قاتتى قالدىق وڭدەۋدە كەدەرگى كوپ

بىلتىر قاتتى تۇرمىستىق قال­دىقتاردى (قتق) كادەگە جاراتۋ كورسەتكىشى بىرنەشە پايىزدىق تارماققا تومەندەگەن. مىسالى, 2022 جىلى وڭدەلگەن قاتتى تۇرمىستىق قالدىق­تاردىڭ ۇلەسى – 25,4%, ال بىل­تىر 23,9% بولعان. ونىڭ سەبەبى قال­دىقتاردى وڭدەيتىن زاۋىتتار كور­سەتكىشىنىڭ ديناميكاسىندا ەمەس, ەسەپتەۋدەگى قاتەلىكتەردە ەكەن. EnergyProm مونيتورينگتىك كوم­پانياسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2023 جىلعا دەيىن ەلوردادا قايتا وڭدەلگەن قالدىقتاردىڭ ۇلەسى (75,2%) قاتە كورسەتىلگەن. ناقتىراق ايتقاندا, بۇل – وڭدەلگەن ەمەس, سۇرىپتالعان كوممۋنالدىق قالدىقتار. ال باس قالادا قتق-نى قايتا وڭدەۋ ۇلەسى – نەبارى 17,1%. ۇلتتىق ينديكاتورعا استانانىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى قاتە مالىمەتتەرى اسەر ەتىپ, ونى شىن مانىندەگىدەن جوعارى ەتىپ كورسەتكەن. 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان دەرەكتەرگە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ەسەبىندە جوق بولىپ شىقتى. بىلتىرعى ۇلتتىق ينديكاتوردى قايتا ەسەپتەگەننەن كەيىن كەزەڭ سوڭىنا دەيىن جوسپارلانعان 27%-عا جەتۋ مۇمكىن بولمايتىنى بەلگىلى. ءسويتىپ, وڭدەۋ ۇلەسى وسپەي, كەرىسىنشە ازايا تۇسكەن. كەيىنگى ءبىر جىلدا 4,1 ملن توننا قاتتى تۇر­مىس­تىق قالدىقتار جينالعان, بۇل – 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,7%-عا از.

قازىرگى كەزدە ءاربىر بەس قازاق­ستاندىقتىڭ تورتەۋىنىڭ عانا قوقىس­تاردى كوممۋنالدىق قىزمەتتەر بوساتىپ شىعاراتىن ارنايى كونتەينەرلەرگە تاستاۋعا مۇمكىندىگى بار. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, قتق-نى جيناۋ جانە شىعارۋ قىزمەتتەرى تۇرعىنداردىڭ 19%-ىنا قولجەتىمسىز. ۇيلەرىن كومىرمەن جىلىتاتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تاعى ءبىر قيىندىعى – كۇلدى اپاراتىن جەردىڭ جوقتىعى. ينفراقۇرىلىمنىڭ باياۋ دامۋى پروبلەمانى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى ايقىن. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە 82 مىڭ كونتەينەر جەتىسپەيدى. ءىرى قالالارداعى كوممۋنالدىق كاسىپورىندار قو­قىس شىعاراتىن تەحنيكانىڭ تاپ­شىلىعىنا الاڭداۋلى. وعان قوسا پوليگونداردىڭ از عانا بولىگى زاماناۋي ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ستان­دارتتارىنا ساي سالىنعان. ما­سەلەن, 3 مىڭ پوليگوننىڭ تەك 20,6%-ى عانا سانيتارلىق نورما­لارعا ساي, قالعاندارى تولىپ كەتكەن, نە زاڭداستىرىلماعان نە قال­دىق­تاردى نىعىزداۋدىڭ ەسكى ادىس­تەرىن قولدانادى. بۇل كەدەرگىلەر قو­عامدىق قوقىس الاڭدارىنا تاس­تاۋعا تىيىم سالىنعان قۇرىلىس قالدىقتارىمەن قوسا, وزدىگىنەن قوقىس پوليگوندارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەدى. جاعدايعا شەنەۋنىكتەردىڭ ءجيى ايتاتىن حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىنەن بولەك, تۇرعىنداردىڭ كوممۋنالدىق كا­سىپ­ورىنعا قالدىقتاردى جۇيەلى تۇردە, تىم قىمباتقا بەرمەي وتكىزىپ تۇرۋىنا مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىر. قوقىستى پوليگونعا اپار­عاننان گورى ايىپپۇل تولەۋ ارزانىراق دەيتىن شەنەۋنىكتەر قو­قىستى بەلگىلەنبەگەن جەردە ساق­تاعانى ءۇشىن ايىپپۇل مولشەرىن كوبەيتۋدى ۇسىندى. ستاتيستيكالىق ما­لىمەتتەر ەلىمىزدە جىل سايىن مىڭ­­داعان زاڭسىز قوقىس پوليگونى پاي­دا بولاتىنىن كورسەتەدى. بىلتىر ولار­دىڭ 5,5 مىڭى انىقتالىپ, 86%-ى جو­يىلدى. ولاردىڭ سانى ءالى دە جو­عارى بولعانىنا قاراعاندا, رۇقسات ەتىل­مەگەن ۇيىندىلەردىڭ پايدا بولۋ سە­بەپتەرىن انىقتاۋ – باستى مىندەت ەمەس. اتقارۋشى بيلىك پوليگوندار انىق­­تالىپ, جويىلعاندا عانا ەسەپ بەرەدى.

بارلىق تۇيتكىلدى جۇيەلەپ, ءىس-شارالار جوسپارىن جاساۋ ءۇشىن اكىمدىكتەر بىلتىرعى قاراشاعا دەيىن قالدىقتاردى جۇيەلەۋدىڭ جەكە باعدارلامالارىن ازىرلەپ, بەكىتۋگە ءتيىس بولعان. الايدا جىل سوڭىنا قاراي ولاردىڭ 75%-ى بۇل جۇمىستى اتقارۋعا دا كىرىسپەدى. جەلتوقساندا ءتيىستى سالا باسشىسى بۇل مەرزىمدى بيىلعى شىلدەگە دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى. اكىمدىكتەردىڭ مىندەتىندە پوليگوندار ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ جانە ەسەپكە الۋ, قاجەتتى ين­فرا­قۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, سۇرىپتاۋ جەلىلەرى مەن قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك سەرىكتەستىك (مجس) اياسىندا ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس بار. بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى كوپتەگەن جاريالانىمعا قاراعاندا, قالدىقتاردى وڭدەۋ سالاسىنداعى مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ سەرىكتەستىگى ماسەلەسى بىلتىر كاسىپكەرلەردىڭ الدىندا ماڭىزىنان ايىرىلدى. «KazWaste» قالدىقتاردى باسقارۋ قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى ءوز پا­راقشاسىندا كەلتىرگەن بىرنەشە مىسال – وسىنىڭ دالەلى. وتكەن جىلعى شىلدەدە الماتى اكىمدىگى قوقىس شىعاراتىن ءىرى كومپانيانى نارىقتى مونوپوليالادى دەپ ايىپتاپ, مجس كەلىسىمىن بۇزۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدادى. اقتوبەدە دە جەرگىلىكتى بيلىك كوممۋنالدىق كاسىپورىنمەن ىنتىماقتاستىعىن توقتاتىپ, سونىڭ سالدارىنان ءۇش اپتا بويى قالادان قوقىس شىعارىلعان جوق. سول سەكىلدى ريددەردە قالدىقتاردى جينايتىن «فيرما ەتالون» جشس كومپانياسى تۇتىنۋشىلارعا جىبەرگەن حاتتارىندا تومەن تاريف بويىنشا بۇدان بىلاي شىعىنمەن جۇمىس ىستەي المايتىنىن مالىمدەگەن. كاسىپورىن كومەكتىڭ ورنىنا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنەن زاڭدى بۇزعانى تۋرالى ەسكەرتۋ الدى. «KazWaste» ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, تاريفتەر پروبلەماسى, قالدىقتاردى جيناۋ مەن شىعارۋ ءۇشىن تولەمنىڭ تومەن جينالۋى جالپى رەسپۋبليكادا ءجيى كەزدەسەدى. كومپانيالار قازىرگى جاعدايعا قاراماستان جۇمىس كولەمىن ەڭسەرۋگە تىرىسىپ جاتىر.

وڭدەۋ كەزەڭىنىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. قاتتى قالدىقتاردى بولەك جيناۋ دەڭگەيى تومەن بولعاندىقتان (كەم دەگەندە ىلعالدى جانە قۇرعاق فراكتسيالاردا) ولاردى سۇرىپتاۋ قولمەن جۇرگىزىلەدى. سوڭىندا قايتا وڭدەۋگە جارامدى قالدىقتاردىڭ ۇلەسى از بولىپ قالادى. سۇرىپتاۋ جەلىلەرى كەزەڭىندە كاسىپورىندار وڭدەۋگە نەمەسە ساتۋعا بولاتىن قايتا وڭدەۋگە جارامدى زاتتاردى عانا الۋعا مۇددەلى. ادەتتە بۇل – پەت بوتەل­كەلەرى, باسقا دا پوليەتيلەن ونىمدەرى, ماكۋلاتۋرا, تۇرمىستىق جانە كوم­پيۋ­تەرلىك تەحنيكا, شينالار. قايتا وڭدەۋ نارىعىنا كاسىپكەرلىك قىزىعۋشىلىقتى ەكولوگيا مينيستر­لىگىنە قاراستى Tabigat.gov.kz قور­شاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى جاريالاعان قابىلداۋ پۋنكتتەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسىنان كورۋگە بولادى. وسى جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, ءار وبلىستا, مەگاپوليس­تەردە پلاستيك پەن ماكۋلاتۋرانى قابىلداۋ پۋنكتتەرى بار. ەلىمىزدەگى 20 ءوڭىردىڭ 13-ىندە تۇرمىستىق تەحنيكا, تەك ۇشەۋىندە اعاش, اقتوبە وبلىسىندا عانا پايدالانىلعان سۇزگىلەر قايتارىلادى. فاندوماتتار ازىرگە تەك استانادا ورناتىلعان.

مينيسترلىك مالىمەتىنشە, 2024-2026 جىلدارى بيۋدجەت ۇزدىك ەۋرو­پالىق تاجىريبە ەسكەرىلگەن جاڭا قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ جانە قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن ىسكە قوسۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا 200 ملرد تەڭگە بولمەكشى. الدىن الا پۋلعا 60 ملرد تەڭگەنىڭ 11 جوباسى كىرگەن. مەملەكەت بۇل اقشانى 3%-بەن بەرۋگە دايىن. ەلىمىزدە ءبىر جارىم جىلعا جۋىق مەملەكەتتىك سۋبسيديا­لاۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەمەي, ونىڭ كومەگىنسىز قتق جيناپ, وڭدەيتىن 100-دەن اسا جەكە كاسىپورىن بانكروتقا ۇشىراپ, جابىلىپ قالعاننان كەيىن بۇل قاراجاتتى الۋعا كەزەك بولا قويار ما ەكەن؟