الەۋمەتتىك الەۋەت, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ كورسەتكىشىمەن ولشەنەدى. تەك تولىققاندى ەڭبەك نارىعىنىڭ قالىپتاسۋى ارقىلى الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ شىنايى نىعاياتىنىن توپشىلاي الامىز. سوندىقتان جۇمىسسىزدىق قۇبىلىسىنا قۇرىلىمدىق تۇرعىدا قاراپ, استارى مەن سيپاتىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋ كەرەك.
ۇزاق ۋاقىت بويى ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق 5%-عا جۋىق تومەن دەڭگەيدى ساقتاپ, وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 4,7%-عا تۇراقتادى. بۇل, ءتىپتى كەيبىر دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن. مىسالى, ەۋرووداقتا قازان ايىندا ەڭبەككە جارامدى بەيرەسمي جۇمىسسىزدار 6%-عا جەتتى. فينليانديادا بۇل كورسەتكىش – 7,5%-دى, دانيادا 5,4%-دى قۇراعان. Global Economy دەرەكتەرى بويىنشا 2022 جىلى الەمدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءبىزدىڭ ەلدەگىدەن ەداۋىر جوعارى بولعان. ايتالىق, تۇركيادا – 10%, برازيليادا – 9,5%, فرانتسيادا – 7,5%, شۆەتسيادا – 7,4%, ەستونيادا 5,6% دەپ كورسەتىلگەن. وسى رەتتە Halyk Finance تالداۋ ورتالىعى داعدارىس پەن جۇمىسسىزدىقتىڭ تىعىز بايلانىسىن حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ءوزى راستاپ وتىرعاندا ەلىمىزدەگى داعدارىستاردىڭ جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىنە سونشالىقتى اسەر ەتپەۋىنە كۇمانمەن قارايدى. وعان قوسا رەسپۋبليكامىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جوباسىندا الەمدىك قارجى داعدارىسى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى جانە كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزەڭىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار سانى كۇرت وسكەنى باياندالعان. كورسەتىلگەن كەزەڭدەردە جالدامالى جۇمىسشىلار سانى تومەندەگەن, بۇل ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار قاتارىنا اۋىسۋىمەن انىقتالسا كەرەك. دەمەك, ستاتيستيكا مەن شىنايى جاعدايدىڭ اراسىنداعى سايكەسسىزدىكتىڭ سەبەبى وسىمەن ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن.
ەلىمىزدەگى «جاسىرىن» جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ءبىر بولىگى ءىس جۇزىندە ونىمدىلىگى تومەن جۇمىسشىلار بولىپ وتىرعانىمەن بايلانىستى. ياعني بىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى پروبلەمانىڭ ناقتى اۋقىمىن كورسەتپەيدى. زەرتتەۋشىلەر داعدارىس كەزەڭىندە ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ بۇلايشا ءوسۋى ‒ بۇل قۇبىلىستى سۋبەكتيۆتى باعالاۋدىڭ ناتيجەسى دەگەن ويدا. دۇرىسىن ايتقاندا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى نەگىزىنەن ناقتى جۇمىسسىزدار سانىمەن ەمەس, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەندەر سانىمەن ەسەپتەلەدى. رەسپوندەنتتەردىڭ ءبىر بولىگى وزدەرىن جۇمىسسىز دەپ ساناۋدىڭ ورنىنا ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىلعاندار رەتىندە كورسەتكەندىكتەن, بۇل سايىپ كەلگەندە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تۋرالى دەرەكتەردى ايتارلىقتاي بۇرمالايدى. 2019 جىلى زاڭنامادا ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعاندار ۇعىمى تاۋەلسىز قىزمەتكەرلەرگە نەمەسە ءوز قىزمەتىن مەملەكەتتىك تىركەۋسىز تابىس الۋ ماقساتىندا تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ءوندىرۋ (وتكىزۋ) جونىندەگى قىزمەتتى دەربەس جۇزەگە اسىراتىن جەكە تۇلعالارعا اۋىستىرىلدى. ءسويتىپ, رەسمي ستاتيستيكادا تاۋەلسىز قىزمەتكەرلەر دە, جەكە كاسىپكەرلەر دە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان حالىقتىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلە باستادى. رەسمي ستاتيستيكا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار اراسىندا ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىلعانداردى ‒ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن تابىس تاباتىنداردى جانە ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتىلعانداردى ءبولىپ كورسەتەدى. بۇل رەتتە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك (2023 جىلدىڭ 3 توقسانىنىڭ اياعىندا 221 مىڭ ادام) جك ەمەس, تاۋەلسىز قىزمەتكەرلەر بولىپ سانالادى.
«جاسىرىن» جۇمىسسىزدىق جۇمىس كۇشىنىڭ ونىمدىلىگى تومەن جانە نەگىزىنەن بەيرەسمي ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن بولىگىن سيپاتتايدى. حالىقارالىق زەرتتەۋلەر «جاسىرىن» جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭبەك نارىعىنا, جالپى ەكونوميكاعا كوپتەگەن جاعىمسىز اسەرى بارىن بايقاتىپ وتىر. ويتكەنى ول ونىمدىلىكتى, كىرىستى, تۇتىنۋدى جانە سالىق تۇسىمدەرىن ازايتادى. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ بۇل بولىگى ەڭبەك نارىعىنىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىلارى رەتىندەگى رەسۋرسقا يە بولا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ بارلىق ەڭبەك الەۋەتىن تولىق پايدالانبايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شيەلەنىسۋىنە دە اكەلەدى. ءوزىن ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ سانى قازاقستانداعى بارلىق تاۋەلسىز جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىسسىزداردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. سوندىقتان مەملەكەت وسى جاعدايعا نازار اۋدارىپ, ونى جويۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار ازىرلەۋى قاجەت. بۇل تاراپتا بارلىق كۇش-جىگەر ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ءونىمسىز ەڭبەكتەن الشاقتاۋىنا باعىتتالۋى كەرەك دەپ سانايدى ساراپشىلار.
ازاماتتاردىڭ ءوزىن جۇمىسپەن قامتىعاندار مارتەبەسىنەن جۇمىسسىزدارعا اۋىسپاۋىنا جۇمىسسىزدىق بويىنشا جاردەماقىلاردىڭ تومەن مولشەرى نەمەسە وسى جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن ءتۇرلى سالىقتاردىڭ ورنىنا اي سايىن بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) تولەۋ مۇمكىندىگى سەكىلدى ءتۇرلى فاكتورلار سەبەپ بولعانى انىق. تابىس دەڭگەيىنە تاۋەلدى ەمەس, بىراق ەڭبەك ءوتىلىن جيناقتاۋعا جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بجت-نىڭ جەڭىلدىگىن تۇراقتى تابىسى جوق جانە جۇمىسسىزدار ساناتىنا جاتقىزىلۋى مۇمكىن ازاماتتاردىڭ ءاربىرى سەزىندى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك تابىسى جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنان تومەن بولعان. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 16%-ى (كەمىندە 350 مىڭ ادام) ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن از سومانى قاناعات تۇتىپ كەلگەن.
بيىلدان باستاپ جۇمىس كۇشىنىڭ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان بولىگى ءوزىن جەكە كاسىپكەرلەر قاتارىنا قوسۋعا نەمەسە جۇمىسقا ورنالاسۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنداي جاعداي جۇمىسپەن قامتىلعاندار قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلىپ, ولاردىڭ تاراپىنان سالىقتىق جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ۇلعايتادى. 2019 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جەڭىلدىكتى كەزەڭنىڭ توقتاۋى, ارنايى سالىق رەجىمىن قولدانۋ ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردى ناقتى جۇمىسى بار حالىق قاتارىنان شىعارىپ, ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن اشۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس. ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ناتيجەسىندە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ءبىر بولىگى رەسمي تۇردە جۇمىسسىزدار ساناتىنا ءوتۋى مۇمكىن. كىرىستەردىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مارتەبەسىندەگى كەيبىر وزگەرىستەر ولاردىڭ «كولەڭكەدەن» شىعىپ, الەۋمەتتىك قورعاۋمەن, تۇراقتى ەڭبەكپەن قامتىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار.