جاڭا جىلدان باستاپ رەسپۋبليكامىزدا بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم (بجت) قولدانىسىن توقتاتتى. بۇل مەزەتتە بەس جىل بويى وسى سالىق ءتۇرىن ۇقىپتى تولەپ كەلگەن ادال ازاماتتار وزدەرىن ورتا جولدا قالعانداي سەزىنىپ وتىرعانى شىندىق. سالىستىرمالى تۇردە از تولەم ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا مەديتسينالىق كومەك, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, كەلەشەكتە زەينەتاقى تولەمدەرىنەن ۇمىتتەندىرگەن ەدى.
2019 جىلى ەلىمىزدە بىرىڭعاي جيىنتىق تولەم ەنگىزىلىپ, بۇل ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ, ءوز شارۋاشىلىعى ەسەبىنەن تۇراتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جانە جۇمىسسىزداردىڭ ءومىرىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى. بۇل ساناتقا كىرگەن شاعىن كاسىپكەرلەرگە بىرنەشە شارت ساقتالعان جاعدايدا ساقتاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ قاتىسۋشىسى بولۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. باسقاشا ايتقاندا, ءبىر عانا تولەم جاساۋ ارقىلى مۇنداي ازاماتتار رەسمي تۇردە جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەرمەن بىردەي بارلىق الەۋمەتتىك كەپىلدىكتى الا الدى. بجت ءتورت مىندەتتى تولەم ءتۇرىن: جەكە تابىس سالىعىن (جتس), مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا, مىندەتتى الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى, بجزق-عا زەينەتاقى تولەمدەرىن بىرىكتىردى. ءىرى قالالار ءۇشىن بجت-نىڭ اي سايىنعى مولشەرى 1 اەك-ءتى قۇراپ, 2023 جىلى بۇل 3 450 تەڭگەگە تەڭ بولدى. قالعان ەلدى مەكەندەر ءۇشىن – 0,5 اەك نەمەسە 1 725 تەڭگەدەن ەسەپتەلدى. سونداي-اق اعىمداعى ايدا تابىس تۇسپەگەن جاعدايدا جارنا جاسالماۋى دا مۇمكىن-ءتىن. شارانى ەنگىزۋدەگى نەگىزگى ماقسات – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى سالىقتارعا, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىنە تارتۋ. سونىمەن مەملەكەت كوپتەگەن ارتىقشىلىقتى بايقاتا وتىرىپ, بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعانداردى «كولەڭكەدەن» شىعارۋعا تىرىستى.
ستاتيستيكاعا قاراعاندا, 2021 جىلى بۇل جارنانى 345 700 ادام تولەگەن. 2022 جىلى ولاردىڭ سانى 388 700-گە دەيىن كوبەيسە, وتكەن جىلى كۇرت تومەندەگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بجت تولەۋشىلەر سانى – 222 مىڭعا جۋىق. ال ءىس جۇزىندە بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار بىرنەشە ەسە كوپ. ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ 2022 جىلعى اقپاراتى بويىنشا, ەلدە 2 ميلليوننان اسا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازامات بار. بۇل سان بجت-نى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە, ياعني تولەم مەملەكەتتەن 42 500 تەڭگە كولەمىندە جاردەماقى الۋ ءۇشىن قاجەت بولعان 2020 جىلدىڭ ساۋىرىندە تىركەلگەن.
بجت باستاپقىدا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەگەن, تابىسىنىڭ كولەمى جىلىنا 4 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار ءۇشىن 5 جىلعا ۋاقىتشا ەنگىزىلدى. بۇل جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەۋسىز كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن, باسقا جەكە تۇلعالارعا قىزمەتتەر كورسەتەتىن جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وتكىزەتىن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار ءۇشىن كوپ-كورىم كومەك بولدى. دەگەنمەن ازاماتتارعا بەس جىل سۇيەۋ بولعان ايتۋلى جەڭىلدىكتىڭ مەرزىمى تايادى. ەندى بجت-نىڭ توقتاۋى سالىق تولەمدەرىنىڭ جالپى سوماسىنىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, بەس جىل بويى بجت تولەپ ۇيرەنىپ قالعان ازاماتتار سالىق جۇكتەمەسىندەگى ىقتيمال وزگەرىستەر مەن كاسىبىندەگى تاۋەكەلدەردى ويشا قورىتىپ ۇلگەرە الماي جاتىر. ولار بۇرىن تولەپ كەلگەن بجت تاپقان ازىن-اۋلاق تابىسىنا سايكەس بولعانىن, ەندى جەكە كاسىپكەرلىك جۇرگىزۋگە شامالارى جەتپەيتىنىن ايتىپ شاعىنۋدا. ويتكەنى وزدىگىنەن جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي تۇراقتى تابىسى جوق. بۇل تۇستا بىرقاتار مامان بۇعان دەيىن دە «كولەڭكەدە» قالىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ قاتارىنا ەندى بجت-نى تۇراقتى تولەگەندەر دە قوسىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
ساراپشى ۆەرا كاپاتسينانىڭ پىكىرىنشە, بۇل سالىقتى الىپ تاستاۋ ادامداردىڭ وسى ساناتىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردەن تىس قويادى. «بىرىڭعاي الەۋمەتتىك تولەم حالىق ءۇشىن وتە ءتيىمدى دە ىڭعايلى قۇرال بولىپ, مەملەكەت پەن الەۋمەتتىك قولايسىز جاعدايداعى ادامدار اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن قىزمەتىن اتقاردى. قانداي دا ءبىر رەسمي كومپانيالاردا جۇمىس ىستەمەيتىن ادامدار وزدەرى شاما-شارقىنشا تابىس تاۋىپ, كۇن كورەدى, ەشبىر جاردەماقى تالاپ ەتپەيدى. بۇل – ءجۇز پايىز جوعارى كىرىسى جوق, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا مۇقتاج بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك تاپ», دەيدى ول.
دەسە دە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى قازىر جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىسى تۋرالى دەكلاراتسيا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلىپ جاتقانىن, 2024 جىلى كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن بارلىق ازامات (جەكە كاسىپكەرلەر, ديرەكتورلار, جشس قۇرىلتايشىلارى) كىرىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋعا مىندەتتى ەكەنىن ەسكەرتتى. ياعني بولاشاقتا بۇل ازاماتتاردىڭ تابىسى سالىق دەكلاراتسياسىندا نەمەسە جۇمىس بەرۋشىلەردەن تۇسەتىن اقپاراتتا كورسەتىلۋگە ءتيىس. سوندىقتان ەندى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار نە جەكە كاسىپكەر (جك) رەتىندە تىركەلىپ, بارلىق اۋدارىمدى جاساۋى نەمەسە جۇمىس بەرۋشى بارلىق جارنانى تولەيتىن قىزمەتكەر بولۋى كەرەك.
سالىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ىڭعايلىسى – بارلىق سالىق پەن تولەم ەسەپتەلىپ, تۇبىرتەك بەرىلەتىن E-salyq Business ارنايى ءموبيلدى قوسىمشاسىندا ۇسىنىلعان پاتەنت نەگىزىندەگى ارنايى سالىق رەجىمدەرى (اسر). بۇل قاراپايىم تىركەۋدى, كىرىستەردى اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەپكە الۋدى, چەكتى باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينامەن اۋىستىرۋدى, قوسىمشا ارقىلى سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەمدەردى ەسەپتەۋدى جۇزەگە اسىرىپ, دەكلاراتسيا بەرۋ مىندەتتەمەلەرىنەن بوساتادى. ءموبيلدى قوسىمشا الەۋمەتتىك كودەكسكە جانە «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس سالىقتى (الىنعان تابىستىڭ 1%-ى) جانە الەۋمەتتىك تولەمدەردى (2024 جىلعا زەينەتاقى جارنالارى – 8 500 تەڭگە, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار – 2 975 تەڭگە, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا جارنالار – 5 950 تەڭگە) ەسەپتەيدى.
سونىمەن قاتار ەگەر جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەگى پايدالانىلماسا, ال جىلدىق تابىسى 12 ەڭ تومەنگى جالاقىدان (ەتج) اسپاسا, جك رەتىندە تىركەۋسىز كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ اراسىندا پاتەرلەردى جالعا بەرۋدەن تابىسى بار ادامدار از ەمەس. بۇرىن بجت تولەگەن پاتەردى جالعا بەرۋشىلەر ءۇشىن جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەۋسىز سالىق تولەۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى. بىراق جەكە تابىس سالىعى بويىنشا دەكلاراتسيانى جىلىنا ءبىر رەت تاپسىرۋ سالىق تولەۋشىلەردىڭ وسى ساناتى ءۇشىن مىندەتتى بولادى. سونداي-اق ەنگىزىلىپ جاتقان «پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ» قاناتقاقتى جوباسى ينتەرنەت-پلاتفورمالار ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن جك ءۇشىن سالىق تولەۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتپەك.