تالانت ارناسى تاسقىنداپ تۇرسا دا, تىرلىكتەن تۇرلاۋ تاپپاي, ءوز وتىنا ورتەنىپ وتكەن دارىندار از با؟ عازيز عۇمىرىن باعىشتاعان شىعارماشىلىق تۇلعامەن بىرگە تۇنشىعىپ كەتسە, وكىنىش سول. كەنەپ بەتىنە جان سىرىن جايىپ سالعان مىڭ سان سۋرەتشىنىڭ ىشىندە ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ەسىمى نەگە ەرەك اتالادى؟ حالقىمىزدان شىققان تۇڭعىش سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى بولعانى ءۇشىن بە؟ جوق. قاستەەۆتىڭ تۇلعاسىن شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن – كەنەپتەگى كەسەك مىنەز... ول جازىلماعان دالا زاڭىن بويىنا ءسىڭىرىپ, كوشپەلىلەر مادەنيەتىمەن ءوسىپ جەتىلدى.
قوي سوڭىندا سالپاقتاعان قارا بالانىڭ جاقپار تاسقا جازعان العاشقى شيمايلارىنان كەمەلىنە كەلگەن كەمەڭگەر سۋرەتشىگە دەيىنگى قيىر-شيىرى كوپ كەرۋەن جولدارعا كوز سالساق, اسقاق ارمانى ءۇشىن ارپالىسقان, ماقساتىنان ءبىر ءسات اينىماعان, كەرەك دەسەڭىز تاسماڭداي تاعدىرىن ىرقىنا جىعىپ, ءوزىن-ءوزى سۇيرەپ جەتكىزگەن كۇرەسكەر جاننىڭ كەلبەتىن كورەمىز. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, بەينەتپەن بەلدەسىپ, ەڭبەكپەن ەرتە ەسەيگەن جالاڭاياق اۋىل بالاسى جالشى دا, مالشى دا بولدى, قارىنبايلاردان قامشى دا كوردى. سۋرەت سالىپ كۇناكار بولما دەپ شاپتىققان شالا مولدانىڭ ايقايى دا بالاڭ كوڭىلدىڭ بۇلقىنىسىن باسا الماپتى. كەرىسىنشە, كەرمەك كۇندەردىڭ ايعىز ورنەگى كوڭىل كوگىندەگى سەزىم ساۋلەسىن ودان بەتەر جارقىراتىپ, شيرىقتىرعانداي. قايتكەندە دە ونىڭ «قۇمعا بىتكەن قاراعاشتاي» قايسار بولماۋعا قاقى جوق ەدى. قاتال تۇرمىستىڭ قاقىراعان ايازى جانىن قارىسا دا, قىلقالامنان قول ۇزبەگەن قارا بالا, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قارا نارىنا اينالعانعا دەيىن تالاي سوقپاقتان ءوتتى. ونەر دەيتىن تىلسىم الەمگە اتتاندىرعان ۇزاق ساپار قانشا ارماندارمەن قاۋىشتىرسا, سونشا ارپالىستارعا كەزىكتىردى. ونىڭ ومىردە كورگەن قيىندىقتارى مەن قىسىلتاياڭ ساتتەرى, عۇمىر بەلەستەرى, «تۇركسىب» تەمىرجولىنداعى تىنىمسىز ەڭبەگى, ۇستازى حلۋدوۆتىڭ ءتالىمى تۋرالى ءجيى جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا جۇرگەندىكتەن, بۇل جايعا كەڭىرەك توقتالعاننان گورى ءسوز باسىندا تىلگە تيەك ەتكەن شىعارماشىلىق ەركىندىگى مەن كەنەپتەگى كەسەك بولمىسى حاقىنداعى ويلارعا ويىسقانىمىز ءجون بولار.
«كولحوزدىڭ ءسۇت فەرماسى» (1936)
دالا مادەنيەتىنىڭ قاينارىنان قانىپ ىشكەن قاستەەۆ جۇرت جۇرەگىنە جاقىن تاقىرىپتاردى جىرلاپ, ۋاقىت تىنىسىن, ادامداردىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ءدىرىلىن, دەمىن, ىشكى ىرعاقتارىن, كوڭىل كۇيىن ءدال بەرە ءبىلدى. قيالعا قۇرىق سالىپ, قياندى شارلاعان جوق. شىعارماشىلىعى حالىق ءومىرىنىڭ اينا-قاتەسىز شەجىرەسىنە اينالعان شەبەر كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەنىن عانا كەنەپكە جايىپ سالدى. ونىڭ قالامىنان شىققان ۇلتتىق تاقىرىپتاعى تۋىندىلار دالا تۇرمىسىن قاز-قالپىندا جىرلايدى. «قىمىزشىلار», «قىمىز اشىتقان ايەل», «شوپان», «بيە ساۋ», «بۇركىتشى», «باتىر», «جايلاۋداعى تابىن» سەكىلدى كارتينالارعا قاراپ وتىرىپ جەروشاعى بىقسىپ, قازانى قايناعان قازاقى اۋىلدىڭ ورتاسىنا ەنىپ كەتكەندەي كۇي كەشەسىز. سۋرەتشى زامانىندا «قاستەەۆ وشاق باسىنان شىقپايدى» دەپ سىن تاققاندارعا «وشاق باسىنان باستالماعان ونەردە جىلىلىق بولمايدى» دەپ جاۋاپ قاتىپتى. وسى ءبىر ۇتقىر جاۋاپ جانىڭدى جىلىتپاي كورسىن.
«قىمىز فەرماسى» (1967)
ءيا, حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى, دالا اۋەندەرى, كونە تاريح بەتتەرى كەنەپتە جىپ-جىلى كورىنىس تاۋىپ, قازاقى تىرلىك بولمىسىن اينىتپاي بەدەرلەيدى. ءتىپتى تاپسىرىسپەن جازىلعان تۋىندىنىڭ وزىنەن ۇلتتىق تانىمنىڭ ءيىسى اڭقيدى. قاي شىعارماسىن الىپ قاراساڭىز دا, تۋعان ولكە تاريحى, حالىقتىڭ قاسيەت-قالىبى, سالت-ءداستۇرى ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ جاتادى. سول ارقىلى قازاقى بولمىس پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۋاقىت ولشەمىنە جۇتىلىپ كەتپەۋىن الدىڭعى ورىنعا قويعان ءتارىزدى.
شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوزى قاستەەۆتىڭ كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن, كەستە توقىپ وتىرعان قىزدى, ۇلتتىق دۇنيەلەردى كورسەتكەندە قىلقالامى اسا جاۋاپتى, سونداي مۇقيات سىرعيتىنىن, ءاربىر بوياۋىنان تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەسىپ تۇراتىنىن ايتادى. بۇل جونىندە ونەرتانۋشى ۆالەريا يبراەۆا: «سۋرەتشى كوڭىلى سوقپاعان, ساياسي تاپسىرىستان تۋعان شىعارمالارىنىڭ وزىندە ادامنىڭ تابيعاتقا نۇقسان كەلتىرۋىنە بايلانىستى ءوزىنىڭ ىڭعايسىزدىق سەزىمى مەن ۇياتىن كورسەتكىسى كەلەدى», دەپ پايىمدايدى.
كەنەپتەگى اجە ءالديى, اكە مەيىرىمى, انا قۇشاعى ارقىلى ۇلتىنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ار-ۇياتىن ءبىر دەتالمەن بولسا دا كورسەتىپ وتەدى. كەيدە ءتىپتى ايتقىسى كەلگەن كەپتى تابيعات مىنەزى ارقىلى, بوياۋ تىلىمەن بەرە سالادى. كۇشتىنىڭ السىزگە كورسەتكەن وكتەمدىگى, اق پەن قارانىڭ قايشىلىعى, ادىلەتسىز ارەكەتتەر قىلقالام ارقىلى سىنعا ۇشىرايدى. كەنەپتەگى مۇنداي ەركىندىك ەسكەن سەزىمدەر قاستەەۆ دالا وزگەرىستەرىن جىرلاعان دەگەن جالاڭ ۇعىمدى جوققا شىعارادى. ار مەن تەڭدىك, ۇلتتىق مىنەز, كىسىلىك ونىڭ باستى كرەدوسى دەرسىز.
«تۇركسىب» (1932)
ءومىر بايگەسىندە ونىڭ اكادەميالىق دايىندىعى جوقتىعىنىڭ ورنىن جاراتۋشىدان بەرىلگەن سەزگىرلىك, تازالىق ءھام ادالدىق سياقتى قاسيەتتەرى تولتىرىپ بەردى. تابيعاتقا فيلوسوفيالىق پاراساتپەن قاراۋى, مادەني تانىمى, حالقىنىڭ كەمەل تۇسىنىگىنەن, دالا ءداستۇرىنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, جۇرەكپەن عانا سەزىنۋگە بولاتىن ارتىقشىلىقتارىنان سىر اڭداتادى.
سۋرەتشى ءبىر سوزىندە: «اۋەلى تابيعات – سۋرەتشى. ءبىز وعان جان ءبىتىرىپ, سويلەتۋشى عانامىز. حالىق ومىرىنەن تىس قالۋ – ونەردەن دە تىس قالۋ. ءومىردى, ءوزىڭدى قورشاعان ورتانى بىلمەگەن ادامعا ونەر دەگەن قاسيەت قالاي قونادى», دەپتى. وسى ءبىر وي ونىڭ جۇرەگىنە ماڭگىلىك ۇيالاپ قالعانداي.
اسقار تالانت يەسى جايلى كەڭ اۋقىمدا تولعاعان جازۋشى ءامىرتاي بوريەۆ: «ونىڭ ونەردەگى مۇراتى, پوەتيكاسى دا حالىق ءانى سەكىلدى, قۇلاققا قۇيىلاتىن سىرىندا. جاراتىلىسىنان عازيز جۇرەكتى سۋرەتشى ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىرىنا قانىعىپ, تاڭعاجايىپپەن تابىسىپ, كەرەمەتىمەن قاۋىشاتىن. تابيعاتپەن تىلدەسە, سىرلاسا بىلەتىن سۋرەتكەر, جۇرەك ءلۇپىلى نازىك جىرشى ەدى. اقىن باقىتى تابيعاتتاعى قۇبىلىس عايىپ بولىپ كەتە مە دەپ, كۇنى بويى, ساعاتتار بويى سارىلار قۇدىرەتىندە عوي. سۋرەتشى ءتىلى – بوياۋ. قاستەەۆتىڭ قايسىبىر تابيعات كورىنىستەرىنە سالعان سۋرەتتەرىن كورسەڭىز دە, ولار ءبىر-ءبىرىن قايتالاماس كوركىمەن كوز جاۋىن الادى. ولەڭ بولىپ شالقىپ, كۇي بولىپ توگىلەدى!» دەپ تەبىرەنىپتى.
سۋرەتشىمەن ۇزاق جىلدار بىرگە جۇرگەن اتاقتى ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ: ء«ابىلحان قاستەەۆ سوزگە ساراڭ, ۇزاق سويلەۋدى جانى جاقتىرمايتىن. ول كوبىنەسە قىسقا عانا ء«يا», «جاقسى», «تاماشا», «جامان ەكەن» دەيتىن. ەسەسىنە شىعارمالارىندا ايتار ويىن تەرەڭ جەتكىزىپ, ءتىپتى باسقالاردىڭ كوزگە ىلمەيتىنىن دە سۋرەتتەپ جىبەرەدى. وسى نازىك بايانداۋلارعا اسا ۇقىپتىلىقپەن قاراۋىنىڭ ءوزى – سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە دارىندىلىعى ەمەس پە! انىق نارسە, قاستەەۆ – سۋرەتشىلەرگە اسقان ىلتيپاتپەن قاراپ, ال جاستار ءۇشىن اسىل اعا, ۇلاعاتتى ۇستاز بولا ءبىلدى», دەپ جازىپتى ەستەلىگىندە.
قۇشاعىنا سالقار دالانى سىيعىزعان پەندەسىنە جاراتقان كەڭدىكتى دە قوسا سىيلاماۋى مۇمكىن بە؟ سارعايعان ەستەلىكتەردى پاراقتاپ وتىرىپ, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە ايشىقتى ءىز قالدىرعان قانشاما سۋرەتشى قاستەەۆتىڭ شاپاعات-شۋاعىنا شومىلعانىن اڭعارامىز. تالاپتىنىڭ تالانت بۇلاعىن اشىپ, ىزىنەن ءىنى ەرتۋ – ىرىلىكتىڭ بەلگىسى. سۋرەتكەردىڭ وسى ءبىر دەگدار قاسيەتى جايلى ومىرلىك جارى ساقىپجامال اپاي تىرشىلىگىندە بىلاي دەپ جازىپتى.
«ابىلحانعا قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىنان ءارتۇرلى تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەن ادامدار كەلىپ, ءوتىنىش-تىلەگىن ايتىپ, كومەك سۇرايتىن. سونىڭ ءبارىنىڭ مەسەلىن قايتارمايتىن. ول ول ما, سۋرەتشىلەر بىزدىكىندە قاپتاپ جۇرەتىن. قايىرىمىنا ىلىنگەندەردىڭ ءبارىن تۇگەل جارىلقاۋدان جالىقپايتىن جانى جىگەرلى ازاماتتىعىنا قايران قالاتىنمىن. الگى ءوزىنىڭ كوڭىلىنىڭ ۇياسىنا ۇيالاپ, ۇناتىپ قالعان تالابى بار جاستاردى سۇيرەلەپ جۇرەتىن. ءتىپتى سوناۋ ماسكەۋ, لەنينگرادتاعى ۇلكەن وقۋ ورىندارىنا ءوزى اپارىپ, قامقور بولىپ, تىلەۋىن تىلەپ, سولاردىڭ جاعدايىنا كۇيبەلەك بولاتىن ەدى-اۋ! ءابىلحان دا تۋمىسىنان قامقورشى بولىپ تۋعان جوق. ءوزى سەكىلدى يگى جاقسى ادامداردىڭ كوپ قايىرىن كوردى. تالاي ارداقتى كىسىلەردەن باتا الدى. جامبىل اقىننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندە قوبديىن ارقالاپ بارىپ, جان ءتاسىلىم ۇستىندە سۋرەتىن سالدى, العىسىن الدى. جاكەڭنىڭ مۋزەي ءۇيىنىڭ جوباسىن جاساعان دا ءابىلحان».
تاريح تورىنەن ورىن العان قانشاما تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ العاشقى سۋرەتتەرى قاستەەۆتىڭ قولتاڭباسى ارقىلى حالىققا جول تارتتى. ساقىپجامال اپاي ەستەلىگىندە سۋرەتشىنىڭ مۇنداي الىپ ادامداردىڭ بەينەسىن سالعاندا ەرەكشە تولقيتىنىن, ءتىپتى اس-سۋ ىشپەي, ءتۇن ۇزاق كەنەپ الدىندا تاپجىلماي وتىراتىنىن, جۇمىستى اياقتاعاندا بالاشا قۋاناتىنىن جازىپتى. ماسەلەن, سۋرەتشى «جاس ابايدىڭ پورترەتىن» سالاردا مۇحتار اۋەزوۆپەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, رومانىن بىرنەشە قايتارا وقىپ, ءتىپتى اۋلىنا بارىپ اباي تۋعان توپىراقتى ءوز كوزىمەن كورگەننەن كەيىن عانا قىلقالامىن قولعا العاندىعى, ونىڭ ءار تاقىرىپقا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن اڭعارتادى. كەنەسارى, شوقان, جامبىل, امانگەلدى پورترەتتەرى, تۇتاس قازاق دالاسىنىڭ تەبىرەنىسىن تولعاعان «تۇركسىب» كارتيناسى قاتارلى ىرگەلى قولتاڭبالارىنىڭ ءاربىرى – ونىڭ جانىن سالا جازعان شىعارمالارى.
ورەلى ونەرىمەن ءوز بيىگىن قالىپتاستىرعان قىلقالام شەبەرى ءومىرىنىڭ كەيىنگى جىلدارى جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولىپ, قايراتكەرلىك قىرىمەن دە تانىلعانىن بىلەمىز. تىرشىلىگىندە ەڭبەگى ەلەنىپ, اۋقىمدى كورمەلەرگە قاتىستى, حالقىنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. ونىڭ قالامىنان ورىلگەن 1000-عا تارتا كەسكىندەمەلىك جانە گرافيكالىق شىعارما ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ايشىقتى مۇراسىنا اينالدى. سولاي بولا تۇرا, مي قابىعىن كەمىرگەن مىڭ سان ويلار, تۇرمىستاعى تاپشىلىق عاجايىپ سۋرەتكەردىڭ كوڭىلىن ءبىر ءسات تىنشىتپاعانعا ۇقسايدى. بىرنەشە رەت جۇرەك تالماسىنا شالدىعىپ, 69 جاسىندا قايتىس بولعان شەبەردىڭ ەڭ سوڭعى تۋىندىسى – ايگىلى تارىشى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ اياقتالماعان پورترەتى.
قاستەەۆ قالامىنىڭ قۇپياسى نەدە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە, ارعى جاعىڭدى قازا تۇسەتىن, ۇلتتىق بولمىسىڭا بويلاتاتىن تانىمعا باي تۋىندىلارعا كەزدەسەمىز. بەكزات تالانتتىڭ الماتىداعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيىندەگى 400-گە جۋىق كارتيناسىنا ۇڭىلە وتىرىپ, ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسىن, قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن سان قيلى تاعدىردىڭ تاڭبالارىن كورەمىز. ۇلتتىق بوياۋ, قازاقى رەڭ, ەڭ باستىسى كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ وزەگىن, دالا مادەنيەتىنىڭ مايەگىن ەكى شىعارماسىنىڭ بىرىنەن تابامىز.
تابيعاتىنان كىشىپەيىل سۋرەتشى بايا-شايا تىرشىلىككە باس قاتىرا بەرمەپتى. 1940 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باسىندا جەكە باسپانا دا بولماعان. كەيىننەن اۋەزوۆ تۇرعان شاعىن پاتەرگە كوشىپ كەلگەنىمەن, ول ۇيدەن ەركىن كوسىلىپ شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىنداي بۇرىش تابىلماپتى. 1950 جىلى شەتەلدەن كەلگەن ءتۇسىرىلىم توبى داڭقتى شەبەر تۇراتىن ءۇيدى كورگىسى كەلگەن. سول كەزدە ءتۇسىرىلىم ءۇشىن اكەلىنگەن جيھاز, كىلەمدەردى قايتا الىپ كەتكەن دەسەدى. اتالعان جىلدىڭ سوڭىندا قازكسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.قوناەۆتىڭ وكىمىمەن سۋرەتشىنىڭ وتباسىنا ارناپ ءۇي سوعىلعان.
ونىڭ شىعارماشىلىقتاعى ەڭ ءبىر جەمىستى جىلدارىن وتكەرگەن, ءوزى 15 جىل تۇرعان الماتىداعى مۋزەي-ءۇيى – بۇگىندە ءابىلحان الەمىنە جەتەلەيتىن قاسيەتتى ورىن. 2014 جىلى ەسىك اشقان تاعىلىم ورداسىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلسە, بيىلعى مەرەيلى جىلدىڭ ەنشىسىندەگى شاراپاتتى شارۋانىڭ ءبىرى وسى بولماق. سۋرەتشىنىڭ تەلەگەي-تەڭىز مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ باعىتىنداعى ىزدەنىستەر – ونىڭ ونەرىن ايرىقشا باعالاعان ونەرتانۋشىلاردىڭ ءار بۋىنى ءۇشىن رۋحاني قازىنا, تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ.
بەينەلەۋ ونەرى – شەكاراسى جوق شەكسىز كەڭىستىك. ۇنەمى جاڭا بۋىن الماسىپ, جاڭا باعىتتار پايدا بولىپ, اركىم وزىنشە ءىز قالدىرۋعا اۋەستەنىپ جاتادى. سۋرەتشى بىتكەننىڭ ارمانى – تۇتاس عۇمىرعا تاتيتىن, «ادامزات بالاسى ايالدار تۇسقا دەيىن» جوعالمايتىن ۇلى شىعارما جازۋ. بۇل جولدا سان مىڭداعان ۇستانىم مەن ءتۇرلى كوزقاراس قىلاڭ بەرسە دە, ءابىلحان الەمى بەينەلەۋ ونەرىنە ات بايلاعان ءاربىر تالانتتىڭ اينالىپ كەلىپ, ايتەۋىر ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن قىلقالام قۇبىلاسى بولىپ قالا بەرمەك.
ءابىلحان الەمى – ونەر دەيتىن تىلسىم جولعا ساپار شەككەن اساۋ تولقىنداردىڭ ءتۇبى ءبىر قۇيار ارناسى, سۋرەت ادەبىنىڭ الىپپەسى.
ءابىلحان الەمى – ورال تاڭسىقباەۆ, ساليحيتدين ايتباەۆ, قاناپيا تەلجانوۆ, مولداحمەت كەنباەۆ, ايشا عالامباەۆا دەپ جالعاسا بەرەتىن سالقار كوشتىڭ العى ساپىندا اتالاتىن قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ اتاسى.
كەنەپتەگى كەسەك مىنەز...
الماتى