ەڭ تومەنگى جالاقى وسە مە؟

حالىقارالىق ەڭبەك ۇيى­­مىنا (حەۇ) قو­سىل­­عان مەملە­كەتتەر ادامنىڭ نەگىزگى قۇ­قىق­تارىنا قاتىستى قاعي­دات­تاردى, ونىڭ ىشىندە 1970 جىلى قابىلدانعان ەڭ تومەنگى جالاقى تۋرالى كونۆەنتسيانى ساقتاۋعا ءتيىس. ياعني بۇل كونۆەن­تسيا ەكونوميكالىق قىز­مەتتىڭ بارلىق سالاسىن جانە جۇمىسشىلاردىڭ بۇكىل سانا­تىن قامتيتىن ەڭ تومەنگى ەڭبەك­اقى سوماسىن ايقىندايدى. قازىر قۇجاتتى 54 ەل راتيفي­كا­­تسيا­لاعان. ال بۇرىنعى كە­ڭەس­­تىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە بۇل تىزىمدە تەك ارمەنيا مەن ازەربايجان بار. ەڭبەك مينيسترلىگى زاڭ جوباسىن قابىلداۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكو­­نوميكالىق سالدارعا اكەل­مەيتىنىنە, كەرىسىنشە, ازا­ماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاق­سار­ۋىنا ىقپال ەتىپ, ەڭ تومەن جالاقىنىڭ ءادىل دەڭگەيىن ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى. بۇل باعىتتا قۇجات حالىقارالىق ستاندارتتاردى ودان ءارى ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ەلىمىزدىڭ شىن مانىندە وسى سالا­داعى الەمدىك نورمالاردى ۇستاناتىنىن رەسمي تۇردە راستايدى.

131-كونۆەنتسياعا سايكەس, ونى قابىلدايتىن ەل ەتج ايقىن­داۋ كەزىندە قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن, جالاقىنىڭ جالپى دەڭگەيىن, ەلدەگى ءومىر ءسۇرۋ قۇنىن جانە باسقا دا ماڭىزدى فاكتورلاردى ەسكەرۋگە مىندەتتى. ەتج زاڭ كۇشىنە يە جانە تومەندەتۋگە جاتپايدى. بۇل ەرەجەنى قولدانباۋ جا­ۋاپتى تۇلعالارعا سانكتسيالار سالۋعا اكەپ سوعادى. باپتىڭ 1-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرى ساق­تالعان جاعدايدا ۇجىمدىق كە­لىس­سوزدەر جۇرگىزۋ ەركىندىگى تولىق قۇرمەتتەلەدى. كون­ۆەن­تسيانىڭ نەگىزگى ەرەجە­لەرىنىڭ ءبىرى – ەتج بەلگىلەۋ ۇدەرىسىنە بارلىق مۇددەلى تاراپتى تارتۋ. ولاردىڭ قاتارىنا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, قىزمەتكەرلەردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ەڭبەك ەكونوميكاسى سالاسىندا تانىلعان قۇزىرەتى بار تاۋەلسىز ساراپشىلار كىرەدى. بۇل ءتاسىل ماسەلەنى نەعۇرلىم تەڭ جانە ءادىل شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

ەتج انىقتاۋ تاسىلدەرى ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ, ەڭبەك نارى­عىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى. قازىرگى كەزدە الەمدىك تاجىريبە ەتج-ءنىڭ دۇرىستىعىن باعالاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى كورسەتكىشتەردى پايدالانادى. ەڭ كوپ تاراعان كەيتس يندەكسىن (ەتج-ءنىڭ ەلدەگى ورتاشا جالاقىعا پايىزدىق قاتىناسى) حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ەل ۇكىمەتتەرىنە 50 پا­يىز دەڭگەيىندە ۇستاۋدى ۇسىنادى. سو­نىمەن قاتار كوپتەگەن الەۋ­مەت­تىك باعدارلانعان ەلدەر بۇل كورسەتكىشتى ۇلعايتىپ تا جاتىر. مىسالى, كەيبىر ەۋرووداق ەلدەرىندە كەيتتس يندەكسى 60-70 پايىزعا دەيىن جەتسە, لاتىن امەريكاسىندا 88 پايىزدان اسادى. بىزدە 85 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن ەتج-عا كەيتس يندەكسىن قولدانساق, ول شامامەن 30 پايىزدى كورسەتەدى ەكەن. حالىقارالىق قۇجاتتى قابىلداۋمەن ەتج سوماسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى نەگىزىندە ەمەس, جۇيەلىك ستاندارتتاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ ايقىندالادى. دەمەك, ەلىمىز 131-كونۆەنتسياعا قوسى­لىپ, كەيتس يندەكسى ورتاشا جالاقىنىڭ كەمىندە 50 پا­يىزىن قۇرايتىن بولسا, وندا ورتاشا جالاقى شىن مانىندە قانشا بولۋى كەرەكتىگىن ەسەپتەۋ وڭاي. وسى جىلدىڭ باسىندا جالاقىنىڭ مەدياندىق ءمانى 259 463 تەڭگەنى قۇرادى. ياعني كونۆەنتسيا قابىلدانسا, رەسپۋب­ليكامىزدا ەڭ تومەنگى جالاقى ايتارلىقتاي ءوسىپ, 130 مىڭ تەڭگە مانىنە تەڭەسەدى.

ەتج كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى حالىق تابىسىنىڭ ارتۋىنا ايتار­لىقتاي سەرپىن بەرەدى. ساراپ­شىلاردىڭ باعا­لاۋىنشا, بۇل ءوسىم جالدا­ما­لى جۇمىس ىستەي­تىن كەم دەگەندە 2 ميلليون ادامنىڭ جانە بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار­دىڭ جۇمىس­شى­لا­رى­نىڭ كىرىسىنە وڭ اسەر ەتەدى.