ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تابيعي اپاتتاردان م ۇلىكتى ساقتاندىرۋدىڭ ءارتۇرلى ءونىمىن كوپتەن بەرى ۇسىنىپ كەلە جاتقانىمەن, ولار تۇرعىندار تاراپىنان سۇرانىستىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى كەڭىنەن تانىمال بولا المادى. بىراق الىپ شاھاردى دۇربەلەڭگە سالعان ەكى قۋاتتى جەر سىلكىنىسى جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ, اپاتتىق تاۋەكەلدەردەن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قايتا شىعاردى.
رەسپۋبليكامىزدا اپات ناتيجەسىنەن تۋاتىن زالالدى ساقتاندىرۋ مىندەتتى تۇرگە جاتپايدى, بىراق ازاماتتار م ۇلىكتى ءوز قالاۋى بويىنشا ساقتاندىرا الادى. بۇرىن كوپشىلىك بۇل ءپوليستى ساتىپ الۋعا اسا ءمان بەرمەگەن بولسا, قاڭتار مەن ناۋرىزداعى كۇشتى دۇمپۋلەردەن كەيىن جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساقتاندىرعىسى كەلەتىندەر قاتارى ايتارلىقتاي ارتقان. ساقتاندىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الماتىلىقتار جيعان-تەرگەن مۇلكى ءۇشىن الاڭداي باستاپتى.
«ەۋرازيا» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ دەرەگىنشە, ازاماتتار اراسىندا جەر سىلكىنىسى بولعان جاعدايدا م ۇلىكتى ەرىكتى ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بيىل العاشقى ەكى ايدا 80%-عا وسكەن. ءسويتىپ, العاشقى ەكى ايدا ەل بويىنشا جەكە تۇلعالار جەر سىلكىنىسى, باسقا دا اپاتتى تاۋەكەلدەر جاعدايىندا 855 جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساقتاندىرعان.
الايدا جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكىن ساقتاندىرۋ دەڭگەيى بۇكىل ەل بويىنشا وتە تومەن بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى بۇل ءوسىم تومەن بازانىڭ اسەرى ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر. بۇدان باسقا يپوتەكالىق نەسيە بەرۋمەن اينالىساتىن بانكتەر اراسىندا جەر سىلكىنىسى جاعدايىندا ساقتاندىرۋ تالاپ ەتىلەدى. دەسەك تە م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ كەزىندە كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمى ادەتتە 1 جىلدى قۇرايدى. كەيىنگى جىلدارى قارىز الۋشىلار جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ودان ءارى ساقتاندىرۋدان باس تارتىپ تا ءجۇر. تۇتاستاي العاندا, م ۇلىكتى ەرىكتى ساقتاندىرۋدىڭ ەنۋ دەڭگەيى وتە تومەن. ياعني الماتىدا نەمەسە كەز كەلگەن باسقا ءىرى ەلدى مەكەندە جويقىن جەر سىلكىنىسى بولا قالعان جاعدايدا مەملەكەتكە, ونىڭ بيۋدجەتى مەن رەزەرۆتەرىنە وراسان زور جۇكتەمە تۇسەدى. ماماندار ازاماتتاردىڭ م ۇلىكتى ساقتاندىرۋعا اسىقپاۋىنىڭ باسقا دا سەبەپتەرىنىڭ اراسىندا اپات بولعان جاعدايدا مەملەكەتكە ءۇمىت ارتۋىن, ءارتۇرلى تاۋەكەلدى جۇزەگە اسىرۋ ىقتيمالدىعى ماسەلەلەرىندەگى كەيبىر تەجەلۋدى اتايدى.
رەسپۋبليكامىزدا ساقتاندىرىلعان بارلىق تۇرعىن ءۇي نىسانىنىڭ ۇلەسى 2%-دان دا از. ەلىمىزدىڭ شامامەن 40%-ى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقانىنا قاراماستان, ازاماتتار ساقتاندىرۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارمايدى. رەسمي ستاتيستيكادا كورسەتىلگەندەي, بىلتىر ەلدە بارلىعى 2,52 ملن تۇرعىن ءۇي, ونىڭ ىشىندە 307,9 مىڭ كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي تىركەلگەن. بۇل رەتتە 170,28 مىڭ نىسان الماتىدا, 267,1 مىڭ نىسان الماتى وبلىسىندا – ەلىمىزدىڭ ەڭ سەيسميكالىق قاۋىپتى وڭىرلەرىندە ورنالاسقان. جاڭا ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ جارتىسى, ياعني 50,4%-ى استاناعا تيەسىلى بولسا, الماتىنىڭ ۇلەسى – تەك 14,85%.
ازىرگە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى قورعاۋعا تەك بيزنەس قانا جوعارى ىنتا, جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ وتىر. قاڭتار-اقپان ايلارىندا زاڭدى تۇلعالار اراسىندا اپاتتى تاۋەكەلدەر بولعان جاعدايدا م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 4,1%-عا ءوستى.
وتكەن جىلعى تۇركياداعى جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ەلىمىزدە اپاتتى تاۋەكەلدەردەن مىندەتتى ساقتاندىرۋ تاقىرىبى قايتادان تالقىلانا باستاعان. ال بيىلعى الماتىدا بولعان كۇشتى دۇمپۋلەر ماسەلەنى كەشەندى تالداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى دا ەسكە سالدى. دەگەنمەن جەر سىلكىنىسىنەن تۋىنداعان م ۇلىككە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋدىڭ جالعىز مۇمكىندىگىن حالىق ءۇشىن جاپپاي قولجەتىمدى ەتۋ جاعى ءالى ءپىسىپ-جەتىلمەي كەلەدى. ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىمەن ساباقتاسا, ءوز ساعاتىمەن ءوربىپ وتىراتىنى ايقىن. بۇل تۇستا ءال-اۋقاتتىڭ جالپى دەڭگەيى حالىققا قاراجاتتى ەرىكتى ساقتاندىرۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنى ايتىلىپ ءجۇر. ساقتاندىرۋ تاراپىنىڭ وكىلدەرى «جەر سىلكىنىسى قاۋپى جانىندا تولەم قابىلەتتىلىگى ەكىنشى ورىندا قالادى», دەيدى.
«باسقا ەلدەردەگىدەي قايعىلى وقيعالاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ەرتە باستان قامدانۋ كەرەك. الماتىداعى ورتاشا پاتەر ءۇشىن جەر سىلكىنىسىنەن جىلدىق ساقتاندىرۋ قۇنى جىلىنا شامامەن 20 مىڭ تەڭگەدەن نەمەسە ايىنا ەكى مىڭ تەڭگەدەن باستالادى, بۇل ونشا كوپ ەمەس. سونىمەن قاتار م ۇلىكتى جاپپاي ساقتاندىرۋ اياسىندا تاريفتەر دە تومەندەپ, ساقتاندىرۋ ودان دا ارزانداي بەرەدى», دەيدى كومپانيا وكىلدەرى.
بۇل جەردە اپات سيپاتى ءار وڭىردە ءارتۇرلى ەكەنىن, بۇل ەرەكشەلىكتەردىڭ ساقتاندىرۋ قۇنىنا دا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. قالاي دەگەنمەن, ەلىمىز تىم ۇلكەن, گەوگرافيامىز ءار الۋان بولعاندىقتان, بارلىق تۇرعىنعا بىرىڭعاي تاريف ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر ايماقتى جەر سىلكىنىسى مازالاسا, ەكىنشىسى سۋدان تونگەن قاۋىپپەن كۇن كەشىپ جاتىر.
«ەۋرازيا» سك باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سامات قابدولوۆ ءبىز ءۇشىن جاڭا زەلانديا مەن جاپونيا قولداناتىن ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى قولايلى دەپ ەسەپتەيدى. ايتۋىنشا, سەيسمولوگيالىق تۇرعىدان وتە قاۋىپتى ايماقتاردا ورنالاسقان بۇل مەملەكەتتەر مۇنداي باعدارلامالاردى 50-60 شاقتى جىلدان بەرى قولدانىپ كەلەدى. وعان قوسا بۇل ەلدەردە ەكونوميكالىق جاعدايدى جانە الداعى ۋاقىتتا بولۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەردى ەسكەرىپ, ناقتى ستاتيستيكانى جيناقتاۋ, باعدارلامانى ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ داعدىعا اينالعان.
سول سەكىلدى «Basel» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ باسشىسى ولەگ پاۆلوۆ بىزگە تۇركيادا قولدانىلاتىن جەر سىلكىنىسىنەن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن ەنگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. بۇل جەردە مەملەكەت ءزىلزالادان كەلەتىن زارداپ پەن ساقتاندىرۋدى تارازى باسىنا تەڭ سالىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋى كەرەك.
«مەملەكەت قايتا ساقتاندىرۋ پۋلىن قۇرۋ باستاماسىن كوتەرۋى كەرەك. سونداي-اق جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى قولجەتىمدى ەتكەن ءجون. بۇل ساقتاندىرۋ باعاسىنىڭ تيىمدىلىگىنە, ونى قىزمەتتەردى تولەۋ قوسىمشاسىنا قوسىلۋ ارقىلى وڭاي ساتىپ الۋعا ىقپال ەتەدى», دەپ ۇسىنىس بىلدىرەدى «Freedom Insurance» باسقارما توراعاسى ازامات كەرىمباەۆ.
ساقتاندىرۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندا جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋ تولەمى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تەتىك قۇرۋ قاجەت. بارلىق ەلدە تاۋەكەلدىڭ بۇل ءتۇرى مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ارقىلى ساقتاندىرىلادى. ادەتتە مەملەكەت بيۋدجەت ەسەبىنەن جابۋ ارقىلى تاۋەكەلدى وزىنە الادى نەمەسە الەمدىك ساقتاندىرۋ كوشباسشىلارىنان قايتا ساقتاندىرۋ باعدارلامالارىن ساتىپ الادى. مۇنداي ساياساتتىڭ پايدا بولۋى – جاھاندىق تاجىريبە, ونى شەشۋگە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ, سونداي-اق ەل ۇكىمەتىنىڭ قاتىسۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى قايتا ساقتاندىرۋدى جەكە جاساسا, بۇل وتە قىمباتقا تۇسەدى. ءىرى, رەيتينگى جوعارى قايتا ساقتاندىرۋشىدان جاقسى قىزمەتتى جەكە الۋ وتە قىمبات بولعاندىقتان, دۇرىسى پۋلعا كىرىپ, كاسىبي باسقارۋشى بروكەردى تاۋىپ, وسى پۋل ارقىلى شەتەلدىك قايتا ساقتاندىرۋشىعا جۇگىنۋ تيىمدىرەك. سوندا قىزمەتپەن قامتۋ باعاسى ارزانداپ, تيىسىنشە ازاماتتارعا دا سالماق تۇسپەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ ەنۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى شىعىنداردى جابۋعا قاۋقارلى. ەگەر حالىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جاپپاي ساقتاندىرا باستاسا, بۇل سالاداعى ءىرى كومپانيالار قايتا ساقتاندىرۋ تەتىكتەرىن پايدالانا الادى. الماتىدا قاتتى جەر سىلكىنىسى بولسا, ەلدەگى بارلىق ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ كاپيتالى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ەشبىر جەكە سەكتور اپات سالدارىنان كەلۋى مۇمكىن شىعىندى وتەي المايدى. قانشا كاپيتال سالسا دا, كەز كەلگەن ساقتاندىرۋ ۇيىمى اۋقىمدى اپاتتىڭ الدىندا دارمەنسىز بولىپ قالادى.
بۇل ورايدا Digital Almaty 2024 فورۋمىندا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ساقتاندىرۋ نارىعى جانە اكتۋارلىق ەسەپ ايىرىسۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسەل امىرباەۆا قازىر رەتتەۋشى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جەر سىلكىنىسى قاۋپىنەن ساقتاندىرۋ مودەلىن قۇرۋ مەحانيزمىن ازىرلەپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلاتىنىن حابارلاعان ەدى. وسى باعىتتا رەتتەۋشى اپاتتان ساقتاندىرۋ بويىنشا بازاسى بار دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە ازيا بانكىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى.