قانشا وتباسى الەۋمەتتىك تىعىرىقتان شىقتى؟

قاراپايىم يگىلىكتەرگە ۇنەمى مۇق­تاجدىق كەدەيدى قامكوڭىل ەتىپ, ءوز ومىرى­نە اسەر ەتەتىن كۇندەلىكتى شەشىمدەردى باسقارا المايتىن دارمەنسىز حالگە تۇسىرەدى. ىشەر اس, كيەر كيىم, قولايلى باسپانا سەكىلدى بازالىق قاجەتتىلىكتەرگە قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى بولعان جەردە قالىپتى تىنىس-تىرشىلىكتى ەلەستەتۋ قيىن. جۇمىسسىزدىق, الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمسىزدىك ادامدى ءونىمدى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى.

كەدەيلىك تەك تۇراقتى تۇردە كۇن­كورىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كىرىستىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن عانا ەمەس, حالىقتىڭ وسال توبىنىڭ جالپىعا بىردەي الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ومىرگە تولىققاندى ارا­لاسا الماي, قوعام ۇدەرىسىنەن وق­شاۋ قالۋىنان دا كورىنەدى. بۇل قۇبى­لىس كەز كەلگەن ەل ءۇشىن الەۋمەتتىك قۇن­دى­لىق­تاردىڭ تايازداۋىمەن, ورتاق مۇد­دە­لەردىڭ ىدىراۋىمەن قاۋىپتى. تەڭ­سىزدىكتىڭ بەلەڭ الۋى ەكونوميكالىق وسۋگە, قوعامنىڭ بىرتۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەدى. دەمەك ءاربىر مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن كەدەيلىكپەن كۇرەس ماسەلەسى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن اتاۋلى قولداۋ, ۇزاقمەرزىمدى الەۋ­مەتتىك مىندەتتەمەلەردى قامتاماسىز ەتۋ, كەدەيلىكتەن تۋىنداعان جاعىمسىز اسەرلەردى ازايتۋ, كاسىپكەرلىك باستامانى ىنتالاندىرۋ تۇرعىسىنداعى اۋقىمدى دا دايەكتى ءىس-شارالاردى قام­تۋى كەرەك. مۇنىڭ اياسىندا ورنىق­تى جانە ينكليۋزيۆتى ەكونوميكا, قوعام بەل­سەن­دىلىگى مەن حالىقارالىق ىنتىماق­تاس­تىق شەشۋشى ءرول اتقارادى.

2000 جىلدان بەرى الەمدە كەدەيلىكتىڭ تارالۋى ەكى ەسەگە ازايعانىمەن, دامۋشى ەلدەردەگى ون ادامنىڭ ءبىرى حالىقارالىق كەدەيلىك شەگىنەن تومەن دەڭگەيدە (كۇنىنە 1,90 دوللار) جان باعىپ جاتىر. سونداي-اق ميلليونداعان ادامنىڭ تابىسى وسى مولشەردەن ءسال اسادى. 700 ميلليوننان اسا ادام تاقىر كەدەي كۇيىندە ءالى دە دەنساۋلىق, ءبىلىم, سۋ رەسۋرستارى مەن سانيتارلىق سياقتى ەڭ ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. كەدەيلىكتىڭ ەتەك جايۋى ادام قۇقىقتارىنىڭ تولىق, ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىنا دا كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا (ودم) قول جەتكىزۋ جولىنداعى ءىس-قيمىلى كەدەيلىكتى تۇپكىلىكتى جويۋ حا­لى­قارالىق قاۋىمداستىقتىڭ باس­تى با­سىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىن بىلدىرەدى. كەدەيلىكپەن كۇرەس ەلدەر, ۇكىمەتتەر, حالىقارالىق ۇيىم­دار مەن ازاماتتىق قوعام اراسىن­داعى كەشەندى ءتاسىل مەن ىنتىماق­تاس­تىقتى تالاپ ەتەدى. كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەن­دەتۋدەن باستاپ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىنە دەيىن كوپتەگەن وزەكتى باعىت ءتۇرلى داعدارىس سالدارىنان كۇردەلەنە تۇسكەن قازىرگى جاعدايدا الەم ۇكىمەتتەرى ودم, سونىڭ ىشىندە ەشكىمدى قيىن جاعدايدا قالدىرماۋ جونىندەگى نەگىزگى مىندەتتەمەلەرگە بەيىلدىلىگىن شۇعىل راستاۋى قاجەت. بۇل رەتتە كەدەيلىككە قارسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار 2021 جىلى كۇرت جاندانعان. بىراق مۇلدەم ارتتا قالعانداردى قامتۋ ءۇشىن مۇنداي تۇجىرىمدامالاردا ادامداردى كەدەيلىك تۇزاعىنا تۇسىرەتىن ءوزارا بايلانىس­تى شەكتەۋلەردىڭ بۇكىل جەلىسى تەرەڭ زەردەلەنىپ, ەسكەرىلۋگە ءتيىس.

اۋقاتتى ەلدەردىڭ ءوزىن اينالىپ وتپەگەن كەدەيلىك پەن تەڭسىزدىك دامۋشى ايماقتارعا ەكىباستان ءتان. بۇل قۇبىلىس اياسىندا الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردىڭ قارقىندى وسۋىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ەلىمىز دە بىرقاتار جەتىستىكتى قايتا سارالاۋمەن قاتار جاڭا سىناقتارعا دا دايىندالۋعا ءماجبۇر. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا رەسمي دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە كەدەيشىلىك شەگىنەن تومەن دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار سانى 500 مىڭنان (111 مىڭعا جۋىق وتباسى) اسقان. رەسمي تۇردە ەلىمىزدە تابىسى بيىلعى قاڭتاردان باستاپ 43 407 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ادامدار كەدەي سانالادى. جارتى ميلليوننان اسا ادامنىڭ ايلىق تابىسى 28 مىڭ تەڭگەگە جەتەر-جەتپەس, ياعني ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70%-ىنان از بولعان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى بىلتىرعى 3-توقساندا 5,6 پايىزدى قۇرادى. ءسويتىپ, ايلىق تابىسى جان باسىنا شاققاندا 51 750 تەڭگەدەن اسپايتىندار سانى 1,1 ملن ادامعا جەتكەن. سول مەرزىمدە وسى قاتارداعىلاردىڭ كۇرت كوبەيۋى تۇركىستان وبلىسىندا (9,6 پا­يىز) تىركەلدى. كەدەيلىك دەڭگەيى جەتىسۋدا 1,6 پايىزدىق تارماققا ەداۋىر ءوسىپ, 9,3 پايىزعا باردى.

كەدەيلىك قاۋپىنە ءۇي شارۋاشى­لىق­تارىنىڭ كولەمى قاتتى اسەر ەتەدى. وسىلايشا, ادام سانى بەسەۋدەن اساتىن وتباسىلار اراسىندا كەدەيلىك دەڭگەيى بىلتىرعى 3-توقساندا 10 پايىزدى قۇرا­عان, بۇل جالپى كەدەيلىك دەڭگەيىنەن ەكى ەسە ارتىق. كەيىنگى بىرەر جىلدا ەلىمىزدە قاجەتىنشە پايدالى جانە ءسىڭىمدى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الا المايتىندار سانى ۇلعايدى. حالىقتىڭ از قامتىلعان ساناتتارى اراسىندا تو­­يىپ تاماقتانباۋدىڭ تارالۋى بىردەن بىرنەشە پايىزدىق تارماققا 6,7 پايىزدان 8,4-كە وزگەردى. وتباسى ايىنا قانداي ءونىم تۇرلەرىن جانە قانشا مولشەردە تۇتىناتىنىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ حالىقتىڭ ەڭ وسال بولىگى ەتتى – 5,5 پا­يىز, ءسۇت ونىمدەرىن – 8,2 پايىز, سارى مايدى – 6,8 پايىز, ءتاتتىنى 9,2 پايىز از جەي باستاعانىن بايقاتقان. رەسمي تۇردە كەدەيلىك دەڭگەيى بىلتىرعى 2-توقساندا 5,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ەگەر ءابسوليۋتتى كورسەتكىشتەردى قاراستىراتىن بول­ساق, 2018 جىلدان باس­تاپ كۇنكورىس دەڭگە­يى­نەن تومەن تابىسپەن ءومىر سۇرەتىن ءۇي شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ سانى ازايعان جوق.

ەكونوميكالىق جاع­دايدىڭ ايتار­لىقتاي ناشارلاۋى مەن تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ جوعارىلاۋى ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىن وسىرۋ­گە تۇرتكى بولاتىنى تۇ­سىنىكتى. بۇل رەتتە ەلى­­مىزدە ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 21,3 پايىزعا ءوسۋى ينفلياتسيالىق ءۇردىستىڭ اسەرىن ءبىرشاما جەڭىلدەتتى. ەڭ تومەنگى تولەم مولشەرى وسى جىلعا قاراي 85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. دەگەنمەن ايتارلىقتاي جاقسارعانىنا قاراماستان, بۇل ولشەم نەعۇرلىم دامىعان مەملەكەتتەردىڭ, سونداي-اق جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بىزگە قاراعاندا ەكونوميكاسى تومەن دامۋشى كەيبىر ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنەن ءالى دە بولسا كەنجە قالىپ وتىر. ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال تۇرعىسىنان كەل­گەن­دە بىرقاتار زەرتتەۋ ەڭ تومەنگى جالاقىنى حالىق اراسىنداعى كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋدىڭ تيىمسىزدىگىن توپشىلايدى. ياعني ەڭ تومەنگى جالاقى 2023 جىلدىڭ سوڭىندا 5,1 پايىزعا وسسە دە, بۇل كەدەيلىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلمەگەن. كەدەيلىك شەگى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا قابىلدانعاننان الدەقايدا تومەن دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن. ناتيجەسىندە, كەدەيلىكتە ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ناقتى سانى رەسمي تانىلعانداردان بىرنەشە ەسە جوعارى بولۋى مۇمكىن. اسىرەسە  بۇل تابىسى ەڭ تومەنگى جالاقىمەن رەتتەلمەيتىن جانە ادەتتە جالدامالى قارىم-قاتىناستاعىلاردىڭ تابىسىنان ەداۋىر تومەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتارعا قاتىستى. وسىنى قاپەرگە العاندا, دۇرىسى – الەۋمەتتىك قورعاۋعا جانە ءومىر ءسۇرۋدىڭ جالپىعا ورتاق دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن حالىقتىڭ نەعۇرلىم وسال توپتارىنا باعدارلانعان قولداۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ.

ەلىمىز حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تۇراقتى ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك سايا­ساتتى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل باعىت­تاعى بەلسەندى شارالاردىڭ ناتي­جەسىندە 2001-2021 جىلدار ارالىعىندا كەدەيلىك دەڭگەيى, ياعني تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 46,7 پايىزدان 5,2 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل ۇدەرىستە «مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى ەرەكشە ءرول اتقاردى. وسى قۇجات ارقىلى بەلگىلى ءبىر وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە (جاسىنا, ەڭبەككە ۋاقىتشا جارامسىزدىعىنا, دەنساۋلىق جاعدايىنا, جۇمىستىڭ بولماۋىنا جانە ت.ب.) بايلانىستى ءوز ءومىرىنىڭ جاعدايىن قام­تاماسىز ەتۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولعان از قامتىلعان ازاماتتارعا اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتۋ كوزدەلدى. ااك-ءتىڭ نەگىزگى ماقساتى – اقشالاي تولەمدەر تۇرىندەگى قولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە وتباسىنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى مۇشەلەرىن جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بەلسەندى شارالارىنا تارتۋ ارقىلى وتباسىن قيىن ومىرلىك جاعدايدان شىعارۋ.

يندۋستريالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى­نە ءوتۋ بارىسىندا قولدانىستاعى ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ, ااك-ءتى كۇشەيتۋ, ءپاسسيۆتى كومەكتەن بەلسەندى ساياساتقا كوشۋ, ەڭبەك بەلسەندىلىگىن جانە قيىن ومىرلىك جاعدايدى ەڭسەرۋ ءۇشىن وتباسىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن ىنتالاندىرۋ قاجەتتىلىگى قالىپتاستى. وسىعان بايلانىستى 2020 جىل­دان باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى تۇزەتىلدى. نەگىزگى باعدار ەڭبەككە ىنتالاندىرۋ, از قامتىلعان ازاماتتاردىڭ تابىستارى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ مولشەرىن ەسەپكە الۋعا قاتىستى اشىقتىق پەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالدى.

ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بىلتىر جانە وسى جىلدىڭ 1-توقسانىندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العان 58 445 وتباسى مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارى ارقىلى كەدەيلىك جاعدايىنان شىعىپ وتىر. 2023 جىلى جالپى سوماسى 59,4 ملرد تەڭگەگە – 114,1 مىڭ وتباسى (598,4 مىڭ ادام), 2024 جىلدىڭ ءۇش ايىندا 7,8 ملرد تەڭگەگە 58,8 مىڭ وتباسى (312 مىڭ ادام) ااك الدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭىرلىك بولىنىستە ااك الۋشىلاردىڭ ەڭ كوبى تۇركىستان وبلىسىندا – 27 مىڭ وتباسى (23,7%), شىمكەنت قالاسىندا – 12,7 مىڭ وتباسى (11,2%), الماتىدا – 9,5 مىڭ وتباسى (8,3%), قىزىلوردا وبلىس­تارىندا – 9,4 مىڭ وتباسى (8,2%). ااك الۋشىلاردىڭ ەڭ از سانى ۇلىتاۋ – 538 وتباسى (0,5%), اتىراۋ – 1,1 مىڭ وتباسى (0,9%), سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا 1,6 مىڭ وتباسى (1,4%) بايقالدى. ااك الۋشىلاردىڭ قۇرىلىمىندا باسىم كوپشىلىگى بالالاردىڭ ۇلەسىنە كەلەدى – 65,4% نەمەسە 391,2 مىڭ ادام, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار – 15,1% نەمەسە 90,6 مىڭ ادام; بالالاردى, قارتتاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى كۇتەتىن ادامدار – 12,4% نەمەسە 74,2 مىڭ ادام; قالعان 7,1%-ى ازاماتتاردىڭ باسقا ساناتتارىنا جاتادى.

سالا باسشىسى سۆەتلانا جاقىپوۆا­نىڭ ايتۋىنشا, كە­دەي­شىلىك شەگىنەن تومەن دەڭ­گەيدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 91 مىڭنان اسا ازامات جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى. مەم­لە­كەتتەن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن وتباسىنىڭ جۇمىس ىستەي الاتىن مۇشەسى جۇمىسقا ورنالاسۋ نەمەسە باسقا مامان­دىقتى مەڭگەرۋگە ۋاعدالاسۋى كەرەك. وسىمەن مەملەكەت مۇنداي ازاماتتاردى تەك جاردەماقى تولەۋمەن قولداپ قانا قويماي, ولارمەن مىندەتتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا الەۋمەتتىك كە­لى­سىم­شارت جاسايدى.

مىسالى, اقتوبە وبلىسىندا كوپ­بالالى وتباسى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى اياسىندا بىلتىر 400 اەك نەمەسە 1 ملن 380 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت الىپ, شاعىن ناۋ­بايحانا اشقان. ء«بىز جۇبايىم ەكەۋمىز 6 بالا تاربيەلەپ وتىرمىز, جولداسىم «قازپوشتادا» جۇمىس ىستەيدى. 2018-2019, سونداي-اق 2022-2023 جىلدارى ااك الۋشى بولدىق. بىلتىر قايتارىمسىز گرانت العاننان كەيىن مەن جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلدىم. قازىر ەكى ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىز», دەيدى شالقار قالاسىنىڭ تۇرعىنى جانارگۇل ناعيمەتوۆا.

قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىنى كريستينا روگوجنيكوۆا دا قايتارىمسىز گرانت الىپ, ءوز كاسىبىن باستادى. ول وتباسىمەن بىرگە 2021 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن ااك الىپ كەلگەن. «مەن مانيكيۋر سالاسىنا كەلۋدى كوپتەن بەرى ويلاس­تىرىپ ءجۇردىم, سەبەبى ءوزىمدى ءدال وسى باعىتتا سىناپ كورگىم كەلدى. مانساپ ورتالىعىنىڭ كەڭەس بەرۋىمەن «باستاۋ بيزنەس» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋدان ءوتتىم. ءارى قاراي مەن 1 ملن 380 تەڭگە كولەمىندە گرانت الىپ, كابينەت اشىپ, جۇمىسىمدى باستاپ كەتتىم», دەيدى كاسىپ­كەر كەلىنشەك.

بۇگىندە كوپتەگەن ەل ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ قىزمەت­تەرىنە, جەكە تۇرعىن ءۇي مەن تۇراقتى تابىسقا قولجەتىمدىلىگىن نازارعا الىپ, كەدەيلىك دەڭگەيىن انىقتاۋدىڭ كوپ ولشەمدى ۇلگىسىن قولدانا باستاعان. وسى­­نىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدە اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەكتى جەتىلدىرۋدىڭ ما­ڭىزى زور. جۋىردا ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقى مولشەرىن ايقىنداۋعا يننو­ۆا­تسيالىق ءتاسىلدىڭ ەنگىزىلۋى دە – الەۋ­مەتتىك ۇدەرىستەردىڭ ءبىر ورىندا توق­تاپ قالماي, ۇنەمى ىلگەرى جىلجىپ, دامىپ وتى­راتىنىنىڭ كورىنىسى. مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن جاڭا­شىل­­دىق حالىقتىڭ ورتاشا تابىسى مەن ولاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن باعا­لاۋ تۋرالى وزەكتى دەرەكتەردى پايدا­لانا وتىرىپ, ەڭ تومەنگى جالاقى مول­­شەرىن ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. كەدەيلىكتى ازايتۋعا ۇمتىلۋ ەلدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ىق­­پالدى دا ۇزاقمەرزىمدى شارالاردى قام­تيدى. ونىڭ اياسىندا ۇكىمەت پەن قو­عام­داستىق حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ­دى نىعايتۋ, كەدەيلىك دەڭگەيى جوعارى ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ىنتالاندىرۋ, ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جاردەمدەسۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعىتىندا نەعۇرلىم بەلسەندى تاسىلدەردى يگەرۋى كەرەك.