الەۋمەتتىك ورنىقتىلىق, ساپالى تۇرمىس باسپانامەن بايلانىستىرىلاتىن باستى قاعيدالار ەكەنى اركىمگە ايان. ياعني ەلدەگى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ دەڭگەيى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل تۇستا كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ يگىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى تەتىكتەردى ىسكە قوسادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنعان.
تۇرعىن ءۇي ‒ ادام قاجەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى شارتى بولۋىمەن قاتار, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ۇستاتپاس ارمانى. قازىرگى تالداۋلار بويىنشا بىزدە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ الەۋمەتتىك ستاندارتى ءبىر ادامعا 30 شارشى مەترگە جەتسە, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش بىزدە 23,6 شارشى مەتردەن كەلدى. اقش پەن گەرمانيا سياقتى دامىعان ەلدەردە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى سايكەسىنشە ءبىر ادامعا 70 جانە 50 شارشى مەتردى قۇرايدى. ال بىزدە ءبىر ادامنىڭ 30 شارشى مەتر تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قورىن 110 ملن شارشى مەترگە 405-تەن 515 ملن شارشى مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, تۇرعىن ءۇي ساياساتىن قايتا قاراۋدى, ونىڭ مەيلىنشە ءادىل ءارى يكەمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت ازاماتتارىمىزدى ءتيىستى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جان-جاقتى شارالار قابىلداپ جاتىر.
بيىلعى 10 ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزى ەسەبىنەن 13,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, 117, 3 مىڭ وتباسى وزدەرىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتتى. جالپى, وسى جىلى بارلىق كوزدى قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن 15,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. جىل سايىن جوسپار 200 شارشى مەترگە ۇلعايىپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار بيىل بەكىتىلگەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە نەعۇرلىم مۇقتاج ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ىسكە قوسىلدى. تۇجىرىمداما شەڭبەرىندە 2024-2029 جىلدارى بارلىعى جىل سايىن 10 مىڭ پاتەر ساتىپ الۋ كوزدەلگەن. 2029 جىلعا دەيىن وبليگاتسيالىق قارىزدار ەسەبىنەن «وتباسى بانكى» ارقىلى ساتىلاتىن 36,8 مىڭ كرەديتتىك پاتەر سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. تۇجىرىمدامادا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وبليگاتسيالارىن شىعارۋ ارقىلى كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي سالۋ تەتىگى كوزدەلگەن. جىل سوڭىنا دەيىن شامامەن 700 مىڭ شارشى مەتردى نەمەسە 10 مىڭعا جۋىق پاتەردى (141,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى) ىسكە قوسۋ جوسپارلاندى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
سونداي-اق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى كەيىننەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جالعا بەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن پاتەرلەر ساتىپ الۋدى بىلدىرەدى. بيىل 11 مىڭعا جۋىق پاتەر ساتىپ الىنادى (105,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان). سالىمشىلارعا تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ بويىنشا «وتباسى بانكى» بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ باعدارلامالارى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. 2023 جىلعا بانككە «2-10-20» (3 176 قارىز), «5-10-20» (3 610 قارىز) يپوتەكالىق باعدارلامالارىنا 72 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
بۇدان باسقا, قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان ۇسىنىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ كرەديتتەرىن سۋبسيديالاۋ تەتىگى قولدانىلادى. بيىل شامامەن 630 ملن تەڭگە سۋبسيديالاندى. «قازاقستاندىق تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق ارقىلى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ يپوتەكالىق قارىزدارى بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن 7%-عا دەيىن سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بيىل 600 ملن تەڭگە سۋبسيديالاندى. ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىمەن 2029 جىلعا دەيىن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى ۇزارتىلدى, ونى ىسكە اسىرۋعا جىل سايىن شامامەن 100 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن.
ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەزەكتە تۇرعان 8 209 ادام تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وسى جىلى 2 472 كوپبالالى وتباسى, 1 690 مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, 748 جەتىم بالا, 1 ۇوس ارداگەرى جانە اپاتتى تۇرعىن ءۇيى بار 107 ازامات ءوز پاتەرلەرىنىڭ كىلتتەرىن الدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىندە تۇرعىن ءۇي الۋعا كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى 640 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇرايدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا تۇرعىندار وزدەرىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك الادى. وسى جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا كەيىننەن بەرۋ ءۇشىن 2 مىڭعا جۋىق جالعا بەرىلەتىن پاتەر ساتىپ الدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار «وتباسى بانكى» ارقىلى ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىنا 2 جانە 5%-بەن بەرۋ ءۇشىن 5 مىڭعا جۋىق پاتەر ساتىپ الدى.
ۇكىمەت ازاماتتارىمىزدى ءتيىستى تۇرعىن ءۇي جاعدايىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. قازىر پارلامەنتتە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى بار بولسا, ونىڭ شەڭبەرىندە «وتباسى بانكتى» ترانسفورماتسيالاۋ, بانك بازاسىندا كەزەكتىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن جاساۋ, مۇقتاج ازاماتتاردى باسپانامەن باسىم قامتاماسىز ەتۋ, كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ ءتىزىمىن جاڭارتۋ كوزدەلگەن.
بيىل قۇرىلىس سالاسى بارلىق كورسەتكىش بويىنشا ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 10 ايدا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 5,3 ملن تەڭگەنى, ال قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىس كولەمى 1,03 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا قۇرىلىس جۇمىستارى كولەمىنىڭ 17,8%-عا, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10,2%-عا ءوسۋى بايقالادى. وسى كەزەڭدە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى 62-دەن 66%-عا دەيىن ءوستى. ۇلەستىك قۇرىلىس سالاسىنداعى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ۇزاق قۇرىلىس تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن ماجىلىستە «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قۇرىلىس سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالۋدا, وعان قاتاڭداتۋ شارالارى ەنگىزىلگەن. مىسالى, بارلىق ۇلەستىك قۇرىلىس شارتىن حقكو-دا مىندەتتى تىركەۋ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدىڭ الدىن الا شارتتارىن جاساسۋعا تىيىم سالۋ, قۇرىلىستى ودان ءارى توقتاتا وتىرىپ, ۇلەسكەرلەردىڭ قاراجاتىن زاڭسىز تارتقانى ءۇشىن ايىپپۇل سانكتسيالارىن ۇلعايتۋ جانە باسقا شارالار كوزدەلگەن.
ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن وزەكتەندىردى, وندا مۇقتاجدار ءۇشىن تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءتۇرلى تەتىگى كوزدەلگەن. قازىر ءماجىلىس قاراۋىنا ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر مەن باعىتتاردى كوزدەيتىن «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. بارلىق قۇرىلىس سالاسىن جۇيەلەۋ جانە قولدانىستاعى زاڭنامالىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قۇرىلىس كودەكسiن ازىرلەۋ جۇرگىزىلەدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ وتاندىق ءوندىرىسىن دامىتۋ ماقساتىندا جالپى قۇنى 1,4 ترلن تەڭگەگە جۋىق قۇرىلىس يندۋسترياسى سالاسىنداعى 183 جوبانى قامتيتىن 2027 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جول كارتاسى بەكىتىلدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پلاستيكالىق بۇيىمدار, كەراميكالىق پليتالار جانە ت. ب. ءوندىرۋ بويىنشا 115 ملرد تەڭگەگە 39 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بيىل ون ايدا جالپى سوماسى 22,2 ملرد تەڭگەگە 21 جوبا ىسكە قوسىلدى. 2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 126 كم جىلۋ جەلىلەرى 1,7 مىڭ كم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرى جاڭعىرتىلدى. وسى جىلى ۇكىمەت ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا 243,1 ملرد تەڭگە ءبولدى. ماسەلەن, جىلۋمەن جابدىقتاۋ جەلىسىنە – 118 ملرد تەڭگە, سۋمەن جابدىقتاۋعا – 92,3 ملرد تەڭگە, سۋ بۇرۋعا 32,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارى ەسەبىنەن 429 كم جىلۋ جەلىلەرىن, سونداي-اق 702 كم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرىن جوندەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى اياسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقتى 100% تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىك 96,8%-گە جەتسە, ونىڭ ىشىندە قالالاردا – 98,4%, اۋىلداردا 96,3%-دى قۇرايدى.
بۇگىندە 12 ميلليون ادامنىڭ اۋىز سۋعا قولى جەتتى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 97,6%, ونىڭ ىشىندە قالالاردا – 98,8%, اۋىلداردا 96,3% قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. ول ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 402 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 280 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 89 قالالىق ەلدى مەكەننىڭ 64-ءى 100% ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. كەزەڭدىك جوسپار شەڭبەرىندە قالعان 25 قالانى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. 6 295 اۋىلدىڭ 4 900-ءى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ونىڭ ىشىندە 4 159 اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جانە 741 اۋىلدا كەشەندى بلوك-مودۋلدەر ورناتىلعان. قالعان 1 395 اۋىل بويىنشا 432-سىندە ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن سالۋ جوسپارلانۋدا جانە 963 اۋىلدا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن كبم بەلگىلەنەدى.
وسى جىلى استانا قالاسىندا 3 603 ۇلەسكەر, ال 2024 جىلدىڭ باسىندا تاعى 484 ۇلەسكەر ءوز پاتەرلەرىنىڭ كىلتىن الادى. ەلوردادا بارلىعى 16 پروبلەمالىق ۇلەستىك قۇرىلىس نىسانى بار, بۇل – 4 087 ۇلەسكەرى بار 32 ءۇي. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ۋاكىلەتتى ۇيىم – «ەلوردا قۇرىلىس» كومپانياسىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىن ۇلعايتۋعا 28 ملرد تەڭگە سوماسىندا قاراجات ءبولىندى. كىلتتەر 1,7 مىڭ ۇلەسكەرى بار 17 ۇيگە بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە «تۇران سىعاناق» تك, «حازار» تك 1-كەزەگى, «شىعىس» تك 4-توبىنىڭ 1-كەزەگى, «ارىستان» تك 3-كەزەگىنىڭ 1-بلوگى, «كومسومولسكي» تك, «ايسانام دە ليۋكس», سونداي-اق «التىن بۇلاق» تك-دە 2, 3 جانە 4 بلوكتەرى بار. قالعان 18 ۇيدە (شامامەن 2,4 مىڭ ۇلەسكەرى بار) قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 10 ءۇيدى تاپسىرۋ 2024 جىلدىڭ I توقسانىندا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانعان. استانا قالاسىندا 2019-2023 جىلدار كەزەڭىندە ۇلەستىك قۇرىلىس پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بارلىعى 214,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ماسەلەن, ۇلتتىق قوردان 60 ملرد تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جارعىلىق كاپيتالدى تولىقتىرۋ جولىمەن – 38,5 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن – 38 ملرد تەڭگە ءبولىندى, سونداي-اق 50,1 ملرد تەڭگە كرەديتتىك قاراجات بەرىلدى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن ەلوردانىڭ 120 پروبلەمالىق تۇرعىن ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 14 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى شەشىلدى. پروبلەمالىق وبەكتىلەر قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى اكىمدىكتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا تۇر.
الماتى