دالا ءداستۇرى دارىپتەلگەن كۇن

فورۋم جۇمىسىنا باۋىرلاس تۇركيا, قىر­عىزستان, كورشىلەس رەسەي ەلىنەن ار­نا­يى كەلگەن عالىمدار مەن مۋزەي ءىسىنىڭ جەتەكشى ماماندارى تۋىسقان حا­لىق­تاردى ءبىر ارنادا توعىستىراتىن يگى داس­تۇر­لەردىڭ التىن ارقاۋى ۇزىلمەس ءۇشىن مۇنداي باسقوسۋلاردى ءجيى وتكىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ءىس-شارانى اشىپ بەرگەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ مۋزەي قىزمەتى جانە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلزەينەپ پازىلوۆا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ ىسىندە ەلىمىزدىڭ تاريحي مۇراسى مەن مادەني مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پاي­دا­لانۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ, حا­لىق­تىڭ رۋحاني الەۋەتىن قۋاتتاندىرۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مادەني قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتادى.

«فورۋم – تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ەتنوگەنەز تاريحىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن, ءداستۇرىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن ءىرى عىلىمي-مادەني ءىس-شارا. بۇل تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنوستىق تاريحى مەن مادەني مۇراسى تۋرالى ءبىلىمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ىقپال ەتەدى. سو­نىمەن قاتار بۇگىنگە دەيىن وزەك­تىلىگىن جوعالتپاعان ەجەلگى كوكتەم مەرە­كەسىنىڭ تەرەڭ ماعىناسى ناسيحاتتالىپ كەلەدى. قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرى مۋزەيىنىڭ عالىمدارى مەن ما­مان­دارى بۇكىل­حالىقتىق مەرەكەنى تا­نىمال ەتۋ, سون­داي-اق ونىڭ تاريحى مەن ەرەك­شەلىكتەرىن عىلىمي زەرتتەۋدە بىرلەسكەن يدەيالار مەن تاجىري­بە­لەردى ازىرلەۋ, ونى جۇزە­گە اسىرۋعا كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىن», دەيدى گ.پازىلوۆا.

اسىرەسە ونەر مەن مادەنيەتتى قول­داۋدا ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى زاما­نا­ۋي مۇمكىندىكتەردىڭ كومەگىمەن ناسي­حاتتاۋدىڭ ارتىقشىلىعى مول. مەم­لە­كەت­تىك ورتالىق مۋزەي ديرەك­تورى راشيدا حاريپوۆا ادامزات وركە­نيە­تىندە وزگەشە مانگە يە تۇركى حالىق­تا­رىنىڭ كورنەكتى داستۇرلەرى مادەني مۇرالارىمىزدىڭ قايماعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇرعىدا تۇگەل تۇركى بالاسى ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنىنە بالايتىن ناۋرىز مەي­رامىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. تابيعاتپەن بىرگە ادام جانى دا جاڭا­را­تىن, بەرەكە مەن باۋىرمالدىققا باستايتىن ناۋرىز – شاتتىق پەن عيب­راتقا تولى مەيرام.

تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى­نىڭ تۇركىتىلدەس قاۋىمداس­تىق­تارىمەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تۇركسوي مۋزەيلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باس ۇيلەستىرۋشىسى دجاۆيد موۆسيۋمليۋ جا­ڭا­رۋ مەن جاڭعىرۋدان باستاۋ الاتىن مەرەكەنىڭ الەمدىك مادەنيەتكە تيگىزگەن وڭ اسەرى حاقىنداعى ويىمەن بولىسسە, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى ەۆرەن ميۋدەرريسوگلۋ تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحىنا, مادەني جانە تىلدىك بىرەگەيلىككە, سونداي-اق عى­لىمي جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلەشەگىنە قاتىستى ءوز ويىن ورتاعا سالدى.

فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ناۋرىز مەيرامىنىڭ تاريحى مەن تامىرىن ارقاۋ ەتكەن بىرنەشە بايانداما كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. اتاپ ايتقاندا, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتىل, تاريح جانە گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋللاح گوندۋگدۋ «تۇركى حالىقتارى مەن تۇركياداعى ناۋرىز مەرەكەسى», ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سىنارا الىمكۋلوۆا «وبىچاي ۋكلادىۆانيا ۆ كولىبەل ۋ كىرگىزوۆ», رەسەي ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ كاۆكاز, ورتالىق ازيا جانە قازاقستان ەتنوگرافياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاريسا پوپوۆا «پەرۆايا ۆەسەننيايا پەرەكوچەۆكا كاك وبرياد نوۆوگودنەگو تسيكلا كوچەۆنيكوۆ تسەنترالنوي ازي», قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىنىڭ ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رۇستەمەك شويبەكوۆ «ناۋرىز جانە ءداستۇرلى مەرەكەلەردىڭ تاربيەلىك ءمانى», احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ەتنولينگۆيستيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلميرا وتەباەۆا «قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كور­پۋسىنداعى مادەني-سەمانتيكالىق بەل­گىلەنىم: ماڭىزى مەن پارامەترلەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.

«تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە ناۋ­رىز ءداستۇرىن ەڭ جاقسى ۇستانعان – قا­زاقتار. قازاقتاردىڭ ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋدىڭ وزىندىك داستۇرلەرى بار. بۇل داستۇرلەردىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى ورىندا ناۋرىزكوجە جاساۋ تۇر. ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ امانداسۋ, ۇيقىاشار, تىزەتكىزەر سەكىلدى عۇرىپتاردى ەرەكشە اتاعان ءجون. تاريحتا مىسىردان تاياۋ شىعىسقا, تۇركى الەمىنە جانە ۇندىستانعا دەيىنگى كەڭ جاعرافيادا ناۋرىز تويلاندى. بۇل مەرەكەلەردىڭ يسلامعا دەيىن بولعانىن اۋعانستاننىڭ بالح قالاسىندا ناۆحابار دەپ اتالاتىن موناستىر مەن ەسكى جەردىڭ بولعانىنان تۇسىنۋگە بولادى. وسى سەبەپتى ناۋرىز بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ نەمەسە اۋماقتىڭ مەرەكەسى ەمەس. ماسەلەن, يرانداعى ساسانيدتەر داۋىرىندە پاتشالار ناۋرىز مەرەكەسىنە وراي ۇلكەن ءىس-شارا ۇيىمداستىرعان. ناۋرىز – جاڭا جىل نەمەسە ءومىردىڭ جاڭا كەزەڭى دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى تۇرىك پروفەسسورى ابدۋللاح گوندۋگدۋ.

فورۋم اياسىندا «تاربيە باسى – تالبەسىك» دەپ اتالعان ەتنوگرافيالىق كورمە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. كورمەگە 11 بەسىك جانە 70-تەن استام قو­سىمشا ەكسپونات قويىلدى. ولاردىڭ قا­تا­رىندا ەجەلگى سارايشىق جانە تالعار قالالارىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان تۇبەك, شۇمەكتەر دە بار. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى – قۇبا تالدان ءيىلىپ, شەگە قولدانباي جاسالعان تال بەسىك. بۇل بىرەگەي جادىگەردى مۋزەي قورىنا ساياحاتشى, فوتوسۋرەتشى تايماس نۇرتاەۆ تاپ­سىرعان. سونداي-اق اعاشتان جاسالىپ, ويمىشتاۋ ءتاسىلى ارقىلى بەزەندىرىلگەن كونە بەسىك كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. اتالعان بۇيىم 1904 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنا قاراستى ۆاننوۆكا اۋلىن­دا جا­سال­عان. بۇل بەسىكتى ۇلى ءجۇزدىڭ جۇدى­رىق رۋىنان تارايتىن تىلمەمبەت جولشىبەك 1904 جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇڭعىش قىزى اجاركۇلگە ارناپ جاساتىپتى. اجاركۇلدەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن سىڭ­لى­لەرى, كەيىننەن ءوز قىزى, نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرى وسى بەسىكتە جاتقان. ءبىر عاسىر قولدانىستا بولعان بۇل بەسىككە ءتورت ۇرپاقتان 26 بالا بولەنگەن. فورۋم بارىسىندا العازى ەرنات ەسىمدى مۋزەي جاناشىرى 1957 جىلى جاسالعان تاعى ءبىر ەرەكشە بەسىكتى مۋزەي قورىنا سىيعا تارتتى.

مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندە زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن كونەدەن بۇ­گىنگە جەتكەن جادىگەرلەردىڭ ماڭىزى ەرەك. فورۋم جۇمىسى اياسىندا تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن تانىمال شەبەرلەردىڭ دە كورمەسى اشىلدى. عىلىم قاي­رات­كەرلەرى مەن ما­دەنيەت جاناشىرلارى, تاريحشىلار مەن ونەرتانۋشىلار قاتىسقان مازمۇندى ءىس-شارا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋب­لي­كالىق كە­ڭەسىنە ۇلاسىپ, حالقى­مىزدىڭ باي تا­ريحى ساقتالعان مۋزەي قورىنداعى قۇن­دى جادىگەرلەر كوپشىلىك نازارىنا ۇسى­نىلدى.

الماتى