ءتاريفتى الەۋمەتتەندىرۋ جولى

«ەnergyprom» ەكونوميكانى مونيتورينگتەۋ جوباسى «قولدانىستاعى باعدارلامانىڭ بۇ­رىن ەلىمىزدە جۇمىس ىستەگەن ۇقساس باع­دار­لامادان ايىرماشىلىعى ‒ تەك ەلەكتر ەنەر­گياسىن ءوندىرۋ سەكتورىن عانا ەمەس, سونى­مەن بىرگە بارلىق جەلى ارقىلى كوم­مۋ­نالدىق قىزمەت كورسەتۋدى قامتۋىندا» دەپ سيپاتتايدى. جاڭا تاريفتىك ساياسات تۇ­تى­نۋشى مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, ءتيىم­دى باعامەن ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە نەگىز­دەلگەن.

رەسپۋبليكامىزدىڭ ينجەنەرلىك ينفرا­قۇ­رىلىمى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا سالىنعاندىقتان, ونىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن استامىنىڭ توزۋى تاڭعالارلىق ەمەس. وعان قوسا قالالار ءوسىپ, حالىق سانى ارتىپ كەلەدى. تيىسىنشە, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جوعارى قاجەتتىلىك جەلىلەرگە جۇكتەمەنى كۇشەيتەدى, بۇل ولاردىڭ تەز توزۋىنا اكەلەدى. تاريفتەردى بەلگىلەۋ شەڭبەرىندە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى (تمس) توزۋ دەڭگەيىنە قاراي ءۇش ساناتقا: قىزىل (توزۋ دەڭگەيى 65%-70%-دان جوعارى), سارى (توزۋ دەڭگەيى 55%-65%) جانە جاسىلعا (توزۋ دەڭگەيى 55%-دان از) بولىنگەن. توزۋ دەڭگەيى جوعارى قىزىل ايماقتاعى كاسىپورىندار ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە قولدانىلادى. قازىر وسىنداي 87 كاسىپورىن بار بولسا, ونىڭ ىشىندە قوسىمشا ينۆەستيتسيالاردى ەسكەرۋمەن 76 كاسىپورىنعا جاڭا تاريفتەر مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار بەكىتىلگەن.

سارى جانە جاسىل ايماقتاردا ورنا­لاسقان كاسىپورىندارعا وسى جىلى بەكى­تىلگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار اياسىندا جوندەۋ جۇمىستارى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولار بويىن­شا جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە جانە يەسىز جەلىلەر مەن قۇرال-جابدىقتاردى ۇستاۋ شىعىندارىن ەنگىزۋگە دەن قويىلعان. مىسالى, بيىل 267 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ, ونىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى قىزىل ايماقتاعى كاسىپورىنداردى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا ارنالعان. ناتي­جە­سىندە, الداعى جىلدىڭ وزىندە بىرقاتار كاسىپورىن تاۋەكەلدەردىڭ تومەندەۋىمەن قىزىل ايماقتان شىعىپ, سارى ايماققا ەنەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ قىسقا مەرزىمدە تاريفتەر مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەرتۋگە تمس-تان 212 ءوتىنىمدى ماقۇلداعان. سونىمەن قاتار ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءتاريفىنىڭ ءوسۋى (27%), كاسىپورىن قىزمەت­كەرلەرى جالاقىسىنىڭ ۇلعايۋى (50%-100%), تاۋارلىق گازدىڭ كوتەرمە باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى (12%) جانە ستراتەگيالىق تاۋارلاردىڭ ‒ كومىر, مازۋت, جاعارماي قۇنىنىڭ ارتۋى قوسىمشا فاكتورلار بولدى. ناتيجەسىندە, كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرىنىڭ وزگەرۋى تۇتىنۋشىلار مەن كاسىپورىندار مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتاشا 10%-دان 30%-عا دەيىن ايتارلىقتاي قالىپتى بولىپ شىقتى. بۇل اۋدانى 60 شارشى مەتر ەكى بولمەلى پاتەردىڭ ورتاشا تۇبىرتەگىنە شامامەن 3-4 مىڭ تەڭگە قوسىمشا اۋىرتپالىق. بۇعان قوسا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان توپتارى كوممۋنالدىق تولەمدەر بو­يىنشا شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ ارقىلى كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋدە اكىمدىكتەردىڭ كومەگىنە يەك ارتا الادى. 2022 جىلى وتباسىلارعا تۇرعىن ءۇي كومەگىن كورسەتۋ كەزىندە شىعىننىڭ رۇقسات ەتىلگەن شەكتى دەڭگەيى 10%-عا دەيىن تومەندەدى.

كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەن قوعامدىق يگىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ – پايدا تابۋ كوزى ەمەس, الەۋمەتتىك باعىتتاعى بيزنەس. ەكىنشى جاعىنان, جاڭا تاريفتەر تەك تۇتىنۋشىلار ەسەبىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن مونوپوليستەردىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن دە قۇرالا بەرەدى. مىسالى, بيىل جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ينۆەستيتسيالانعان 130,2 ملرد تەڭگەنىڭ 58,7 ملرد تەڭگەسى تاريف ەسەبىنەن, 68,6 ملرد تەڭگەسى بيۋدجەت ەسەبىنەن, 2,9 ملرد تەڭگەسى كاسىپورىنداردىڭ ەسەبىنەن سالىندى. سول سەكىلدى بيىل ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋگە 92,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە تاريف ەسەبىنەن ‒ 88,5 ملرد تەڭگە, بيۋدجەت ەسەبىنەن ‒ 3,5 ملرد تەڭگە, مەنشىكتى قاراجات ەسەبىنەن 0,2 ملرد تەڭگە بولدى. ال سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە 29,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپ, ونىڭ ىشىندە تاريف ەسەبىنەن ‒ 14,3 ملرد تەڭگە, بيۋدجەت ەسەبىنەن ‒ 15 ملرد تەڭگە, مەنشىكتى قاراجات ەسەبىنەن 0,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سۋ بۇرۋ بويىنشا كورسەتكىشتەرگە كەلسەك, 15,3 ملرد تەڭگە كۇردەلى سالىمنىڭ 9,6 ملرد تەڭگەسى تاريف ەسەبىنەن, 5,4 ملرد تەڭگەسى بيۋدجەت ەسەبىنەن, 0,3 ملرد تەڭگە مونوپوليستەردىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قۇرالعان.

وسىلايشا, ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرى­لىم­دى دامىتۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر. كەز كەلگەن جاڭا نىسان, تۇر­عىن ءۇي كەشەنى نەمەسە كاسىپورىن قاجەتتى ينفرا­قۇ­رى­لىممەن, ينجەنەرلىك جەلىلەرمەن, ەلەكتر­مەن جانە سۋمەن جابدىقتاۋ قۋاتتارىمەن قام­تاماسىز ەتىلمەي, ەشقاشان پايدالانۋعا بەرىل­مەيتىنى انىق. ءوز كەزەگىندە اكىمدىكتەر مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كاسىپ­ورىندارى جوسپارلى جانە قوسىمشا جون­دەۋ جۇمىستارىنىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, الداعى جىل­داردا جەلىلەردىڭ توزۋىن ازايتۋ ءۇشىن قۇ­جاتتاما دايىنداۋى كەرەك.

سونىمەن قاتار تمس جۇمىسى دا ءتيىستى ورگان تاراپىنان باقىلاۋعا الىنعان. ماسەلەن, 2021 جىلى ۇەم تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى 2020 جىلعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما ءىس-شارالارى مەن تاريفتىك سمەتالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى تمس ەسەپتەرىن قاراي كەلە, مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالماعانىن انىقتادى. ءسويتىپ, جالپى سوماسى شامامەن 13,3 ملرد تەڭگەگە 300-دەن اسا تمس-عا ۋاقىتشا وتەمدىك تاريفتەر ء(ۋوت) بەكىتىلدى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءۋوت ماقۇلدانعان تمس سانى قازىر 336-عا جەتىپ, ونىڭ سوماسى 14,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ياعني مونوپوليالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلار كوبەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا 2022 جىلعا ارنالعان ەسەپتەر قاراستىرىلىپ جاتىر جانە بۇگىنگى تاڭدا ءۋوت جالپى سوماسى 5,6 ملرد تەڭگەگە 296 تمس ءۇشىن ماقۇلداندى.

ۇەم تمرك جىل سايىن ينۆەستيتسيالىق باع­دارلامالار مەن تاريفتىك سمەتالاردىڭ تمس شارالارىنىڭ ورىندالۋىنا تالداۋ جاسايدى. ەگەر مونوپوليست ءتاريفتى ال­عان كەزدە بەلگىلى ءبىر مىندەتتەمەلەردى ورىن­د­اماسا, مىسالى, جاڭعىرتۋ جانە دامى­تۋ بويىنشا ءوزى قابىلداعان نەمەسە­ قانداي دا ءبىر نەگىزسىز كىرىس السا, بۇل كوميتەت تاراپىنان ءۋوت ەنگىزۋگە اكەپ سوعادى. ناتيجەسىندە, تاريف­تە­رى ۋاقىتشا تومەندەتىلگەن تۇتىنۋشىلارعا قاراجات قايتارىلادى.