دەموگرافيالىق ءۇردىستىڭ زەينەتاقىعا اسەرى

قازىرگى دەموگرافيالىق ءۇردىس پەن ۇزاقمەرزىمدى سىن-قاتەر ازاماتتارعا ەڭبەككە جارامدى ۋاقىتىندا وزدەرىنىڭ جيناقتارىن تابىستارىنا سايكەس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورنىقتى, تەڭگەرىمدى دامۋىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەت, ازاماتتار جانە جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋعا دەگەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتىپ, بولاشاقتا زەينەتاقى مولشەرىن ارتتىرۋعا سەپتەسەدى.

بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى قورى (بجزق) بىلتىر­دىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ەل­دەگى دەموگرافيالىق ترەند­تىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە اسەرىن سارالاپ, بيىلدان باستاپ 5 پايىز جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ (جمزج) كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەن­گى­زىلۋىنە بايلانىستى دەمو­گرافيالىق جۇكتەمەنى جە­ڭىل­دەتۋ جونىندە بولجام جا­سا­دى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ دەرەگىنشە, بيىلعى 1 قاڭ­تارداعى جاعداي بويىنشا حال­قىمىزدىڭ سانى 20 ميلليون­نان استى. بۇل رەتتە رەسپۋبليكا­مىزدا 25 جاسقا دەيىن 8,5 ملن ادام (42,6%), 25 جاستان 65 جاسقا دەيىن 9,7 ملن ادام (48,5%), 65 جاستان اسقان 1,8 ملن ادام (8,9%) بار. حالىق سانى 2050 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 26,3 ملن ادامعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر.

ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى (حالىق­تىڭ ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى قاراس­تىرىلىپ وتىرعان جىلمەن بىر­دەي بولعان جاعدايدا, ادام­نىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى­نىڭ ءمانى) پاندەميا جاع­دايىندا (2020–2021) تومەن­دەگەننەن كە­يىن 2021 جىلعى 70,23-تەن وتكەن جىلى 75,09 جاسقا دەيىن ءوستى. بجزق-نىڭ دا, بۇۇ-نىڭ دا بولجامى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋىنا باي­لانىستى 2050 جىلعا قاراي دەموگرافيالىق قارتايۋدىڭ جو­عارى دەڭگەيى بايقالاتىنىن كورسەتەدى (60 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ ۇلەسى 2008 جىلعى 9,7 پايىزدان بىلتىر 13,6 پايىزعا دەيىن ءوستى. وسىلاي ءوسۋىن 2050 جىلعا قاراي 16,7 پايىزعا دەيىن جالعاستىرا بەرمەك. ياعني 2050 جىلعا ورتا ەسەپپەن ءاربىر التىنشى وتانداسىمىز 60 جانە ودان جوعارى جاستا بولادى).

حالىق قۇرىلىمىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – جيىنتىق تۋ كوەففيتسيەنتى (جتك). ول ءبىر ايەلدىڭ بالا تۋ قابىلەتى بار كەزەڭدە (ياعني 15 پەن 50 جاس ارالىعىندا) ورتاشا ەسەپپەن قانشا رەت بوسانا الاتىنىن كورسەتەدى. 2022 جىلدان باستاپ بۇل كورسەتكىشتىڭ وتكەن جىلى 3,05-تەن 2,96-عا دەيىن تومەندەۋى بايقالدى. بۇۇ بولجامدارىنا سايكەس ەلىمىزدەگى تۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ 2050 جىلعا قاراي ءبىر ايەلگە شاققاندا 2,42 بالاعا دەيىن ودان ءارى تومەندەۋى مۇمكىن. بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى – بۇكىل الەم ءۇشىن جاھاندىق ءۇردىس. تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋى جانە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋى جاع­دايىندا 1 ەڭبەككە قابىلەتتى ادامعا تۇسەتىن دەموگرافيالىق جۇكتەمە ارتادى.

پاندەميادان كەيىن ەلىمىزگە كەلۋشىلەردىڭ جىل سايىنعى سانى سوڭعى ەكى جىلدا 2 ەسەدەن اسا ءوسىپ, 2020 جىلدان بەرى كەتكەندەردىڭ سانى 2 ەسە ازايعان. يۋنفپا-نىڭ (بۇۇ-نىڭ حالىق قورى) قازاقستانداعى وكىلدىگى رەس­پۋبليكامىزدىڭ حالىق سانىن تالداۋ ەسەبىندە 2050 جىلعا قا­­راي 1000 ادامعا شاققاندا 0 كو­شى-قون سالدوسىنا بىرتىندەپ قول جەتەتىنىن بولجايدى. بۇل رەس­­پۋبليكانىڭ جۇمىس كۇشىنە جو­عارى سۇرانىسىنان, ەلەۋلى ەت­نوستىق ەميگراتسيا الەۋەتىنىڭ بىر­تىندەپ سارقىلۋىنان, ءبىزدىڭ ەلدەن وڭتۇستىككە قاراي ورنالاس­قان ەلدەردەگى حالىقتىڭ جىلدام وسۋىنەن بولاتىن ەكونوميكالىق دامۋىمەن ىنتالاندىرىلادى.

65 جاستان اسقان ادامدار­دىڭ سانىنا بولىنگەن ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردىڭ سانى (25-تەن 64 جاسقا دەيىن) رە­تىندە ەسەپتەلەتىن الەۋەتتى قول­داۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ تومەن­­­دەۋى بايقالادى. ەڭبەككە قابىلەت­تى جاستاعى ادامداردىڭ زەينەت­كەرلەرگە (65-تەن جوعارى) ارا­قاتىناسى 2012 جىلعى 7,7-دەن بىل­تىر 5,49-عا دەيىن تومەندەدى. بجزق مەن بۇۇ بولجامدارى­نا سايكەس ەلىمىزدە الەۋەتتى قول­داۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ 2050 جىل­عا قاراي شامامەن 4,0-گە دە­يىن تومەندەۋى جالعاسادى, بۇل ەڭبەككە قابىلەتتى حالىققا جۇك­تەمەنى ارتتىرادى.