ورتا ءدالىز: جۇك تاسىمالىن ۇلعايتۋعا نە كەدەرگى؟

ورتا ءدالىز (ود) رەتىندە تانىمال ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (تحكب) ءبىزدىڭ ەلىمىزدى, ازەربايجاندى, گرۋزيانى قىتايمەن جانە ەۋروپامەن بايلانىس­تى­رادى جانە ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز نارىق­تارىنا شىعارادى. كەيىنگى گەوساياسي جاعدايلار اياسىندا بۇل ءدالىز 2022 جىلى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. ەڭ الدىمەن, ساۋ­دا باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرىپ, رەسەي اۋما­عى ارقىلى دالىزدەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايت­تى. دەگەنمەن جۇك جونەلتۋشىلەر بۇل باعىتتى بەلسەندى پايدالانىپ, ۇلكەن كولەم­­دە جۇك تاسىمالداي باستاعاندا, تحكب مۇم­­كىن­­دىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنى تەز بايقالدى. مىسا­لى, التىنكول جانە دوستىق ستانسالارى ارقىلى تەمىرجول باعىتى بويىنشا جۇك اعىنىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءوز شىڭىنا جەت­تى. ونىڭ جىلدىق وتكىزۋ قابىلەتى 28 ملن توننانى قۇراسا, وسى جىلى تاسىمال­داۋ كولەمى 27 ملن تونناعا جەتەدى دەپ كۇ­تى­ل­ىپ وتىر. سوعان قاراماستان شەكارادان ءوتۋ, اۋىستىرىپ تيەۋ جانە ۇيلەستىرۋ ماسە­­ل­ە­لەرى تاسىمالداۋدىڭ وتە ۇلكەن كىدى­رىس­تە­رىنە اكەلىپ وتىر. ماسەلەن, ستاتيس­تيكا 2022 جىلى ورتا ءدالىز بويىنشا كون­تەي­نەر­لىك تاسىمالداۋ كولەمى 2021 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 33%-عا وسكەنىن, بىراق 2023 جىل­دىڭ 8 ايىندا ول 2022 جىلدىڭ ساي­كەس كەزە­ڭى­مەن سالىستىرعاندا 37%-عا قىس­قار­عا­­نىن كورسەتكەن.

ترانسكونتينەنتالدى ساۋدادا ود (ورتا ءدالىز) باسىم­دىعىنىڭ تومەن بولۋى شەكارالاردى بىرنەشە رەت كەسىپ وتۋگە, جۇك كولىگىنىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشىسىنە اۋىس­­­تىرىپ تيەۋگە جانە ۇيىم­داستىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ تيىمسىزدىگىنە بايلا­نىستى. تحكب قازىردە ۇيلەستىرۋ مەن باس­قارۋدىڭ ناشار­لىعى, كاسپي جانە قارا تەڭىزدەردەگى پورت­تاردىڭ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى بو­يىن­شا تەڭىز تاسىمالدارىن پايدالانۋ تيىم­دى­لىگىنىڭ تومەندىگى, وتپەلى تەمىرجول ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ بول­ماۋى, ءارتۇرلى ەلدىڭ تەمىرجول كولىگى وپەراتورلارى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي­تىن شەكارادان ءوتۋ پۋنكت­تە­رىندەگى كىدىرىستەر, اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيالار سالاسىندا تاراپتار قولدا­نا­تىن بىركەلكى, ينتەگراتسيالانعان زاماناۋي­ شەشىم­­دەردىڭ جوقتىعى سەكىلدى كوپتەگەن پروب­لە­­ما­نى ەڭسەرە الماي وتىر.

ورتا ءدالىزدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ارتىق­شى­­لىعى ‒ ونىڭ ايماقىشىلىك ساۋدا ءدالىزى رە­تىندە بەرە الاتىن پايداسىندا بولسا كەرەك. وسى ەلدەر مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ەلارا­لىق ساۋدانىڭ 37%-عا جانە 28%-عا ءوسۋىن قوسا العاندا, ازەربايجان, گرۋزيا, قازاق­­ستان, ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا­نىڭ كەڭەيۋى ‒ سۇرانىستىڭ نەگىزگى فاكتورى­ سانا­­لادى. الداعى 10 جىلدا ءدالىز كوپ جاع­دايدا ەلدەر انىقتاعان جانە كەلىسكەن ينۆەس­تيتسيالاردىڭ قوماقتى كولەمىن تالاپ ەتەدى (2022 جىلعى قاراشادا جول كارتاسىنا قول قويىلعان). سونىمەن قاتار قىس­قا­مەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا جوعارى ساپالى ۇيلەستىرۋ, لوگيستيكا جانە تسيفرلىق تەحنو­­لو­­گيالاردى ەنگىزۋ ارقاسىندا تيىمدى­لىكتى اي­­تار­­لىقتاي ارتتىرۋعا قول جەتكىزۋگە بولا­دى.

ورتا ءدالىز ‒ تەك ترانزيت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تحكب ارقىلى بايلانىسقان قازاقستان, گرۋزيا, ازەربايجان ءۇشىن ساۋدا مارشرۋتتارى مەن قاتىناس مۇمكىندىكتەرىن ارتاراپتاندىرۋعا ارنالعان ورىن. سوندىق­تان­ ساراپشىلار 2030 جىلعا قاراي بۇل باعىت بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمىن ءۇش ەسەگە ارتتىرۋعا كومەكتەسەتىن بەس شارتتى ۇسىنىپ وتىر. بىرىنشىدەن, ونى ەكونوميكالىق ءدالىز رەتىندە قاراستىرۋ زور ماڭىزعا يە. كونتەينەرلىك تاسىمالدار كەڭەيگەن سا­يىن دالىزدە جاڭا قىزمەتتەر, جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ءۇشىن مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى. ەلدەر وسى ۇدەرىستەرگە دايىن بولۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە ساياسات قابىلدانۋى زاڭدى. ەكىنشىدەن, ءارتۇرلى پورت, تەمىرجول مەن اكىمشىلىك تاراپىنان قىزمەتتەردىڭ قازىرگى بىتىراڭقىلىعىن جويۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تاريفتەردى, قىز­مەت­تەردى جانە قىزمەت كورسەتكىشتەرىن ازىر­لەۋدى قوسا العاندا, بۇكىل ءدالىز بويىنشا شوعىرلاندىرىلعان لوگيستيكالىق شەشىمدەردى قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭ­عاي ۇيىم قۇرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, راسىم­دەر­دى وڭتايلاندىرۋ جانە جەڭىلدەتۋ تۇر­­عى­سىنان رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى سەزى­لەدى. تورتىنشىدەن, اشىقتىقتى ارتتىرا­تىن جانە جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمىن قىس­قار­­تا­تىن تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ وزەكتى. مىسالى, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جۇكتەردى باقىلاۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ وپەراتسيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرادى. بەسىنشىدەن, ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرىپ, ءۇش ەل ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بويىنشا باسىمدىقتاردى بەلگى­لەيتىن كەلىسىمدەر جاساعانى ءجون. ويتكەنى ءدالىزدىڭ ءبىر بولىگى جۇمىس ىستەمەسە, بۇكىل ءدالىزدىڭ قوزعالىسى توقتايدى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, ستراتە­گيالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ جەرگىلىكتى جانە ايماقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, كومەكشى سالالارعا سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ جانە بيزنەستى تارتۋ ارقىلى حالىقتىڭ كەڭ توبىنا پايدا اكەلەدى.