانە كاران­تين­دىك زيانكەستەردىڭ تارالۋىن باقىلايتىن جانە پەس­تي­تسيدتەردى پايدالانۋدى ازايتاتىن كەشەندى قۇرال – بىرىكتىرىلگەن قورعاۋ ءتاسىلى (Integrated Pest Management, IPM) كەڭ قولدانىس تاپقان. IPM تيىمدىلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن Fاو بىلتىر ەلىمىزدىڭ الما باقتارىندا, قىزاناق القاپتارىندا جانە قىرىق­قابات فەرمالارىندا سىناقتار جۇر­گىزدى. ولار پەستيتسيدتەردى قول­دانۋدى ايتارلىقتاي تومەن­دە­تىپ, ءداستۇرلى ادىستەرمەن سالىس­­تىرعاندا جوعارى ناتيجە بەرگەن. ءداستۇرلى ءادىس ءبىر ماۋسىمدا 20-عا دەيىن وڭدەۋدى قاجەت ەتسە, IPM بۇل كورسەتكىشتى 6-عا دەيىن قىسقارتىپ, 80%-دان اسا ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزدى. بۇل رەتتە توكسي­كولوگيالىق ساراپتاما توپىراق پەن جەمىستەردە حيميالىق زات­تاردىڭ ءىزى جوقتىعىن, جينالعان ءونىمنىڭ تازالىعىن كورسەتتى. شىلدەدە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋىمەن تۇركىستان, الماتى, پاۆلودار جانە اقمولا وبلىس­تارىندا ترەنينگتەر وتكىزىلدى. سەسسيالارعا جەرگىلىكتى فەرمەرلەر مەن باعباندار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اتقارۋشى ورگاندار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, سونداي-اق ۇەۇ وكىلدەرى قاتىستى.

«پەستيتسيد تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن ءۇش رەت جۋ ءادىسى مەن بۇركۋ جۇيەلەرىن دۇرىس پايدالانۋ قاجەت. قازىر كوپتەگەن ەل وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ ەكو­لوگيالىق تازا تەحنولوگيالارىنا بەلسەندى تۇردە كوشكەن كەزدە قازاقستاندا بۇل باعىت تەك جوعارى ۋىتتى ۋلى حيميكاتتارمەن وڭدەۋگە نەگىزدەلگەن دەۋ – قاتە. اگرارلىق سالادا پەستيتسيدتەردى باقىلاۋسىز قولدانۋدىڭ ارتۋى عالىمداردى قاتتى الاڭداتادى. توپىراقتىڭ ساۋلىعى مەن ەكولوگيالىق تە­پە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قاۋىپسىز اۋىل شارۋا­شىلىعى تاجىريبەسىن دامىتۋدا تىڭايتقىشتار مەن وڭدەۋ كەستەلەرىن پايدالانۋ­دى وڭتايلاندىرۋ زور ءرول اتقارادى. سونداي-اق قاۋىپ­تىلىكتىڭ 3 نەمەسە 4-ساناتىنا جاتاتىن پەستيتسيدتەردىڭ با­لامالارىن زەردەلەۋ جانە بيوفۋنگيتسيدتەر مەن بيوين­سەكتيتسيدتەردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ج.جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى جاننا يسينا.

تاعى ءبىر پروبلەما پەستيتسيدتەردەن قالعان بوس ىدىستارمەن بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي, كوپ وڭىرلەرىمىزدە مۇنداي قالدىقتاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسى ءالى قۇرىلماعان. ورتەلگەن نە كومىلگەن قالدىق توپىراق پەن سۋ نىساندارىنا ءسىڭىپ, قورشاعان ورتانى لاستايدى. فەرمەرلەر كونتەينەرلەردى كۇندەلىكتى ومىردە, اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك ماقساتىندا پايدالانعان كەزدە جاعداي ودان دا قاۋىپتى بولا تۇسەدى. FAو پەستيتسيدتەر كونتەينەرلەرىن باسقارۋ جۇيەسى جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەسشىسى اسەل شاحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, تاجىريبە بوس كانيسترلەر جۋ تەحنولوگياسى ساقتالماي, كوبىنە پەستيتسيدتەردىڭ قال­دىقتارىمەن بىرگە كادەگە جارا­تۋعا جىبەرىلەتىنىن كورسەتىپ وتىر. زەرتتەۋلەرگە سايكەس ءۇش رەت جۋ قاۋىپتى زاتتاردىڭ مول­شەرىن ەداۋىر ازايتادى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ينتەگراتسيالانعان كۇرەس سىناقتارى پەستيتسيدتەردى زيان­كەستەردى جويۋدىڭ بيولو­گيالىق ادىستەرىمەن ۇيلە­سىمدە الدەقاي­دا از قولدانۋعا بولاتىنىن اي­عاق­تاي وتىرىپ, تولىمدى ناتي­جە بەر­دى. ەندى شارۋالار بۇل ءتاسىل­دىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونو­ميكالىق ارتىقشىلىعىن ءىس جۇزىندە باعالاي الادى.