جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايلارىنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەت تۇبىرتەگى جۇرت كوڭىلىن سۋ سەپكەندەي باستى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە نارازىلىعىن بىلدىرگەن تۇرعىندار جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋمەن جابدىقتاۋ قۇنى بىرنەشە مىڭ تەڭگەگە وسكەنىن جارىسا جازىپ جاتىر. بۇل رەتتە تاريفتەردى بىرتىندەپ كوتەرۋ ەلدەگى كوممۋنالدىق داعدارىستى شەشۋمەن بايلانىستى ەكەنى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى.
ەلوردانىڭ بىرقاتار تۇرعىنىنىڭ راستاۋىنشا, كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسى ەكى ەسە وسكەن. اسىرەسە جىلۋ باعاسى ءبىر اي بۇرىنعى شامامەن 3 مىڭ تەڭگەدەن اقپاندا بىرنەشە ەسە كۇرت كوتەرىلدى. كەيبىر تۇرعىن جىلۋ ءۇشىن جەلتوقساندا 6 مىڭ تەڭگە, قاڭتاردا 8 مىڭ تەڭگە تولەگەن. وسى كەزەڭدە جىلۋ مەن ىستىق سۋ تولەماقىسى ايتارلىقتاي وزگەرگەن تۇبىرتەك الماتىلىقتاردىڭ دا قولىنا ءتيدى. كوپتەگەن تۇتىنۋشى ءۇشىن اقپانداعى سوما الدىڭعىدان الدەقايدا جوعارى بولىپ شىقتى. «حالىق بىرنەشە جىلدان بەرى ەنەرگيا مەنەدجمەنتى تۇجىرىمداماسىن قولدانىپ كەلەدى. ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامدار, ينفراقىزىل پەشتەر مەن جىلىتقىشتار, قوزعالىس سەنسورلارى, تۇرمىستىق ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن قۇرىلعىلار شىعارىلعاننان بەرى تولەم سوماسى ەڭ تومەنگى مولشەرگە دەيىن ازاياتىن كەز جەتتى. بىراق تاريفتەر ءالى دە ءوسىپ جاتىر», دەپ قىنجىلادى تۇتىنۋشىلار.
جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن ارتىق تولەمدەردىڭ تىركەلۋىنە بايلانىستى تۇسىنىكتەمە بەرگەن تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ استانا قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلوردادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن «استاناەنەرگوسبىت» جشس ءتاريفى بيىلعى قاڭتاردان باستاپ ەڭبەكاقى تولەۋگە ارنالعان شىعىستاردىڭ كوبەيۋى, ستراتەگيالىق تاۋار قۇنىنىڭ ءوسۋى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ەسكەرىلە وتىرىپ تۇزەتىلگەن.
تاريف دەڭگەيى جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرۋگە, تاسىمالداۋعا جانە جەتكىزۋگە قاجەتتى شىعىندار دەڭگەيىنە بايلانىستى بەلگىلەنەدى. وتىن باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى, وتىندى تاسىمالداۋ جىلۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىنىڭ ءتاريفىن وزگەرتۋگە اكەپ سوقتىردى. سونداي-اق «استاناەنەرگوسبىت» جشس تاريف قۇرىلىمىندا شىعىنداردىڭ 97%-ىن جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرۋگە ارنالعان شىعىندار («استانا-ەنەرگيا» اق) مەن جىلۋ ەنەرگياسىن بەرۋگە ارنالعان شىعىندار («استانا-تەپلوترانزيت» اق) الادى. اتالعان فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جىلۋ ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ بويىنشا «استاناەنەرگوسبىت» جشس-نىڭ حالىق ءۇشىن ءتاريفى 20%-عا (ققس-سىز تاريف گكال ءۇشىن 2765,18 تەڭگەدەن گكال ءۇشىن 3318,22 تەڭگەگە دەيىن) وزگەردى.
ارينە, بۇل جەردە ءتاريفتىڭ وسۋىنە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى دە قوسىلاتىنىن, سونىڭ سالدارىنان باعاعا تۇتىنىلعان كولەمنىڭ ۇلعايۋى دا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. سىرتقى تەمپەراتۋرا نەعۇرلىم تومەن بولسا, جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋ سوعۇرلىم كوپ بولاتىنى تۇسىنىكتى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا استانادا ورتاشا ايلىق تەمپەراتۋرا -8,9 گرادۋس, ال اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتارىندا -11,9 گرادۋس بولدى. تيىسىنشە, جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىلار جىل باسىنان بەرى وزگەرتىلگەن ءتاريفتى ەسەپكە الا وتىرىپ, وتكەن ايلارداعى تۇبىرتەكتەردە بەلگىلى ءبىر ايىرماشىلىقتى كوردى.
ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جارىق پەن جىلۋسىز قالۋ قاۋپى ينفراقۇرىلىمنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاريفتەردى كوتەرۋدى قوسا العاندا, توتەنشە شارالار قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ پايدالانىلىپ كەلە جاتقان ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى ۇستاۋ اۋقىمدى ينۆەستيتسيالاردى قاجەت ەتەدى. ەكىباستۇز, ريددەر جانە باسقا قالالاردىڭ مىسالى قىستا كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ ارەڭ تىنىستايتىنىن كورسەتتى. تكش سالاسىندا جالاقىسى جىلدار بويى وسپەگەن بىلىكتى مامانداردىڭ كەتۋى دە بايقالادى. وسى پروبلەمالاردىڭ اياسىندا بيىل جانە كەلەسى جىلى رەسپۋبليكامىزدا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ بارلىق تۇرىنە تاريفتەر ءوسىمى جالعاسادى. بۇل رەتتە ۇكىمەت حالىق ءۇشىن تاريفتەردىڭ 10-30%-عا ءوسۋى قالىپتى ەكەنىن, ونسىز تكش ينفراقۇرىلىمىن ءتيىمدى ۇستاۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن ەنگىزە وتىرىپ, پايدا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا ەمەس, وندىرىستەردى ناقتى جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىنا سەنىمدى بولاتىنىن جان-جاقتى تۇسىندىرگەن-ءدى. جاڭا ساياسات تاريف بەلگىلەۋدىڭ بۇكىل ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى, ەسەپتىلىگى جانە جاريالىلىعى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلمەك. وسىلايشا, ۇكىمەت 2029 جىلعا دەيىن 62 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلىنى جاڭارتۋعا شامامەن 3 ترلن تەڭگە تارتۋعا نيەتتى. بىلتىر ينۆەستيتسيالاردىڭ بولجامدى كولەمى 250 ملرد تەڭگەنى قۇراۋعا ءتيىس بولعان. ءسويتىپ, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ توزۋىن 2029 جىلعا قاراي 20%-عا تومەندەتۋ كوزدەلگەن.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىگى, كوپ جىلدار بويى تۇتىنۋشىلار كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارى ءۇشىن جوعارى تاريفتەر تولەگەن ۇقساس جاعداي ەلىمىزدە بۇعان دەيىن دە بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە تكش سالاسىنا تۇتىنۋشىلاردان 1 ترلن تەڭگەدەن اسا قاراجات تارتىلىپ, تاريفتەر قۇنى ەكى ەسە ءوستى, ال ءوندىرۋشى قۋاتتاردىڭ توزۋى سول دەڭگەيدە, وزگەرىسسىز قالدى. وكىنىشكە قاراي, سىبايلاس جەمقورلىق شىرماۋىنا شالىنعان بۇل باستاما جوسپارلى ۇدەدەن شىعا المادى. ال ءاربىر وتباسىنىڭ جۇكتەمەسى رۇقسات ەتىلگەن شەكتەن اسىپ كەتتى. قازىرگى كەزدە دە ەسكىرگەن جەلىلەردى جوندەۋ وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, ء«تاريفتىڭ وزگەرۋى مەن تۇتىنۋشىلار ەسەبىنەن ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ۇلعايۋى اپاتتاردىڭ ازايۋىنا جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ جاقسارۋىنا اكەلەتىنىنە شىنايى كەپىلدىك بار ما؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
بۇل رەتتە ۇكىمەت تۇتىنۋشىلاردىڭ ەسەبىنەن پروبلەمالاردى شەشۋدى توقتاتۋى, باسقا تەتىكتەردى ويلاستىرىپ, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ مۇمكىندىكتەرىن تالداۋى كەرەكتىگىنە دەپۋتاتتار دا نازار اۋدارعان ەدى. ال ساراپشىلار كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان ەمەس, ولاردى ءتيىمدى تاراتۋعا قابىلەتسىزدىك پەن ق ۇلىقسىزدىق سالدارىنان تۇرالايتىنىن ايتادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, تاريفتەردى كوتەرۋ ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ تۇراقتى دامۋىن, قىزمەتتەردى ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قادام بولۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ حالىققا قوسىمشا قارجىلىق اۋىرتپالىقتار اكەلمەيتىنىنە جانە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتەردى تۋدىرمايتىنىنا كوز جەتكىزۋ ماڭىزدى. تاريفتەردى كوتەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا اشىقتىق پەن قوعامدىق ديالوگتى ساقتاۋ ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ كەزىندە تۇرعىندار مۇددەسى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ازاماتتارعا تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋىنىڭ اسەرىن جەڭىلدەتۋدىڭ ءبىر جولى – حالىقتىڭ از قامتىلعان توپتارى ءۇشىن بالامالى قولداۋ جانە وتەماقى باعدارلامالارىن ازىرلەۋ. سايىپ كەلگەندە, ەلدەگى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ودان ارعى قادامداردىڭ ساتتىلىگى بيلىكتىڭ جاۋاپتى تاسىلىنە جانە ءارتۇرلى تاراپتىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋ قابىلەتىنە بايلانىستى بولىپ تۇر.