سۇيىتىلعان گازعا سۇرانىس كوبەيدى: ال تاپشىلىق قالاي شەشىلمەك؟

قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن مونو­پو­ليا­عا قارسى قىزمەت پروكۋراتۋرامەن بىر­گە مۇناي ونىمدەرى نارىعىنداعى باعا كەلىسىمىنە تەرگەۋ جۇرگىزگەنى ءما­لىم. ءسويتىپ, سۇيىتىلعان مۇناي گا­زى­نىڭ (سمگ) 190-عا جۋىق كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداگەرلەرىنىڭ جۇمىسى تەك­سەرىلدى. تەرگەۋ قورىتىندىسى بو­يىنشا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى وندىرۋشىلەر مەن كوتەرمە جەتكىزۋشىلەر گازدى ەڭ جو­عا­رى باعامەن ساتۋعا تىرىسقانىن حابارلادى. سونىمەن بىرگە كەلىسىلگەن ارەكەتتەر مەن كارتەلدىك كەلىسىم فاكتىلەرى انىقتالدى. قمگ نەمەسە CNPC كىمگە جانە قانداي باعامەن ساتۋدى تاڭداسا, ءارى قاراي دەلدال كومپانيالار, سونداي-اق بولشەك ساۋداگەرلەر ءوز مارجالارىنا يە بولدى. مەم­لەكەت گاز باعاسىن ءوندىرۋشى زاۋىت باعاسىنىڭ دەڭگەيىندە ۇستا­عا­نى­مەن, وتىن كوتەرمە جانە بولشەك جەتكىزۋشىلەر اراسىندا تاپشى تاۋار رەتىندە ءبولىنىپ, قۇندى رەسۋرستى جەت­كىزۋشىلەر اراسىنداعى كۇرەس قۇ­را­لىنا اينالدى.

وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قا­بىل­دانعان «كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرگە سۇيىتىلعان گاز اينالىمىن رەتتەۋ جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى سالانى رەتتەي وتىرىپ, ىشكى نارىققا سمگ جەتكىزۋ جوس­پارىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ تاپ­سىرىسى بويىنشا قا­لىپ­تاس­تى­را­دى. ەگەر بۇرىن سالا شەكتى كوتەرمە باعانى بەلگىلەگەن بولسا, ەندى وعان بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ شەگىن بەلگىلەۋ قۇقىعى دا بەرىلدى. دەلدالدار سانىن ازايتۋ ءۇشىن سمگ ساتىپ الۋ جانە ساتۋمەن اينالىساتىن نارىق قاتىسۋشىلارىنا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭداتىلدى. مىسالى, قازىر جەتكىزۋ جوسپارى شەڭبەرىندە ساتىلاتىن سۇيىتىلعان گازدى تەك مەن­شىگىندە گاز تولتىرۋ ستانسالارى مەن پۋنكتەرى, توپتىق رەزەرۆۋارلىق قوندىرعىلارى بار كومپانيالار, سونداي-اق اۆتوگاز قۇيۋ ستانسالارى مەن ونەر­كاسىپتىك تۇتىنۋشىلار عانا ساتىپ الا الادى. بۇل رەتتە بەلگىلەنگەن شەكتى باعالاردى اسىرعانى ءۇشىن ايىپ­پۇل كوزدەلگەن. بيلىك وسىلايشا ون­دىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىن ءونىم­نىڭ قوزعالىسىن باقىلاي وتىرىپ, سۇيىتىلعان گازدىڭ اينالىمىن ءمولدىر ەتۋگە تىرىسىپ جاتىر.

بىزدە سۇيىتىلعان گازعا سۇرانىس­تىڭ ارتۋى ءبىرىنشى جىل ەمەس. كەيىنگى 5-6 جىلدا بۇل ءونىمدى جىلدىق تۇتىنۋ 150%-عا – 720 مىڭنان 1,8 ملن تونناعا دە­يىن ءوستى. بيىلعى بولجام – 1,9 ملن توننا. ال وسى كەزەڭدە ءوندىرىس نەبارى 8%-عا ‒ 2,6 ملن-نان 2,8 ملن تونناعا دەيىن عانا ۇلعايعان. سونداي-اق بىلتىر مۇناي گازىن ىشكى نارىقتا تۇتىنۋ 28%-عا ارتسا, گاز ءوندىرىسى 10%-عا قىس­قارىپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بولەتىن ىشكى نارىققا جەتكىزۋ كولەمى سۇرانىستىڭ تەك 90%-ىن جاۋىپ وتىر. ال زاۋىتتار جوندەۋ جۇمىستارىنا توقتاعان كەزدە ىشكى نارىق تۇتىنۋشىلارى 25-30% كولەمىندە تاپشىلىق كورەدى. سالا ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى ىشكى نا­رىقتاعى سۇيىتىلعان گازعا بەل­گى­لەن­گەن تومەن باعامەن بايلانىستى ەكەنىن قايتالاۋمەن اۋرە. ويتكەنى تاۋاردى وزىندىك قۇنىنان تومەن با­عا­مەن وتكىزۋ وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىم­سىز. ناتيجەسىندە, ولار ءوندىرىس كولەمىن ازايتىپ, باسقا وتىن تۇرلەرىن شى­عا­رۋعا اۋىسۋى مۇمكىن. مىسالى, زاۋىت­تا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ءون­دى­رۋ­دىڭ وزىندىك قۇنى تونناسىنا 42-72 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولسا, گاز قۇنى رەتتەلەتىن سەكتور وندىرۋشىلەرى ءۇشىن كەم دەگەندە 5 پايىزدىق مارجا قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. بۇعان 2-4 جىل ىشىندە گاز باعاسىنىڭ بىرتىندەپ كوتەرىلۋىمەن قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان. ءسويتىپ, شىلدەدە سالا بۇيرىعىنا سايكەس تاۋار بيرجالارىنان تىس ساتىلاتىن ىشكى نارىق ءۇشىن اۆتوگاز باعاسى 20%-عا قىمباتتاپ, ققس-سىز تونناسىنا 40 320 تەڭگەنى قۇرادى. ءوسىم وڭىرلەردە اۆتوموبيلگە گاز قۇيۋ ستانسالارىنداعى بولشەك ساۋ­دا باعاسىنا 4-6 تەڭگە شەگىندە اسەر ەتتى.

رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارىندا رەس­پۋبليكادا 1 ملن 450,6 مىڭ توننادان اسا سۇيىتىلعان گاز ءوندىرىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10%-عا جوعارى. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا ‒ 899,3 مىڭ توننا (22%-عا ءوسىم), اقتوبە وبلىسىندا ‒ 329,4 مىڭ توننا (3%-عا تومەندەۋ) الىندى. ءونىمنىڭ قالعان بولىگى پاۆلودار وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ۇلەسىندە. تامىز ايىندا وندىرۋشىلەر سۇيىتىلعان گازدى تونناسىنا ورتا ەسەپپەن 44 979 تەڭگەدەن ساتتى. ەلىمىزدە سمگ شىعارۋمەن 12 وتاندىق كاسىپورىن اينالىسادى. بىلتىر تشو 1,2 ملن توننا, «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» 511 مىڭ توننا, شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ جانە پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتتارىنىڭ ارقايسىسى شامامەن 330 مىڭ توننا, قازگوز 180 مىڭ توننا, اتىراۋ ءموز 126 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز ءوندىردى. الايدا بۇل رەسۋرسقا شيكىزاتتىڭ دا, وندىرىستىك قۋاتتىڭ دا شاماسى جەتپەي جاتىر. سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ بولشەك ساۋدا باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن حالىقتىڭ جانە كوپتەگەن ونەركاسىپ ورنىنىڭ وتىننىڭ وسى تۇرىنە تەز كوشۋى بايقالعان. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا تۇتىنۋ وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 100 مىڭ تونناعا ارتقان. ەگەر الەمدىك نارىقتا ءبىر توننا سۇيىتىلعان گازدىڭ اعىمداعى قۇنى قۇرامىنا, ايماققا, جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى شامامەن 600 دوللار بولسا, بىزدە ىشكى نارىقتاعى سۇيىتىلعان گاز قازىر تونناسىنا 80-90 دوللاردان ساتىلادى.

جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 1,4 ملن تونناعا دەيىن سمگ شىعاراتىن «تە­ڭىز­شەۆرويل» بىلتىر ءونىم ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىن قىسقارتتى. ادەتتە ءونىمىنىڭ 90%-ىن ەكسپورتقا جىبەرەتىن كومپانيا بىلتىر پايدالانۋعا بەرىل­گەن KPI پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋى­تىنا ساتۋ ەسەبىنەن ىشكى نارىققا جەتكىزۋدى ۇلعايتتى. بىراق بۇل ىشكى نارىقتاعى اۆتوگاز تاپشىلىعىنىڭ جالپى ماسەلەسىن شەشپەيدى. ەگەر تشو ۇلەسى الىنىپ تاستالسا, رەسپۋب­لي­كاداعى سۇيىتىلعان گاز نارىعىن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى مەن قىتايلىق CNPC باقىلايدى. ويتكەنى رەسۋرستاردىڭ نەگىزگى ۇستاۋ­شى­لارى بولىپ تابىلاتىن بارلىق ءىرى ءوندىرۋشى – زاۋىتتار مەن ءون­دى­رۋ­شى كاسىپورىندار ءىشىنارا نەمەسە تولىعىمەن سولارعا تيەسىلى بو­لادى. ءوز كەزەگىندە مينيسترلىك الەۋ­مەتتىك ماڭىزىنا بايلانىستى ىشكى نارىقتاعى جاعدايدى رەتتەۋگە كۇش سالىپ جاتىر. كومىرسۋتەك گازىن ەلدەن شىعارۋعا سالىنعان تىيىم ۇزارتىلسا, ءونىم اۆتوموبيل كولىگىمەن ءۇش جىلعا, تەمىرجولمەن التى ايعا دەيىن اكە­تىل­مەيدى. دەگەنمەن بۇل سانكتسيا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم (وبك) نە تۇراقتاندىرىلعان كەلىسىمشارت بو­يىنشا جۇمىس ىستەيتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قولدانىلمايدى. مىسالى, ەلدەگى سمگ ءوندىرىسىنىڭ جىل­دىق كولەمىنىڭ جارتىسىنا جۋى­عىن قامتاماسىز ەتەتىن تشو ەكسپورت­تاۋدى جالعاستىرادى.

جوسپارعا ساي 2025 جىلى اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا قۋات­تى­لىعى 119 مىڭ جانە 232 مىڭ توننا ەكى گاز وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلسا, بۇل گاز تاپشىلىعىن جويۋعا ەداۋىر كومەك بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق اتىراۋ گوز ‒ QazaqGaz-عا, جاڭاوزەن گوز-ءى ‒ قمگ-عا تيەسىلى بولادى. ياعني ەكى جىلدان كەيىن نارىقتا قوسىمشا 351 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز پايدا بولادى. 2028 جىلى قاشاعانداعى ەكىنشى گوز جانە قاراشىعاناقتاعى تيىسىنشە 428,5 مىڭ توننا جانە 700 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز شىعارۋعا قابىلەتتى ءبىرىنشى گوز پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە ءوندىرىس تاعى 1,1 ملن تونناعا ۇلعايادى. قازىر بۇل ەكى كەن ورنى سۇيىتىلعان گازدى ىشكى نا­رىق­قا شىعارمايدى. ەگەر NCOC «بولاشاق» زاۋىتى سمگ-نى مۇلدەم شىعارماسا, وندا ورىنبور گوز-دە قاراشىعاناق شيكىزاتىنان جىلىنا 280-300 مىڭ توننا كولەمىندە وندىرىلەتىن سۇيىتىلعان گازدى «قاز­روسگاز» تولىعىمەن ەكسپورتقا جىبە­رە­دى. تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى بىلتىرعى جىل­داعىداي قارقىنمەن جالعاساتىن بول­سا (جىلىنا 400 مىڭ تونناعا), بۇل كو­لەم دە جەتكىلىكسىز بولۋى ىقتيمال.

جانارماي شىعىندارىن ۇنەمدەۋ اۆتوكولىك يەلەرىنىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن باسىمدىققا اينالىپ بارا جات­قا­نى­نا تۇرمىس-تىرشىلىك كۋا. بىلتىر ەلىمىزدە سۇيىتىلعان گازبەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردىڭ سانى 500 مىڭعا جۋىقتاپ, ءبىر جىلدا 57%-عا ءوستى. بۇل رەتتە رەسپۋبليكا ەكولوگياعا جۇك­­تە­­مەنى ازايتۋدان عانا پايدا كورە­دى. بەن­زين گازبەن باسەكەلەسۋى ءۇشىن ول 20%-دان قىمبات بولماۋعا ءتيىس. ال ەكى وتىننىڭ اراسىنداعى قازىرگى ايىر­ما­شىلىق شامامەن 100% دەڭگەيىندە. دەمەك, بەنزين مەن گازدىڭ تەپە-تەڭدىگى قالىپتاسپايىنشا, تاپشىلىق ساقتالا بەرەدى.