زاماناۋي تەحنولوگيا ادام ءومىرىنىڭ اجىراماس قۇرالى عانا ەمەس, ماعىناسىنا دا اينالىپ بارا جاتقانداي. بۇگىندە ۇيالى تەلەفونسىز اتتاپ باسا المايتىن, جانىڭدا بولماسا جارتى ءىسىڭ جۇزەگە اسپاي قالاتىن دارەجەگە جەتتىك. ميلليونداعان ابونەنتتىڭ اۋزىن وزىنە قاراتقان ۇيالى بايلانىستىڭ قۇنى بولسا ەشبىر كىدىرىسسىز, الاڭسىز ءوسىپ جاتىر. «اۋاداعى قىزمەت» اقىسىنىڭ قالايشا اسپانداي بەرەتىنىن تۇسىنبەگەن جۇرت تاراپىنان شاعىمدار جيىلەپ كەتتى.
ەلىمىزدە 17,4 ميلليون ابونەنت پايدالاناتىن ءموبيلدى ينتەرنەت جاھاندىق جەلىگە قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى جولى بولىپ وتىر. ال تىركەلگەن سىمدى ينتەرنەتتى تەك 2,9 ميلليون ادام قولدانادى. 2022 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكادا 25,1 ملن ۇيالى بايلانىس ابونەنتى تىركەلىپ, ولاردىڭ سانى 3,3%-عا ارتقان. سونداي-اق ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, 2022 جىلى تەلەكوممۋنيكاتسيا نارىعىنىڭ كولەمى 1,1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 8%-عا ۇلعايىپتى. ونىڭ قاسىندا جەرگىلىكتى تەلەفون بايلانىسى قىزمەتتەرىنىڭ نارىعى تارىلىپ جاتىر. 2022 جىلى ول 16,6%-عا, 29,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقاردى. ال ينتەرنەت جەلىسىنە قول جەتكىزۋدى ۇسىنۋ بويىنشا نارىق 15,4%-عا, 474,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسسە, ۇيالى بايلانىس 2,2%-عا, 250,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ازايدى. تەك 2023 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا تەلەكوممۋنيكاتسيا نارىعىنىڭ اينالىمى 485,3 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, ءبىر جىلدا 9,1%-عا جەتتى.
بۇگىندە ەل اۋماعىندا ۇيالى بايلانىس قىزمەتتەرىن Kcell جانە Activ ساۋدا بەلگىلەرى بار «كسەلل» اق, Beeline جانە IZI بەلگىسىمەن «كار-تەل» جشس, Tele2 جانە التەل ارقىلى «موبايل تەلەكوم سەرۆيس» جشس جۇرگىزەتىنى ءمالىم. ۇيالى بايلانىس نارىعىنىڭ 63%-ىن قازاقتەلەكوم Kcell, Activ, Tele2 جانە التەل كومپانيالارىمەن, 37%-ىن كار-تەل Beeline ارقىلى باقىلايدى. وپەراتورلار ءوز قىزمەتتەرىنە تاريفتەردى ءوز شىعىندارى نەگىزىندە دەربەس بەلگىلەيدى, ياعني كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە قالاعانىنشا كوتەرە الادى. پايدالانۋشىلار ءبىر وپەراتوردان ەكىنشىسىنە اۋىسپاۋى ءۇشىن ءوزارا ءسوز بايلاسىپ, باعانى ءبىر ۋاقىتتا كوتەرۋى دە مۇمكىن. باعاعا اسەر ەتەتىن قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى, جەلىنى ۇستاۋ مەن دامىتۋعا بىتپەيتىن ينۆەستيتسيالار, جيىلىكتى پايدالانۋ قۇقىعىنىڭ قۇنى, ماركەتينگ, جىلجىتۋ, باعدارلامالىق جاساقتامانى ساتىپ الۋ, اكىمشىلىك شىعىندار جانە ينفلياتسيا ‒ وپەراتورلاردىڭ ۇنەمى العا تارتاتىن سەبەپتەرى. بىراق تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەگەر 2020 جىلى ۇيالى كومپانيالار وندىرىسكە – 136 ملرد تەڭگە, ال 2021 جىلى 109 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالسا, 2022 جىلى شىعىندار 76 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن. ال كومپانيالار بۇل كەزەڭدە پايدانىڭ وسۋىنەن ەش تارشىلىق كورمەگەن.
كەيىنگى ءبىر جىلدا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە (بقدا) تاريفتەردىڭ ءوسۋى مەن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ تالاپ ەتىلمەگەن قىزمەتتەردى تاڭۋىنا 200-دەن اسا شاعىم تۇسكەن. انىقتالعانىنداي, وپەراتورلار تاريفتىك جوسپاردا ەنگىزىلگەن قىزمەتتەر كولەمىنە ەلەۋسىز وزگەرىستەر ەنگىزە وتىرىپ, ينتەرنەت-ترافيكتى, ابونەنتتەر سۇرانىسىنا قاجەتسىز ءارتۇرلى باعىتتارعا مينۋتتاردى ۇلعايتۋمەن تاريف قۇنىن ارتتىرعان. قازىر اگەنتتىك كومپانيالاردى وزدەرىنىڭ تاريفتىك جوسپارلارىنىڭ قۇنىن كەلىسىلگەن تۇردە كوتەردى دەگەن كۇمانمەن بارلىق ءۇش ۇيالى بايلانىس وپەراتورىنا قاتىستى تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار بقدا كولىك جانە بايلانىس دەپارتامەنتى ازىرلەگەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بويىنشا ۇيالى بايلانىسقا ارنالعان تاريفتىك جوسپارلاردىڭ شارتتارىن وزگەرتۋگە جانە ابونەنتتىڭ كەلىسىمىنسىز ينتەرنەت جەلىسىنە قول جەتكىزۋ قىزمەتىنە تاريفتەردى ارتتىرۋعا تىيىم سالىندى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ بىلتىرعى ناۋرىزداعى بۇيرىعىمەن جيىلىك جولاقتارىن تاعايىنداۋ ەرەجەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى بۇل تۇزەتۋلەردى جويۋ ءۇشىن سوتقا بىرلەسكەن تالاپ-ارىز تۇسىرسە دە, تارازى ءيىنىن وزدەرىنىڭ دۇرىستىعىنا سەندىرە الماعان.
تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى العا تارتقان Cable ەۋروپالىق زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ دەرەگىنشە, 2022 جىلى قازاقستان ەڭ ارزان ءموبيلدى ينتەرنەتى بار ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرىپ, 233 ەلدىڭ رەيتينگىندە 11-ورىنعا يە بولدى. بىزدە 1 گب ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ ورتاشا قۇنى 0,37 دوللاردى (165 تەڭگە) قۇرادى. بىراق بقدا بۇل رەيتينگ حالىق تابىسىنىڭ مولشەرىن نەمەسە جالاقى دەڭگەيىن ەسكەرمەيدى دەپ سانايدى. ماسەلەن, اقش-تا 2022 جىلعى ورتاشا ايلىق تابىس 4 300 دوللار (2 ملن تەڭگە), يزرايلدە ‒ 3 300 دوللار (1,5 ملن تەڭگە), يتاليادا 2 800 دوللار (1,3 ملن تەڭگە), رەسەيدە ‒ 680 دوللار (312,8 مىڭ تەڭگە), ال قازاقستاندا ‒ 634 دوللار (291,6 مىڭ تەڭگە). سوندىقتان كىرىس دەڭگەيى بويىنشا ستاتيستيكانى ەسكەرمەي, ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ قۇنى بويىنشا ءارتۇرلى حالىقارالىق رەيتينگتەرگە سۇيەنۋ دۇرىس ەمەس.
سول سەكىلدى 2020 جىلدان باستاپ وپەراتورلاردىڭ ساپاسىز بايلانىس قىزمەتىن كورسەتۋ فاكتىلەرىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالدى. بىلتىرعى قازان ايىندا Speedtest ءموبيلدى ينتەرنەت جىلدامدىعىنىڭ جاھاندىق رەيتينگى دەرەگىندە ەلىمىز 142 ەلدىڭ اراسىندا ورتاشا جىلدامدىعى سەكۋندىنا 35,9 مەگابيتپەن (س/مبيت) 67-ورىنعا تۇراقتادى. ەڭ جىلدام ينتەرنەت ءباا (269,4 س/مبيت), قاتار (206,8) جانە كۋۆەيتتە (191,7) بولسا, ءبىز وسى كريتەري بويىنشا اۋستراليادان (97,4), برازيليادان (47,9), جاپونيادان (47) جانە ازەربايجاننان (45,7) كەيىن قالدىق.
زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنشە, ەلىمىزدە ۇيالى بايلانىس نارىعى ەكى كومپانيامەن مونوپوليالانۋىنا بايلانىستى قىزمەت ساپاسى تومەندەپ, باعا كوتەرىلىپ وتىر. نارىقتىڭ اشىقتىق كوەففيتسيەنتىن تەكسەرۋ بارىسىندا شەتەلدىك ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا قازاقستاندىق تەلەكوممۋنيكاتسيا نارىعىنا كىرۋ وتە قيىن ەكەنى بەلگىلى بولدى. زاڭناماعا سايكەس, راديوجيىلىكتەرگە ارنالعان ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلاردىڭ كەمىندە التى وبلىستى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى جانە استانانى قامتيتىن تەلەكوممۋنيكاتسيالاردىڭ جانە ۇيالى بايلانىستىڭ تارماقتالعان ماگيسترالدىق جەلىسى, سونداي-اق بايلانىس سالاسىندا كەمىندە 5 جىل تاجىريبەسى بولۋعا ءتيىس. تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەندەي, قازىر تەلەكوممۋنيكاتسيا نارىعىندا قالاارالىق جانە حالىقارالىق تەلەفون بايلانىسى, ينتەرنەت جەلىسىنە قول جەتكىزۋ, سپۋتنيكتىك جىلجىمالى بايلانىس قىزمەتتەرىن ۇسىناتىن 20-عا جۋىق تىركەلگەن بايلانىس وپەراتورى, 3 ۇيالى بايلانىس وپەراتورى جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە جوعارىدا كورسەتىلگەن تەلەكوممۋنيكاتسيالاردىڭ تارماقتالعان ماگيسترالدىق جەلىسىنە ءموبيلدى وپەراتورلار مەن 10 تىركەلگەن بايلانىس وپەراتورلارى يە. بۇدان شىعاتىنى, جيىلىكتەردى ءبولۋ جونىندەگى ساۋدا-ساتتىققا قولدانىستاعى تىركەلگەن وپەراتورلاردىڭ جارتىسى عانا قاتىسۋعا قۇقىلى. دەپارتامەنتتىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي تالاپتار جەكەلەگەن وپەراتورلارعا راديوجيىلىك رەسۋرسىنا قول جەتكىزۋدە ەلەۋلى كەدەرگى جاساپ, بايلانىس نارىعىندا باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىن تەجەيدى. سونىمەن قاتار بۇل ەرەجەلەر ساۋدا-ساتتىق ارقىلى ۇيالى بايلانىس قىزمەتتەرىن كورسەتۋگە ليتسەنزيا العان جاعدايدا جەكەلەگەن ايماقتار مەن وبلىستارداعى نەگىزگى ويىنشىلارمەن باسەكەگە ءتۇسۋى مۇمكىن شاعىن (ايماقتىق) بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولادى.
اگەنتتىككە تەك ءبىر عانا وپەراتور قاتىساتىن جەكەلەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە وپەراتوردى تاڭداۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى تۋرالى شاعىمدار كەلىپ ءتۇسىپ جاتىر. وپەراتورلار مۇنداي ينۆەستيتسيالاردان پايدا تابا المايتىندىقتان, جەلىنى شالعاي اۋىلدارعا تارتۋعا مۇددەلى ەمەس. وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا ەلىمىزدە 6 290 اۋىل ەسەپتەلسە, ونىڭ 1 432-ءسى ءموبيلدى ينتەرنەتكە قول جەتكىزبەگەن. 902 اۋىلدا تەك ءبىر ۇيالى بايلانىس وپەراتورى جۇمىس ىستەيدى, ياعني تۇتىنۋشى تاڭداۋى بولعانىمەن, باسەكەلەستىك تۋرالى ايتۋ ارتىق. بقدا ابونەنتكە تەك ءبىر ۇيالى وپەراتور قاتىساتىن ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماقتارىندا وزگە وپەراتورلاردىڭ ۇيالى بايلانىسىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن وپەراتورلاردىڭ جيىلىكتەر مەن بايلانىس قۇرالدارىن مىندەتتى تۇردە بىرلەسىپ پايدالانۋىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىنادى. مۇنداي جاعدايدا ەگەر ەلدى مەكەندە تەك ءبىر ۇيالى بايلانىس وپەراتورىندا بازالىق ستانسا ورناتىلعان بولسا, وعان تىلەك بىلدىرگەن باسقا كومپانيالار جىبەرىلۋگە ءتيىس.