سيرەك جەر مەتالدارىن پايدالانۋ ناقتى ءبىر ءوندىرىستىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ەلدەردىڭ بيو جانە نانوتەحنولوگيالارعا, اتوم جانە عارىش ونەركاسىبىنە, سونداي-اق «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا نەگىزدەلگەن نەعۇرلىم وزىق جاڭاشىلدىقتارعا كوشۋ ۇدەرىسىندە مۇنداي ەلەمەنتتەر ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.
سيرەك مەتالدار (سم) جانە سيرەك جەر مەتالدارى (سجم) الەمدىك ەكونوميكانىڭ جەتەكشى سالالارى تالاپ ەتەتىن شيكىزاتتىڭ ماڭىزدى تۇرىنە جاتادى. ولار جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا, قورعانىس, اەروعارىش, تسيفرلىق, مەديتسينالىق جانە باسقا دا جوعارى تەحنولوگيالىق باعىتتاردى دامىتۋعا اسا قاجەت. بۇگىندە وندىرىستە زاماناۋي ماتەريالداردىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋىنا بايلانىستى الەمدىك نارىقتىڭ نازارى وسى «جاڭا مۇنايعا» اۋىپ وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنت بيىلعى حالىققا جولداۋىندا وسى سالادا ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرا الاتىن ەلدەر بۇكىل الەمنىڭ تەحنولوگيالىق پروگرەسس ۆەكتورىن ايقىندايتىنىن, سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ كەن ورىندارىن يگەرۋ ‒ ەلىمىز ءۇشىن باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولۋعا تيىستىگىن باسا ايتتى.
سيرەك جەر مەتالدارى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدەن ويىپ ورىن العان كومپيۋتەر, پلانشەت, تەلەفون كومپونەنتتەرىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. سيرەك مەتالدارسىز Tesla جانە Apple اككۋمۋلياتورلىق تاقتالارىن, سونداي-اق تۇراقتى ماگنيتتەر مەن جوعارى تەمپەراتۋرالى وتكىزگىشتەردى ءوندىرۋ مۇمكىن ەمەس. مەتاللۋرگيادا سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەردىڭ قوسپالارى (لانتان, پرازەوديم, تسەري) مەتالل كونسترۋكتسيالارىنىڭ بەرىكتىگىن ارتتىراتىن قاسيەتىنە ساي اۆتوموبيل جانە اسكەري ونەركاسىپتە, زىمىران قوزعالتقىشتارىن, قىشقىلعا جانە ىستىققا ءتوزىمدى اينەكتەردى جاساۋدا بەلسەندى قولدانىلادى. نەوديم, پرومەتي, تەربي, گادوليني سياقتى سيرەك جەر مەتالدارىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ مەن پايدالانۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىندە قولدانۋعا بولادى. بۇل مەتالدار رەاكتور پارامەترلەرىن جانە اەس قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن باقىلاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى سەنسورلار مەن ولشەۋ قۇرىلعىلارىندا, سونداي-اق ستانسا قىزمەتكەرلەرىنىڭ رادياتسيالىق ەكسپوزيتسياسىن تومەندەتەتىن جەڭىل بەتوندار سياقتى رادياتسيادان قورعاۋ ماتەريالدارىندا پايدالانىلۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى نەوديم تەمىرمەن جانە بورمەن بىرگە كۇشتى ءارى تۇراقتى ماگنيتتەر تۇزەپ, ولار ءوز كەزەگىندە اەس گەنەراتورلارى مەن ەلەكتر قوزعالتقىشتارىنىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. گادولينيدى رەاكتورلارداعى يادرولىق رەاكتسيالاردى رەتتەۋ ءۇشىن نەيتروندىق مودەراتورلاردا جانە نەيتروندىق سۋپرەسسورلاردا قولدانۋعا بولادى. قۇرامىنا سيرەك جەر مەتالدارى كىرەتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتار مەن ماتەريالدار دايىن كۇيىندە جەتكىزىلەدى. جالپى, اەس قۇرىلىسى جوباسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تالاپتارىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى قامتۋ قۇرىلىس كەلىسىمشارتىندا كوزدەلەدى.
وندىرىسكە قاجەتتى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ از مولشەرىنىڭ ءوزى تاۋارلاردىڭ قوسىمشا قۇنىن ەداۋىر ارتتىرادى. قىمبات مەتالداردىڭ ىشىندە وسمي, رودي, رۋتەني, پلاتينا, التىن تابيعي ەلەمەنتتەرگە جاتقىزىلسا, وسمي-187 جانە كاليفورنيا سەكىلدى مەتالدار جاساندى جولمەن شىعارىلعان. سجم اراسىندا ەڭ قىمباتى ‒ ءبىر كيلوسى 1 ميلليون 52 مىڭ دوللار تۇراتىن تەربي وكسيدى سانالسا, ەڭ ارزانى ‒ قۇنى بۇگىنگە دەيىن كيلوسىنا 27 مىڭ دوللاردى قۇرايتىن ەۋروپي وكسيدى بولىپ ەسەپتەلەدى.
وسىدان 30 جىل بۇرىن اقش بۇل سالادا الەمدىك ءوندىرىستىڭ 60 پايىزىن قامتاماسىز ەتكەن. بىراق ەكولوگيالىق قاۋىپتەرگە بايلانىستى بۇل ەل سجم ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا سجم-ءنىڭ ەڭ ءىرى الەمدىك ءوندىرۋشىسى ‒ قىتاي. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلەتىن بولساق, ماماندار الەۋەتتى 12 ۋچاسكەنى زەرتتەۋگە كىرىسپەك. سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى قۇندىباي تيتان-سيرەك جەر كەن ورنىندا, جانەت, وڭتۇستىك جاۋىر, كوكتەنكول, جوعارعى ەسپە, قاراسۋ سيرەك مەتالل كەن ورىندارىندا, سونداي-اق قاراتاۋ فوسفوريت الابىندا كەزدەسەدى. مۇنداي مەتالداردىڭ ەداۋىر كولەمى ۋران كەن ورىندارىندا دا بار. سونداي-اق ليتيگە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكەلەردى انىقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. وسى جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى قارا-اياق جانە مۋنچا ۋچاسكەلەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى انىقتاۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ورتالىق, شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە التىن مەن مىس كەن ونەركاسىبىنىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن دامىتۋعا مول الەۋەت بار.
2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە سم جانە سجم ءوندىرىسى 134,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى سالانىڭ ۇلەسى – 0,6%, ال مەتاللۋرگيادا 1,5%-عا تەڭ. سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ وتاندىق ءوندىرىسىن بىرنەشە كاسىپورىن ۇسىنادى. «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق الەمدىك تيتان وندىرۋشىلەرى, ء«ۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى» اق بەريللي مەن تانتال اراسىندا كوشباسشى ورىندا تۇر. 2004 جىلعا دەيىن «جەزقازعانسيرەكمەت» رمك رەني شىعارۋ بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن يەلەنگەن. بىرقاتار ءوندىرىس نەگىزگى مەتالداردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرى نەگىزىندە ىلەسپە ءونىم رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.
ۇكىمەت جۋىردا ازىرلەگەن سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن دامىتۋدىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى رەسۋرستىق بازانى كەڭەيتۋدى جانە سيرەك مەتالداردى كەشەندى الۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى جاڭعىرتۋدى, سالانى رەتتەيتىن ستاندارتتاردى ازىرلەۋدى, سونداي-اق جەكەلەگەن مەتالدارعا قۇپيالىلىق رەجىمىن الىپ تاستاۋدى كوزدەيدى. قۇجاتتا سيرەك راديواكتيۆتى مەتالداردى قوسپاعاندا, ءتۇستى مەتالدار سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنا جاتقىزىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا وتقا ءتوزىمدى سيرەك مەتالدار (تسيركوني, گافني, ۆانادي, نيوبي, تانتال, موليبدەن, ۆولفرام, تيتان), سيرەك جەڭىل مەتالدار (ليتي, رۋبيدي, تسەزي, بەريللي), سيرەك شاشىراڭقى مەتالدار (گاللي, يندي, تاللي, گەرماني, گافني, سەلەن, تەللۋر, رەني, رۋبيدي), سيرەك جەر مەتالدارى (سكاندي, يتتري, لانتان جانە لانتانيد) بار.
كەيىنگى 20 جىلدا سالادا ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارمەن بايلانىستى كۇردەلى ۇدەرىس بايقالادى. مىسالى, قىتايدىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرىنىڭ الەمدىك نارىقتا ۇزدىكسىز دەمپينگ جاساۋى دۇنيە جۇزىندە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدە بىرقاتار مەتالدىڭ شىعارىلۋىن قىسقارتۋعا جانە توقتاتا تۇرۋعا اكەلىپ سوقتى. سونىمەن قاتار نەگىزگى قۋاتتاردىڭ توزۋى, قولدانىستاعى كەن ورىندارىنىڭ قۇپيا مالىمەتتەرىنە قولجەتىمسىزدىك, ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ بولماۋى, قاتتى مينەرالدى قالدىقتاردى باعالاۋ مەن كوممەرتسيالىق پايدالانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, باعا بەلگىلەۋمەن, ستاندارتتارمەن بايلانىستى سالانى رەتتەۋدىڭ وزەكتى ەمەس رەگلامەنتتەرى جۇيەلى پروبلەمالار تۋدىرعان. ەندى سالانى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن تەجەگىش فاكتورلاردى تالداپ, قاجەتتى باستامالاردى انىقتاۋعا ۇمتىلىس جاسالىپ وتىر. بۇل ءۇشىن قولدانىستاعى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ مەن كەڭەيتۋگە, ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋدى يگەرۋگە دەن قويىلماق. سونىمەن بىرگە كەن ورىندارىن كوممەرتسيالىق پايدالانۋعا, ونىڭ ىشىندە تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەردى قايتا وڭدەۋگە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ەسەبىنەن رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتۋ, سالا قىزمەتىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسىن رەفورمالاۋ مىندەتى تۇر. سالانى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەن ورىندارىن بارلاۋعا, سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ نەعۇرلىم پەرسپەكتيۆالى تۇرلەرىن ءوندىرۋ مەن بايىتۋعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ قاجەت. بۇعان قوسا بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا كەن ورىندارى مەن وبەكتىلەردەگى سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ قۇرامىن باعالاۋدى جۇرگىزۋ تۋرالى مىندەتتى تالاپ ەنگىزگەن ورىندى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى جاڭعىرتۋعا جانە جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ, سم جانە سجم الۋ ءۇشىن ءوز قالدىقتارىن كەشەندى قايتا وڭدەۋگە بيزنەستى ىنتالاندىرۋ, زەرتتەۋ كەزەڭىنەن باستاپ عىلىمي جۇمىس ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ مەن ماسشتابتاۋعا دەيىن كەندەردى بايىتۋ جانە قايتا وڭدەۋ پروبلەمالارىمەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارىن قولداۋدىڭ دا ماڭىزى زور. سم جانە سجم سالاسىندا كەمىندە 3 ۇلتتىق ستاندارتتى قولدانىسقا ەنگىزۋ, سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن مەملەكەتتىك قۇپيالارعا جاتاتىن مالىمەتتەر تىزبەسىنەن شىعارۋ جوسپارلانۋدا. كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ, سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن 11,8 ملرد تەڭگە بولىنبەك.