سۋبسيديا ساباعى

تاپشىلىقتى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كىرىس كوزدەرى ارتاراپتاندىرىلماعان, ءتىپتى مۇنى شەشۋگە جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ الەۋەتى جەتپەيدى. سەبەبى بىزدە ماسەلە شەشىم قابىلداۋعا بايلانىستى. تالقىلاۋ, سىني تالداۋ جوق. ءوز باسشىسىنا بۇلاي ىستەۋگە بولمايدى دەپ ايتا الاتىن ماماندار دا از. مۇنىڭ كەرى اسەرى قوعامدىق سانادا دا, ەكونوميكادا دا دامۋعا تەجەۋ بولدى. بىزگە ۇلتتىق ينۆەستورلار ينستيتۋتىن قۇرۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانا المادىق. بيزنەس مەملەكەتتىڭ سۋبسيدياسىنا تاۋەلدى, سۋبسيدياسىز ەكى قادام العا جىلجي المايدى. ەكونوميكا سۋبسيديادان قۇتىلعان كەزدە عانا بيزنەستىڭ دە, نارىقتىڭ دا تىنىسى اشىلادى. سۋبسيدياعا تاۋەلدىلىك پەن ورتا تابىس تۇزاعىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ اراجىگى بىرىگىپ كەتتى.

مەن بيزنەستى سۋبسيديالاۋعا قارسى ەكەنىمدى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتقانمىن. ۇكىمەت كەي جەرلەردە بۇرمالاۋ بارىن, ال كەي جەرلەردە سالانىڭ دامىماعانىن كورىپ وتىر. ەگەر ناقتى وسىمگە قولجەتكىزگىمىز كەلسە, جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالاردان باس تارتۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋى­مىز قاجەت. سول كەزدە عانا سۋبسيديالاۋ ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن وسىرۋگە جول اشادى. سۋبسيديالاردى ءبولۋدىڭ اشىق تەتىگى ءۇشىن بۇل ۇدەرىستى تۇسىنىكتى جانە اشىق ەتەتىن قاعيداتتار بولۋى كەرەك: جەكەلەگەن سالالاردى ءبىر-بىرىنەن الالاۋعا, بولۋگە بولمايدى. ەگەر شارتتى تۇردە الىپ قاراساق, سۋبسيديا 7% بولسا, وندا كومپانيا ءۇشىن مولشەرلەمە بانكتىڭ تاۋەكەلى مەن مارجاسىنا بايلانىستى وزگەرەدى. كەيبىر بانكتەر 14%, كەيبىرەۋلەرى 12%, 16%-دى ۇسىنادى. سودان كەيىن تۇپكىلىكتى مولشەرلەمە 5-تەن 9%-عا دەيىن وزگەرەدى. بۇل قيسىندىراق, ويتكەنى كومپانيالاردىڭ تاۋەكەل ءپروفيلى ءارتۇرلى. سۋبسيديالاردى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى كريتەريى قوسىمشا قۇن بولۋى كەرەكتىگى ءجيى ايتىلادى. بۇل قيىن ەمەس.

حالىقارالىق تاجىريبەدە سۋبسيديا الۋ­عا قۇقىعى بار لوكاليزاتسيالانعان تاۋار­ وندىرۋ­شى­لەردى تىزىلىمگە ەنگىزۋدىڭ ناق­تى تسيفرلىق تەتىگى بار. مۇنداي تەتىكتى ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ شەڭ­بە­رىندە دايىنداۋعا بولادى. ەگەر شىرىن ءون­دىرۋشى قىتاي كونتسەنتراتىن, رەسەيلىك قانتتى جانە تۇرىك ورامدارىن پايدا­لانسا, شىرىن ءون­دى­­رى­سىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, ونىڭ لوكاليزاتسياسى ەل ءۇشىن تومەن بولادى, سون­دىقتان مۇنداي ونىمگە سۋبسيديا بەرۋدىڭ ما­عىناسى جوق. وسىعان بايلانىستى, سۋبسيديا الۋشىنىڭ ەسەپتەردى تەكسەرۋگە كىرىسۋى, ديرەك­تورلار كەڭەسىن قۇرۋى جانە بەلگىلى ءبىر كەزەڭ­دە, مىسالى, ESG قاعيداتتارىن قولدانا باس­تاۋى ماڭىزدى. بۇل بولاشاقتا دۇرىس كور­پوراتيۆتىك باسقارۋعا يە تۇراقتى كاسىپ­ورىن­عا يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر كىرىس وسسە نەمەسە شىعىن تومەندەسە, وندا كاسىپكەر تا­بىس سالىعى مەن قوسىمشا قۇن سالىعى تولەم­دە­­رىن كوبەيتەدى. ەگەر جۇمىس ورنى وسسە, وندا جا­­لا­قىعا سالىناتىن سالىق وسەدى. مۇنىڭ ءبا­رىن قۇ­زىرلى ورىندار ارقىلى تەكسەرۋ وتە وڭاي.

جىل سايىن سۋبسيديالاردى 1%-عا ازايتىپ, 5-7 جىلدان كەيىن سۋبسيديالاردان تولىق باس تارتۋ كەرەك. قازىرگى مودەل ەكونوميكانى جىلىنا 6% وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەگەر سۋبسيديالىق ساياساتتى قايتا قۇرماساق, كومپانيالار سۋبسيديا كۇتىپ, جاڭا جوبالاردى باستامايدى, ال سۋبسيديا العان كومپانيالار نارىقتى مونوپوليالاپ, تۇتاستاي العاندا سالالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. باسە­كەلەستىك جانە بارىنە ورتاق زاڭ عانا وسىمگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال بىزدە كەرىسىنشە بولىپ كەلدى. شوب سەگمەنتىندە بىرەۋلەر مەملەكەتتىڭ دەمەۋ قارجىسىن كوبىرەك, ەندى ءبىرى ازىراق الادى. بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرىلەتىن كومەكتىڭ قانداي شارتپەن بەرىلەتىنى – جەكە تاقىرىپ. شىن مانىندە, بۇل قارجى بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا ەمەس, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالسا, اڭگىمە باسقاشا بولار ەدى. بارلىعى قانداي رەفورمالار قاجەت ەكەنىن شامامەن تۇسىنەدى, بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇل رەفورمالاردى ىسكە قوسۋدىڭ تەتىگى ءالى جوق.

ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيانى ۇلعاي­­­تىپ, بارلىق ەكونوميكالىق اگەنتتەر­گە تەڭ مۇمكىندىك جاساساق سۋبسيدياعا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ سالماعى جەڭىلدەيدى. ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋمەن اينالىسپاساق, دامۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى شيەلەنىسە بەرمەك.