تالدى پاركىنىڭ ءتالىمى

كيىز ۇيدەگى كونفەرەنتسيا

كونفەرەنتسيانىڭ شىمىلدىعىن قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك الپىسوۆ اشىپ بەردى. ول قۇتتىقتاۋ سوزىندە مۇنداعى جۇمىستارعا ءۇش جىل بويى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارا­جات بولىنگەنىن, سول ارقىلى ىشكى تۋريزم اعىنىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر­عاندارىن اتاپ ءوتتى.

الماتىدان كەلگەن «بەعازى-تاسمولا» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان بەيسەنوۆ ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قى­­زىل­جار­تاس قورىمىنان تابىلعان جا­دى­گەرلەرگە جاسالعان عىلىمي تالداۋ­دىڭ ناقتى نا­تيجەلەرى نەگىزىندە بايانداما جاسادى.

– قىزىلجارتاستا 2500 جىل بۇ­رىن سالىنعان قورىمداردىڭ العاشقىسى 2020 جىلى زەرتتەلگەن. بۇل جەردەن 4 بىردەي تاس ءمۇسىننىڭ تابىلۋى بال­بال تاس­تاردىڭ تۇركى زامانىن­دا ەمەس, ودان ءارى ساقتار كەزىندە بول­عانىن ايداي الەمگە كور­سەتتى. ودان بو­لەك, ءتۇرلى التىن اشەكەيلەر, قارۋ-جاراق, قۇر­باندىققا شالىن­عان مال سۇيەكتەرى تابىلدى. ماڭايىن­داعى قورىمداردىڭ ەرتەرەكتە كوپ تونالىپ, ساۋلەتى بۇزىلعان, دەگەن وكىنىشىن ءبىلدىردى عالىم.

ءسوزىمىزدىڭ باسىندا شەتەلدەن كەل­گەن عالىمداردىڭ دا فەستي­ۆال­عا قاتىسقانىن ايتىپ وتتىك. كون­فە­رەنتسيادا كەزىندە ءسوز ال­عان انكارا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ عالى­مى سەرحان چينار, ماناس ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ عالىمى نەگيزبەك شاب­دا­ناليەۆ, تاشكەنتتەن كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى ساي­دا يلياسوۆا مەن راح­مونالي مۋ­روداليەۆتەر تالدىداعى ءتۇرلى تاريحي كەزەڭنەن سيپات بەرەتىن دالا مۇراجايىنا تاڭدانىستارىن جەتكىزدى.

– ورتالىق قازاقستان ارحەولوگياسىن تەرەڭ زەرتتەگەن قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, كەمەل اقىشەۆ سىندى ارحەو­لوگتەرگە باس ءيىپ قويۋ كەرەك. سولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا, سولار سالىپ بەرىپ كەتكەن جولدىڭ ناتيجەسىندە مىنە, ارقا جەرىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرگە باي ەكەنى انىقتالىپ وتىر. قازاقستان, ونىڭ ىشىندە ورتالىق قازاقستاننىڭ تاريحي داۋىرىنە تۇركيانىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى. وسىنداعى ارحەولوگتەرمەن ارىپتەستىكتى ءالى دە ارمەن قاراي نىعايتامىز دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى تۇرىك عالىمى سەرحان چينار.

سونىمەن قاتار استانا ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ PhD ايبار قاسەنالى سارى­ار­قا­نىڭ قولا مەن تەمىر داۋىرلەرى كەزەڭ­دەرىندەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ زەرت­تەلۋىنە توقتالسا, تاريحشى ەرلان ءامىروۆ اق­كەزەڭ القابىنىڭ كيەلى كەڭىستىگى جو­نىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى.

ال وسى القاپتىڭ قازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, 200-گە جۋىق جادىگەردىڭ جاڭ­عىرۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن يگور كۋكۋشكين ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. الدا وسى اۋماقتى ءالى دە زەرتتەي ءتۇسىپ, تاريحي القاپتىڭ اۋقىمىن ارتتىرۋ جو­نىندەگى جوسپارىندا ايتا كەتتى.

كيىز ۇيدە وتكەن كەلەلى كونفەرەنتسيادا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماسەلە – تالدى تاريحي-ارحەولوگيالىق پاركىن ارمەن قاراي جاڭعىرتۋ. وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە الىس-جاقىننان جيىلعان عالىمدار, ساراپشىلار پىكىر الماستى. ورتاق مۇددە ءۇشىن تىزە قوسىپ, جۇمىس ىستەۋگە ۋاعدالاستى.

ەل ىقىلاسى اۋعان ەتنواۋىل

كونفەرەنتسيادان سوڭ, جيىلعان جۇرت دالا ساحناسىنا قاراي بەتتەدى. مۇندا تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتىلىپ, ارمەن قاراي كونتسەرتتىك باعدارلاما جالعاسىن تاپتى.

رەكونسترۋكتسياسى جاسالعان مەتال­لۋر­گيالىق پەشتە قولا بالقىتۋ جۇمىسىن تا­ماشالاعان كوپشىلىك ءوز قولىمەن پىشاق پەن جەبە ۇشىن قۇيدى. ۇلىتاۋ وبلىسىنان كەلگەن جەزدى مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى ايدار شارحان ۇلى مەتاللۋرگيانىڭ اتا-بابادان قالعان مۇرا ەكەنىن جەتكىزىپ, ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى. مۇنىمەن قوسا, اتقا جەگىلگەن اربالاردىڭ دا قاڭقاسى جاسالىپ, كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.

اسپان استىنداعى مۇراجايدان وسى توڭىرەكتە تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردى كوزبەن كوردى. اۋماعى ەكى اۋىلدى الىپ جاتقان تالدى پاركىنەن تابىلعان ەڭ قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – ساق قازانى. وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەرجان نۇرلان ۇلى جادىگەر تۋرالى اڭگىمەسىن بىلاي وربىتەدى.

– ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. قازبا جۇمىستارىنان سوڭ, قازىلعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىردىك. جەر استىنان 200-دەن اسا ەكسپونات شىقتى. مىنە, وسىنداعى جۇرت­تىڭ كوزىنە ەڭ كوپ تۇسكەنى – ساق قازانى. بىل­تىر تابىلدى. مۇنداي ساق داۋىرىنە ءتان قازان­نىڭ ورتالىق قازاقستاننان تابىلۋى العاش رەت.

ۇمىت بولعان قازاق تاعامدارىنىڭ كورمەسى دە – وسىندا. فەستيۆال مەيماندارى استانادان ارنايى كەلگەن ەتنوگراف-عالىم, قازاق ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ زەرت­تەۋشىسى ايگەرىم مۇساعاجينوۆانىڭ داس­تارقانىن قىزىقتادى. ول قادىرلى قوناق­تارعا توڭكەرمە اتتى ءداستۇرلى تاعام ءتۇرىن ازىرلەپ كورسەتتى.

– قۋىرىلعان بيدايدى ۇگىتىپ تارتىپ, بوساناتىن ايەلدەرگە ارنايى ازىرلەيتىن تاعام ءتۇرى. ءداستۇر بويىنشا ەنەسى كەلىندى بوساندىرۋ ءۇشىن ايەلدەردى كومەككە شا­قىرعان. كەلگەندەر بىرلەسىپ وسى تاعام­دى ازىرلەگەن. بۇل ولاردىڭ قولداۋىن, قام­قورلىعىن بىلدىرەدى. توڭكەرمەنى بوسانعان ايەلدىڭ كۇشىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىردەن وسى تاعاممەن قورەكتەندىرگەن. حا­لىق ىشىندە توڭكەرمەنى دوعالاتپا دەپ تە اتاي­دى, دەيدى ايگەرىم الەكساندرقىزى.

قاراعاندىلىق وقۋشىلار شاحتينسك قالاسىنىڭ قولونەر شەبەرى ەرسىن مانار­بەك ۇلىنان قىش قۇمىرا جاساۋ بويىنشا شەبەرلىك ساباعىن الدى. سولاردىڭ قاتارىندا قۇلايعىر اۋىلىنداعى مەك­­تەپ­تىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى دايانا جاڭا­بەكوۆا دا بار.

– وسى ءبىر ءىس-شاراعا اۋىلدان مۇعا­لىمىمىز الىپ كەلدى. ماعان قاتتى ۇناعانى – قىش قۇمىرا جاساعانىمىز. اسا قيىن ەمەس ەكەن. ەرسىن ماناربەك ۇلى بارلىعىن ءتۇسىندىرىپ, كورسەتىپ بەردى. شاعىن قۇمىرا جاساپ شىق­تىم. وزىمە ەستەلىككە الاتىن بولدىم, – دەيدى دايانا. بۇدان باسقا, كيىز­­گە سۋرەت سالۋ بويىنشا دا شەبەرلىك ساباعى ءوتتى.

فەستيۆال قوناقتارى «ارقا سازى» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ, «توقىراۋىن تولقىندارى» حالىقتىق ءان-بي ءانسامبلىنىڭ, الماتىدان ارنايى كەلگەن «ار­قايىم» ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق تو­بىنىڭ ونەرىن تىك تۇرىپ تاماشالادى.

بابادان قالعان ۇلتتىق كيىمدى ۇلىقتاپ جۇرگەن «ۇلجان» جانە «ماقپال» ءسان ۇيلەرىنىڭ ديزاينەرلىك كورسەتىلىمىنە كوپشىلىك قول سوقتى.

مادەني ءماسليحات تۇيىندەلەر تۇستا كو­رەرمەن قاۋىم فەستيۆالدىڭ اۋترو ايما­عىنان گرافيكالىق كورىنىستى تاماشالادى. فەستيۆالعا قاتىسۋشىلار تالدى تاريحي پاركىندەگى ەسكەرتكىشتەرگە ەكسكۋر­سيا جاسادى.

سونداي-اق قوناقتار ساداق اتىپ, ال­تىباقان تەۋىپ, اتقا ءمىنىپ, قۇس ۇشىردى. وسىنداي كورىنىس فەستيۆالدىڭ ءمان-ما­ڭىزىن اشا تۇسكەندەي.

– ماقساتىمىز – تاريحي پاركتىڭ جۇمىسىن ارمەن قاراي جانداندىرۋ. ءبىز وسى تاريحي دۇنيەلەرىمىز ارقىلى تۋ­ريس­تەر تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مۋ­زەي قىزمەتكەرلەرىمەن اقىلدا­سىپ, ەكسكۋرسيالىق مارشرۋتتار ۇيىم­داس­تىرۋدى جولعا قويماقپىز. بۇگىنگى ماڭىزدى شارا – سونىڭ باستاۋى, دەيدى وبلىستىڭ مادەنيەت, احيۆتەر جانە قۇجات­تاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ.

تالدى تاريحي اۋماعىنىڭ بۇگىنگى بەلەسى – وسى. ءالى دە ءتيىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە بەرمەك. ولاي بولسا, الداعى ۋاقىتتا دا ادامزات بالاسىن تاڭعالدىرا تۇسپەك. فەستيۆالدان ءتۇيىپ قايتقان ويىمىز بۇل.

قاراعاندى وبلىسى,

شەت اۋدانى