اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن قىلىشبەك قۇرمانتەگى مايقۇدىقتاعى مادەنيەت ۇيىندەگى «اتامۇرا» ۇلتتىق قولونەر ورتالىعىنا جەتەكشىلىپ ەتىپ, قولىنىڭ ەبى بار بالالاردى اعاش پەن تەمىردەن ءتۇرلى بۇيىم جاساۋعا باۋليدى. ۇلتتىق ونەردى ولتىرمەي جۇرگەن بەساسپاپتىڭ شەبەرحاناسىنىڭ ەسىگىنەن ءبىز دە ەندىك.
كەيىپكەرىمىز تەك قولونەر شەبەرى عانا ەمەس. كونەدەن كەلە جاتقان كوشەلى كاسىپ ءتۇرى ۇستالىقتى دا قوسا الىپ ءجۇر. تەگىندە بار دۇنيە تەككە جاتپاس. بۇل ونەر ارعى باباسىنان دارىپ تۇر. زامانىندا ارقا اتىرابىنا اتى جايىلعان ۇستا قۇلماعانبەت بايباقى ۇلىنان (1827-1893). قۇلماعانبەت ۇستا 1883 جىلى ومبى قالاسىندا وتكەن كورمەدە ونى بۋلانجە دەگەن فرانتسۋز فوتوگرافى شىرت ەتكىزىپ, سۋرەتكە باسىپ العان ەكەن. سونىڭ كوشىرمەسىن قابىرعاعا ءىلىپ قويىپتى. سۋرەتتىڭ جانىندا بويتۇمارىنداي بولىپ, قىمىز قۇياتىن وجاۋ ءىلىنىپ تۇر.
– بۇل قىمىز وجاۋ قايىڭنىڭ تامىرىنان (بەزىنەن) ويىپ جاسالعان. قازاقتىڭ قولونەرىن ەۋروپاعا العاش تانىستىرعان تەمىر ۇستا, زەرگەر, اعاش شەبەرى, ءورىمشى, ەرشى, اتاقتى ۇستا قۇلماعانبەت بايباقى ۇلى بابامىزدىڭ ءوز قولىمەن جاساعان كوپ جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى. 1995 جىلى وسى وجاۋدىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, اقشا بەرىپ, ومبى مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن الدىق. ول جەردە ءالى كوپ زاتى تۇر. ەر-توقىمى, جۇكاياق, اسادال, اعاش توسەك, ىدىس-اياقتارى, ويۋلانعان ون ەكى قاناتتى كيىز ءۇيى, زەرگەرلىك بۇيىمدارىن قايتارمادى. بۇل كونەنىڭ كوزى بابامىزدان قالعان قۇن جەتپەس مۇراسى, 140 جىلدان اسقان, ءبىراز جارىلعان جەرلەرىن جوندەپ, وسى وجاۋدى بويتۇمارداي ءىلىپ قويدىم, – دەيدى ۇستا قىلىشبەك.
قىلىشبەك ۇستانىڭ ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعى باياناۋىلدا بابالارىنان مۇرا بولىپ قالعان ۇستاحاناسى بار. بىلتىر جونگە كەلتىرىپ قويىپتى. كورىككە ارناپ تۇركيادان ارنايى قالىڭ بىلعارى الدىرىپتى. قازاقستاندا جوق كورىنەدى. بيىل سوندا بارىپ, ىسكە قوسىپ, اس بەرمەك نيەتى بار.
العاشىندا ەتىكشى بولىپ باستاعان ول كەيىننەن اعاش وڭدەۋدى قولعا الادى. وسىدان 30 جىل بۇرىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ 135 جىلدىعىنا وراي پاۆلودار وبلىسى بويىنشا شەبەرلەر اراسىندا بايقاۋ وتەتىنىن ەستيدى. سول جولى باس جۇلدە الىپ, ءبىر جارىم ايدان سوڭ قازاق قۇرىلتايىنا قاتىسادى.
«قۇرىلتايدان كەلگەنىمدە سول كەزدە ايماق باسشىسى بولعان عالىمجان جاقيانوۆ مەنى زور قۋانىشپەن قارسى الدى. ونەرىڭدى ودان ءارى شىڭدا دەگەن ماقساتتا باياناۋىلدا بوس تۇرعان سەگىزجىلدىق مەكتەپتىڭ عيماراتىنان ماعان ورىن بەردى. وكىنىشكە قاراي, بەلگىسىز جاعدايدا ىشتەگى قۇرال-سايماندارىم, جاساعان بارلىق زاتىم جانىپ كەتتى. سول وقيعادان سوڭ كوپ ۋاقىت قولونەرگە جاقىندامادىم. ىشتەگى قالاۋىمدى تىڭداپ, اۋداننان پاۆلودار قالاسىنا كەلىپ, جيھاز جاساۋمەن اينالىستىم. قالا ورتالىعىنان ءبىر بولمەنى جالعا الىپ, قايتا اعاش وڭدەۋ ىسىنە كوشتىم. سودان بەرى قولونەردەن قول ۇزگەن ەمەسپىن», دەيدى وتكەنىن ەسكە الىپ شەبەر.
«اتامۇرا» ۇلتتىق قولونەر ورتالىعى 2022 جىلى اشىلعان. سودان بەرى قولونەر شەبەرى قىلىشبەك ورتالىقتا ءجۇرىپ-اق, نەبىر شاكىرت تاربيەلەۋدە. شەبەر شاكىرتتەرى تەك قاراعاندى قالاسىنان ەمەس. اباي, ساران شاھارلارىنان دا كەلىپ استاباق, ات ابزەلدەرى, وجاۋ, دومبىرا, ساندىق, كەبەجە جاساۋدى ۇيرەنىپ ءجۇر. مۇنىمەن قوسا, جۇزىك, ساقينا, سىرعا, شولپى, سالپىنشاق سوعۋ ءىسىن دە بىرتىندەپ مەڭگەرىپ كەلە جاتقانىن ايتادى ۇستا.
– ەلوردادا وتكەن «ەكسپو – 2017» كورمەسىندە كۇمىس مەدال الدىم. ول جەردە ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتادىم. نەگىزىندە كورمەگە كونە جادىگەرلەردى دايىنداپ, ەل نازارىنا قويدىم. سول ۋاقىتتا ۇلتتىق قولونەر ورتالىقتارىن اشۋ تۋرالى ايتىلدى. ماعان مينيسترلىك تاراپىنان بىرنەشە ۇسىنىس ءتۇستى. تۋعان جەرىم دە جىبەرگىسى كەلمەدى. وڭتۇستىكتەن دە شاقىرتۋ الدىم. دەگەنمەن جانىما جاقىن قاراعاندىنى تاڭدادىم. وسىندا كەلىپ شاكىرتتەر تاربيەلەپ جاتىرمىن, – دەيدى شەبەر.
العاشىندا قولونەر ورتالىعىنا الپىسقا جۋىق بالا كەلىپ جۇرگەن. كەيىننەن ىرىكتەلىپ 20 بالا قالعان ەكەن. الىس-جاقىننان ات ارىتىپ شاكىرت بولعىسى كەلگەندەر دە بار كورىنەدى. ماسەلەن, 600 شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ ۇلىتاۋدان سەرىك, ەرعازى دەگەن ەكى جىگىت شەبەردەن ءتالىم الىپ كەتكەن كورىنەدى. ەكەۋى دە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىن ساتىپ الىپ, ءوز اۋىلدارىنان شەبەرحانا اشپاقشى ەكەن.
شەبەرحاناسىنداعى ۇستەل ۇستىنەن بىرنەشە دومبىرانى كەزىكتىردىك. ابدەن ەسكىرگەن. قاڭقاسى عانا قالعانى دا بار. سويتسەك, قىلىشبەك شەبەر ەسكىنى جاڭالاپ, كادەگە قايتا جاراتادى ەكەن. بۇل دا قولونەر شەبەرىنىڭ تاعى ءبىر قىرى دەسە بولاتىنداي.
«بىلتىر 23 جەلتوقسان كۇنى قوقىستان تاۋىپ الدىم. سول دومبىرانى مايقۇدىق مادەنيەت ۇيىندەگى «اتامۇرا» قولدانبالى قولونەر ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى, قازاق كونە اعاش شەبەرى قىلىشبەك قۇرمانوۆ باۋىرىما جوندەتۋ ءۇشىن اپارىپ بەرگەنمىن. «دومبىراڭىز دايىن» دەگەن سوڭ بارىپ ەدىم, جوندەپ, كۇيلەپ قويعان دومبىرانى قولىما تابىس ەتتى. دومبىرانىڭ كۇمبىرلەگەن داۋسىن ەستىپ, العىسىمدى ايتىپ, باتامدى بەرىپ ۇيگە كەلدىم», دەيدى قاراعاندى تۇرعىنى ساكەن كەلدىباەۆ.
شەبەر تەك ەسكى دومبىرانى قالپىنا كەلتىرمەيدى. كەز كەلگەن كونەرگەن بۇيىمىڭىزدى جاڭارتىپ بەرەدى. ماسەلەن, «اتامنان قالعان مۇرا» ەدى دەپ, ەر-توقىم, باسقا دا ات ابزەلدەرىن اكەلىپ, جالت-جۇلت ەتكەن دۇنيەسىنە تاڭدانىس ءبىلدىرىپ كەتكەندەر قانشاما؟!
– ءبىر جىلى قىتايعا باردىم. ءبىر قالاسىنان قازاقتار سالعان ۇشقاباتتى كيىز ءۇي پىشىنىندە سالىنعان عيماراتقا كىردىك. ىشىندە ۇلتتىق ونەردىڭ جەتى اتاسى بار. ۇستاحانا, ۇلتتىق كيىم تىگەتىندەر بولمەسى, قولونەرشىلەر بۇرىشى. بىرەۋلەر تەمىر قىزدىرىپ, توسكە سالىپ ۇرىپ جاتسا, ءبىرى قايىس ءتىلىپ جاتىر, ەندى ءبىرى ويۋ ويىپ الەك. قاتتى قىزىقتىم. شىركىن-اي, بىزدە دە وسىلاي ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەيتىن عيماراتتار سالىنسا عوي, – دەگەن ارمانى بارىن ايتتى قىلىشبەك قۇرمانتەگى.
قىلىشبەك ۇستانىڭ مىنانداي ۇستانىمى بار, ول – وزىنەن وزاتىن شەبەر شاكىرتتەر تاربيەلەۋ. سول ارقىلى ۇلتتىق ونەردى وركەندەتۋ.
اڭگىمەسىن وسىلاي قايىرعان قىلىشبەك شەبەر شارۋاسىنا كىرىستى. انا ءبىر قوڭىر دومبىرانىڭ اعاشىن قايتا سۇرلەۋدە. قاسىنداعى ەكى شاكىرتى اعاش تاباقتىڭ ورتاسىن جونىپ جاتىر. ءبىزدىڭ دە وسى ءبىر كورىنىسكە كوزىمىز تويار ەمەس...
قاراعاندى وبلىسى