مۇناي-گاز حيمياسى: ءىرى جوبادان نە كۇتەمىز؟

ەكى ءىرى حيميا كاسىپورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى مۇناي-گاز-حيميا ونىم­دە­رىن ءوندىرۋ كولەمىن ەكى ەسەدەن اسا ارتتىرۋعا ءتيىس. قازىر حوش ءيىستى كومىر­سۋ­­تەكتەر (بەنزول, پاراكسيلول), پو­ليپرو­پيلەن, مايلاۋ زاتتارىن جانە مەتيل-تەرت-بۋتيل ەفيرىن شىعاراتىن وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ قۋاتى جىلىنا 1 350 مىڭ توننانى قۇرايدى. 15 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى اي­تىلىپ كەلە جاتقان پوليەتيلەن زا­ۋى­تىنىڭ اقىرى سالىناتىنى وسى جىلدىڭ قازان ايىندا بەلگىلى بولدى. قىتاي Sinopec كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى ما يۋنشەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى كەلەسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا باستالاتىنىن مالىمدەدى. سول كەزدە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى, Sinopec جانە رەسەيلىك «سيبۋر» جوبا وپەراتورى «سيللەنو» جشس-عا قاتىسۋ ۇلەسىن ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتتارىنا قول قويدى. Petrocouncil.kz ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامى­تۋ كەڭەسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جو­با­­لاردىڭ اۋقىمى, ياعني ءوندىرىس كو­لە­مى مەن قۇنى ينۆەستورلاردى ۇزاق ىزدەستىرۋدىڭ, سونداي-اق ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ سوزىلمالى مەرزىمىنىڭ باستى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ەندى جوباعا قىتايلىق كومپانيانىڭ كىرۋى ونىڭ ناقتى جۇزەگە اساتىنىنا نەگىز بولا الادى. ويتكەنى الدىڭعى ءىرى گاز-حيميا جوباسى – قۇنى 2,6 ميلليارد دوللار تۇراتىن پوليپروپيلەن زاۋىتى قىتاي دامۋ بانكىنىڭ نەسيەسىنە سالىنعان. البەتتە, بۇل تۇستا بىرنەشە كومپانيا قولعا الىپ وتىرعان اۋقىمدى جوبالاردىڭ ەلى­مىزگە نە بەرەتىنىن ءجىتى تالداپ, اي­قىنداۋ ماڭىزدى.

زەرتتەۋشىلەر حيميا سالاسىن دا­مى­تۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقاسىن ۇسىنا­دى. بىراق بارلىعىنىڭ ايتار بولجامى ءبىر – نەگىزىنەن كولىك, قۇرىلىس سالاسى جانە قاپتاما نارىعى ەسەبىنەن الەمدە پلاستيك تۇتىنۋ ءارى قاراي وسە بەرەدى. بىلتىر قاراشادا KPI كومپانياسىنىڭ پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعانعا دە­يىن پوليپروپيلەن ەلىمىزدە 10 ەسە از شىعارىلعان. قازىردە ونىمدەر ءون­دىرىسى جەدەل دامىپ كەلەدى. سوڭ­عى بىرنەشە ايدا پوليپروپيلەن باعاسىنىڭ كورشىلەس رەسەيگە نەمەسە وزبەكستانعا قاراعاندا ايتارلىقتاي تومەن دەڭگەيدە ساقتالىپ تۇرۋى وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى بولدى. دەگەنمەن باعانىڭ ادەتتە تاۋاردى ساتاتىن جەر بولماعان كەزدە نەمەسە كليەنتتەردى تارتۋ قاجەت بول­عان­دا تومەندەتىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ۇدەرىس ۋاقىتشا بولۋى دا مۇمكىن. بۇل رەتتە ماماندار كوپ نارسە KPI كومپانياسىنىڭ جوسپارلارىنا, ونىڭ جەرگىلىكتى ءوندىرىستى دامىتۋعا قانشالىقتى قامقورلىق جاسايتىنىنا بايلانىستى ەكەنىن قاپەرگە الۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

سول سەكىلدى ءونىمدى وتكىزۋ نارىعى مەن مەرزىمى دە وزەكتى. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسقار يسمايلوۆ كەز كەلگەن جوبانىڭ نەگىزگى فاكتورى ‒ قارجىلاندىرۋ ەكەنىنە نازار اۋدارادى. ونسىز جوبا قايتارىمدى بولمايدى. مىسالى, بۋتاديەن جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى جوعارى. ويتكەنى ونىمدەر قايدا ساتىلاتىنى جونىندە بەلگىلى ءبىر تۇسىنىك بار. رەسەيلىك «تاتنەفت» (وعان «بۋتاديەن» جشس قاتىسۋ ۇلەسىنىڭ 75%-ى تيەسىلى) قاراعاندى وبلىسىندا شينالار شىعاراتىن زاۋىت سالدى. ياعني اۆتوكولىكتەر مەن جۇك كولىگى ۇزاق ۋاقىت بويى قازاقستاننان تىس تا پايدالانىلاتىن بولادى. كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەسى دە الاڭداۋشىلىق تۋعىزبايدى. «پوليەتيلەن جوباسىنا كەلسەك, بيىل سانكتسيالىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ بويىنشا بەلسەندىلىك جوعارى بولدى. جوباعا قىتايلىق Sinopec شاقىرىلدى. زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى ‒ جىلىنا 1,25 ملن توننا پوليەتيلەن بولسا, بۇل ءونىمدى ەكسپورتتىق ساتۋدا بەلگىلى ءبىر قيىندىق تۋعىزادى. ويتكەنى رەسپۋبليكامىزدىڭ ىشكى تۇتىنۋى ‒ جىلىنا نەبارى 160-170 مىڭ توننا. ەگەر تۇركيا نەگىزگى تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعانىن ەسكەرسەك, وندا قۋاتى 2 ملن توننا پوليەتيلەن ءوندىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ۋرەنگويدا قۋاتتىلىعى 8 ملن توننا بولاتىن ەتانيزاتسيا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا كىرىستى. ەتاننىڭ كەم دەگەندە جارتىسى سول پوليەتيلەندى وندىرۋگە كەتەدى دەپ بولجاۋعا بولادى. ال 2025 جىلى قىتايدىڭ حۋەيچجوۋ قالاسىنداعى «داياۆان» يندۋستريالدى پاركىندەگى ExxonMobil ىشكى سۇرانىسقا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ونىمدىلىگى 2,5 ملن توننا پوليەتيلەن مەن پوليپروپيلەن كەشەنىن پايدالانۋعا بەرگەلى وتىر. مۇنداي پەرسپەكتيۆالار وتان­دىق جوبانىڭ وتكىزۋ نارىعىنا جانە رەنتابەلدىلىگىنە جاقسى اسەر ەت­پەيدى», دەيدى ول.

ارينە, سوڭعى ۋاقىتتا جوبانى ىسكە اسىرۋ قۇرىلىس ساتىسىندا 2000-عا جۋىق ادامدى, ال قىزمەت كورسەتۋ ساتىسىندا 800-گە جۋىق ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كومەكتەسەتىنى ءجيى ايتىلادى. بىراق بۇل شەشۋشى ماسەلە رەتىندە قاراس­تى­رىل­ماۋى كەرەك. كەز كەلگەن بيزنەستىڭ نەگىزگى ماقساتى ‒ ساتۋ. مۇنىڭ قاتا­رىن­دا جوبانىڭ ءوزىن ءوزى اقتاۋى ۇلكەن مانگە يە. ساراپشى بۇعان تەڭىز كەن ورنىنىڭ شيكىزاتى بو­يىنشا ايقىندىقتىڭ جوقتىعىن, 2034 جىلدان كەيىن ونداعى ءوندىرىس تومەندەي باستاپ, گاز قۇرامى وزگە­رە­تىنىن, گازداعى ەتان مولشەرى ازا­­يىپ, كۇكىرتتى سۋتەگى مولشەرى باسىم بولاتىنىن قوسادى. بۇگىندە تشو تەك 7 ملرد تەكشە مەتر گازعا كە­پىل­دىك بەرەدى. ال تۇراقتى گاز قۇ­را­مى بار جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندەگى قاجەتتىلىك جىل سا­يىن 9 ملرد-تان اسادى. سول سەكىلدى جوبا قۇرىلىس كەزەڭىندە بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى پروب­لەماسىنا تاپ بولۋى مۇمكىن. ارينە, «سيبۋر» مەن Sinopec-ءتىڭ كەلۋىمەن بۇل ماسەلە شەتەلدىك كادرلاردى تارتۋ ەسەبىنەن شەشىلەتىن بولادى. ال ءبىز ءۇشىن جوباعا جەرگىلىكتى جۇمىسشىلاردى قاتىستىرۋ وزەكتى.

«قازاقستان حيميا ونەركاسىبى وداعى» زتب توراعاسى ولەگ پاكتىڭ ايتۋىنشا, بىزگە پوليپروپيلەن مەن پوليەتيلەن ءوندىرىسىنىڭ قاجەتتىلىگى تالاسسىز. بىراق بۇل ءىستىڭ قيسىندى ناتيجەسى ‒ ءوندىرىستى وقشاۋلاۋدى دامىتىپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەر شىعارۋ بولۋى كەرەك. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن KPI «سي­بۋر­مەن» بىرگە پوليپروپيلەندى تۇتىنۋدى دامىتۋ بويىنشا جول كارتاسىن جاساۋعا تىرىستى. بىراق ول ءالى كۇنگە دەيىن بەكىتىلمەگەن. بۇل تۇستا ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ىشكى تۇتىنۋدى قالاي دامىتۋ كەرەكتىگى تۋرالى تۇسىنىك جوق. وتاندىق وندىرۋشىلەر KPI-دىڭ ولارعا پوليپروپيلەندى قىتايعا جەتكىزەتىن باعامەن ساتقانىن, كەم دەگەندە ءبىر جىلعا بولجامدى باعا بولعانىن قالايدى. سوندا وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ءمانى بولار ەدى. قازىر كومپانيا ىشكى نارىققا نەبارى 20 مىڭ توننا, ال ەۋروپا مەن قىتاي ەلدەرىنە جۇزدەگەن مىڭ توننا جەتكىزەدى. تيىسىنشە, كىم كوپ ساتىپ السا, سوعان جەڭىلدىك بەرىلەدى. ەگەر دۇرىس قۇرىلعان ۇزاقمەرزىمدى باعا ساياساتى بەكىتىلسە, ىشكى وڭدەۋ مەن ءونىم ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگى 150 مىڭ تونناعا جەتۋى بەك مۇمكىن. مۇن­داي ستراتەگيالىق جوبالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتاندىق وڭدەۋ ونەر­كا­سى­بىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ, شيكىزات ەكسپورتى ەمەس, قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەر شىعارۋ. بىراق ءبىز جىل سايىن شامامەن 50 مىڭ توننا پوليپروپيلەن مەن 150 مىڭ توننا پوليەتيلەن يمپورتتايمىز. «بىزگە پوليمەر, مەتانول, رەزەڭكە, اممياك قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. دەسە دە كەز كەلگەن جوبانىڭ ەكونوميكالىق ماقساتتىلىعىنا دەن قويعان ءجون. بىرىنشىدەن, ءارى قاراي تەرەڭدەتە وڭدەۋمەن دايىن ءونىم الۋ ستراتەگياسى ناقتى قۇرىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ مىسالى مۇناي مەن گازدان الىناتىن زاتتى كومىردەن دە الۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. قحر جىلىنا 220 ملن توننا كومىر وڭدەپ, 630 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن الادى. ال ءبىز 300 جىلعا جەتەتىن قورى بولسا دا كومىردى جەو-دا, مەتاللۋرگيادا جاي عانا جاعىپ وتىرمىز. پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە ساي كومىر ءوندىرۋدى بىرتىندەپ توقتاتۋ جوسپارلانعان. سوندىقتان كومىردى جاعۋعا بايلانىستى جوبالار ەندى قارجىلاندىرىلمايدى. وسىنىڭ اياسىندا كومىر حيمياسىنىڭ دامۋى كومىر ونەركاسىبىن قۇتقارار ەدى», دەيدى سالا مامانى.