قارقارالىدا تۋريزم قانات جايا ما؟

سەرۆيستىك قىزمەتكە سەرپىلىس كەرەك

سونىمەن ەكى ءجۇز جىلدىق تاريحى بار قالاداعى العاشقى ايالداعان جەر – قۇنان­باي قاجىنىڭ مەشىتى. ءبىز توقتاعان ۋاقىتتا جاماعات جۇما نامازىنا جينالىپ جاتىر ەكەن. تۋريستىك توپ كەزىندە قۇنانبايدىڭ پار­مەنىمەن بىردە-ءبىر شەگەسىز سالىنعان كونە مەشىتتىڭ تاريحىمەن تانىستى. جۇما كۇنى بابا رۋحىنا قول جايىپ, بەت سيپادى. ءبىزدى قارسى العان قارقارالى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءادىلجان ارعىنوۆ, كا­سىپ­كەرلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى سەرىك تو­لەۋبەك مەيمانداردى مەشىتتىڭ وڭ جاق قاپ­تا­لىنان سوعىلعان قۇنانباي قاجى مەن بالا ابايدىڭ ەسكەرتكىشىن كورسەتتى. ەسكەرت­كىشتى ءدال وسىلاي سوعۋدىڭ دا ءوز سىرى بار. بالا ابايدىڭ قارقارالىعا ال­عاش كەلگەن كەزەڭىن سيپاتتايدى.

ارمەن قاراي ەل جاناشىرى جانبوتا ەسىمدى ازامات ولكەتانۋ مۇراجايىنا جول باس­تادى. مۇندا ءبىراز كىدىرۋگە تۋرا كەلدى. تۋريستەر تۇپنۇسقا ەكسپوناتتاردى تاماشا­لادى. اسىرەسە قوياندى جارمەڭكەسىنەن قالعان جادىگەرلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعا­رى بولدى. سول بازارلى كەزەڭنەن قالعان سەيف­تەردىڭ سىرىنا ءۇڭىلدى. داۋىلپاز اقىن قا­سىم امانجولوۆتىڭ قولدانعان زاتتارى دا مۋزەي تورىندە. قارقارالى قويناۋى­نان تابىلعان قارۋ-جاراقتار, جەبە ۇش­تارى مەن بالبال تاستارعا تاڭ-تاماشا بولىس­تىق. سودان سوڭ اۋدان اكىمدىگى تۋ­ريس­تەر­گە ەستەلىك دوربا تابىستاپ, سىي-قۇر­مەت جاسادى.

ءتۇس اۋا قىزىل كەنىشكە جول تارتتىق. بۇل جولى كولىگىمىزدى «پازيككە» ايىرباس­تادىق. ايتپەسە, «سىقىرلاپ» تۇرعان «Sprinter» ءبىز مەجەلەگەن جەرگە جەتە الماس ەدى. «پازيكتىڭ» «گۇجىلىن» كەرەك قىلار ەمەسپىز. قۇلاعىمىز تۋريزم سالاسىنداعى ساراپ­شىلاردىڭ تالقىلاپ كەلە جاتقان اڭگىمەسىندە. ول كىسىلەر ءبىراز ولقىلىقتىڭ ورنىن تولىقتىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

«اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى جا­نىنداعى تۋريزم كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى جازيرا جانكينا قاراعاندىدان قار­قارالىعا دەيىنگى جولعا سانيتارلىق ايالداما سالىنعانى ءجون دەيدى. بوتاقارا كەنتىنەن كەيىن جولاۋشىلار اجەتىن وتەي المايتىنىن اشىق ايتادى. «ياعني تۋريزم بيودارەتحانادان باستالادى», دەيدى ول.

«قارقارالى تابيعاتىنان بولەك, تاريحىمەن جوعارى باعالانادى. ولكەنىڭ ءوز باسى, ياعني قالاسىنا كەلەر جىلى 200 جىل تولادى. ءبىز بارعان قاجىنىڭ مەشىتى, ولكەتانۋ مۇراجايى بار. ودان بولەك, اباي توقتاعان ءۇي, گريگوري پوتانين تۇرعان ءۇي بار, تاعى وسى سەكىلدى كونە عيماراتتار كوپ. قازىر تۋريستەر ور­مانعا وت جاعىپ, اس ءىشىپ, كولگە تۇسكەننەن گورى ەل مەن جەردىڭ ما­دەنيەتىنە, تاريحىنا قىزى­عادى. ءبىز سونىڭ قا­جەتىن وتەۋىمىز كەرەك. مىسالى, بۇگىنگى مۇرا­جاي قىزمەتكەرلەرى جاساعان ەكسكۋرسيا كوڭىلىمىزدەن شىعا قوي­عان جوق. ارامىزداعى تۋريست اۋديوگيد سۇراپ ەدى, ونىڭ قۋاتى تاۋسىلىپ قالعانىن ايت­تى. مەنىڭشە, مۇنداعى ءار تۇرعىنعا, ءار قىز­مەتكەرگە تۋريزم مادەنيەتىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك», دەيدى ج.جانكينا.

جازيرا حانىمنىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى كوڭىلگە قونادى. قالاداعى كولىك كوپ وتەدى دەگەن جەرگە بيلبورد ءىلىپ, قارقارالىنىڭ كەرەمەت جەرلەرىن, تاريحي مەكەندەردى نەگە جارقىراتىپ, جارنامالاپ قويماسقا؟

ەلگە كەرەگى – ەتنوتۋريزم

وسىنداي اڭگىمەنىڭ «گوي-گويىمەن» كەنت اۋىلىنا دا جەتتىك. اۋىلعا از-كەم ايالدادىق تا, ءارى قاراي كەنت تاۋلارىنا تارتتىق. پاھ, شىركىن, ارشا مەن قاراعاي, قايىڭنىڭ ءيسى جانسارايىمىزدى اشا باس­تادى. ورمانشى باۋىرجان عابدۋللين: «سىزدەر تاۋدان تومەن تۇسكەنشە جاڭبىر جاۋىپ قالۋى مۇمكىن. جاۋىننان كەيىنگى اۋا ءتىپتى عاجايىپ بولادى», دەدى.

سويتتىك تە, ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, بىرىمىزگە ءبىرى­مىز ىلەسىپ, جوعارى بەتتەدىك. كەنت تاۋ­لا­رى­نىڭ كەرەمەتىن سەزىنەلىك دەدىك. دەگە­نىمىزگە دە جەتتىك. تاۋ جوتالارىنا, ءپىشىم-پوشىمدارىنا تاڭداي قاقتىق. تاعى ءبىر باۋراعانى – تاۋ بيىگىندەگى باسسەين كولى. شامامەن تەڭىز دەڭگەيىنەن 1 200 مەتر بيىكتىكتە. كولدىڭ ۇزىندىعى – 60 مەتر, ەنى – 40 مەتر, تەرەڭدىگى 2 مەتر ەكەنىن ايتادى گيدىمىز. تۋربلوگەرلەر تەلەفوندارىنا, فوتواپپاراتتارىنا «شىرت-شىرت» ەت­كىزىپ ءتۇسىردى. الماتىدان كەلگەن ۇلان الىمبەك درونىن ۇشىرىپ, تاسپالاپ الدى. «مۇنداي تاۋ بيىگىندەگى كولدى العاش كورىپ تۇرعانىم وسى. اتىن ءدال قويىپتى, جان-جا­عىنداعى تاسى دا ءتورتبۇرىشتى», دەي­دى. تاعى دا وسىعان ۇقساس ەكى-ءۇش كولدى كەزىك­تىردىك. تاۋدىڭ باسقا جوتاسىمەن تو­مەن قاراي قۇلديلادىق. الگىندە عانا ورمانشى اعاي ايتقانداي, جاڭبىر سىركىرەپ, ءبىز تومەنگە تۇسكەندە توبەدەن كەمپىرقوساق كو­رىندى. تابيعاتتىڭ بۇل تارتۋىنان دا ەرەكشە اسەرلەندىك.

سونىمەن قىزىل كەنىش سارايىنا قا­راي بەت تۇزەدىك. كەنت اۋىلىنان ءۇش شا­قى­رىمداي عانا ۇزادىق. جان-جاعىمىزدىڭ ءبارى جاقپارلى تاۋ. ا-ا-ا, ايتپاقشى مىنا ءبىر عاجاپ كورىنىسكە قايران قالىستىق. جولدا دوپ-دومالاق الىپ تاستاردى كەزىكتىردىك. جول باستاعان جانبوتا: «اڭىز بويىنشا بۇل – الپامىستىڭ جاتتىعۋ الاڭى», دەيدى.

سارايدى ءXVIى-ءXVIىI عاسىردان, جوڭعار شا­پقىنشىلىعى كەزەڭىنەن قالعان ارحي­تەكتۋرالىق جادىگەر دەسەدى. قۇرىلىس ماتەريالىنا تاۋدىڭ قىزىل تاسى قاشالىپ پاي­دالانىپتى. عيمارات ەكى قابات ەتىپ سا­لىنعان. بۋددالاردىڭ عيبادات ەتەر ورنى ەكەن. ورمانشىلار مۇندا جىلدا بۋدديس­تەر كەلىپ, شاتىرلارىن تىگىپ, قۇلشىلىق جاسايتىنىن ايتادى. قىزىل كەنىشتىڭ قۇپياسى ءالى تولىق اشىلا قويماعان. عا­لىم­داردىڭ پايىمداۋى – بۇل. سىرتتان كەلگەن تۋريستەرگە دە وسى مەكەن سىر بۇگىپ قالدى. قايتار جولدا باياۋ اعىپ جاتقان «دو­مالاقتاس» بۇلاعىنان سۋ ىشتىك تە, كەنت اۋىلىنا قاراي ات باسىن بۇردىق.

ون ءتۇتىن عانا قالعان اياداي اۋىلدىڭ ەرتەڭىنە الاڭداۋلى جاستار بار مۇندا. ء«تۋريزمدى دامىتامىز» دەگەن جاس وتباسى قارسى الدى ءبىزدى. بىلتىر اۋدان اكىمىنىڭ 1 ملن تەڭگە گرانتىن الىپ, وعان شاعىن قوناقۇي اشىپ, تىرشىلىك ەتىپ وتىر. الىستان كەلگەن مەيماندارعا ارنايى «Qymyz party» سەكىلدى جوبالارى بار. ارنايى ۇلت­تىق كيىممەن قارسى الادى, قوناقتارعا بيە ساۋعىزادى. قىمىزدى قالاي باپتاۋ كەرەكتىگىن, قۇرتتى قالاي دايىندايتىنىن كورسەتەدى. ات مىنەمىن دەگەن تۋريستەرگە دە تۇلپارى ەرتتەۋلى. تۋريستىك توپ وسىنىڭ ءبارىن تا­ماشالادى. جاس وتباسىنىڭ جانارىنان تۋ­ريزم سالاسىنا دەگەن جاناشىرلىقتى كو­رىپ, ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.

الماتىدان كەلگەن تۋروپەراتور, گيد­تەر­دى وقىتۋ بويىنشا حالىقارالىق ترەنەر ارينا جامانقاراەۆا جوبانى ءالى دە ارمەن قاراي جەتىلدىرسە, ناعىز ەتنواۋىل جاساسا, جارناماسىن ۇدەتسە دەگەن پىكىرىن قوسا كەتتى.

«سىزدەردىڭ اۋىلدان كەتپەي, وسىنداي شارۋانى قولعا العاندارىڭىز ايتىپ جۇرەتىندەي-اق شارۋا ەكەن. بارلىق مۇم­كىندىك بار. ەندى وسى اۋماققا كيىز ءۇي تىك­سەڭىزدەر, قالالىقتارعا اۋىلدىڭ قوڭىر­قاي تىرشىلىگىن كورسەتسەڭىزدەر, كەرەمەت بولار ەدى. قازىر اۋىلدى اڭساپ جۇرگەن قالا­داعى ەل كوپ. اۋىلى جوق ەل سىزدەرگە اعى­لادى. Instagram جەلىسىنەن پاراقشا اشىپ, جارنامانى كۇشەيتۋلەرىڭىز كەرەك. تارگەتپەن جۇمىستى شيراتۋ كەرەك. كەلگەن ءتۋريستى عانا كۇتىپ, شىعارىپ سالماۋ كەرەك. قار­قارالىعا كەلگەن تۋريستەردىڭ 70-80 پايىزى ءسوزسىز سىزدەرگە كەلەدى. ءداپ كەنت تاۋى­نىڭ باۋ­رايى, تاريحي ورىنداردىڭ ءبارى سىزدەر جاق­­تا. باستىسى, سىزدەردىڭ نيەتتە­رىڭىز زور», دەپ با­عىت-باعدار نۇسقادى ا.جا­مان­قا­راەۆا.

ساتى اۋىلىنان ۇلگى الساق...

كەلەسى كۇنگى باعىتىمىز – شايتانكول. «بەرلوگا» دەمالىس ۇيىنەن ەسەپتەسەك, ءتورت شاقىرىم ءجۇرۋىمىز كەرەك. نەگىزى ءۇش شا­قىرىمعا دەيىنگى جولدى كولىكپەن ءجۇرىپ وتۋگە بولاتىن ەدى. بىراق ءوزارا كەلىستىك تە, سەرۋەن قۇرىپ, تاۋعا قاراي تارتىپ كەتتىك. ءۇش شاقىرىمعا دەيىنگى جول اسا قيىندىق تۋدىرمادى. ال ودان كەيىن قىرعا قاراي كۇش سالدىق. وسى ارالىقتا ءجيى ايالدادىق. بويىمىزدان ءال كەتە باستادى, بىراق ويىمىزدا – ورتا جولدا قالماۋ, شىڭىنا شىعۋ, كولدىڭ سىرىنا ءۇڭىلۋ.

ايتەۋىر اڭگىمەنىڭ قىزۋى بار, اۋپىرىم­دەپ شىقتىق-اۋ. تالاي اڭىزدى, اڭگىمەنى بويىنا جاسىرعان بۇل مەكەننىڭ اتاۋىن «اۋليەكول» دەپ وزگەرتۋ جونىندە ءبىراز اڭگىمە قوزعالدى.

ءزاۋ بيىككە شىقتىق تا, كوك تۋىمىز­دى جەلبىرەتىپ, ەستەلىك سۋرەتكە تۇستىك. وزىمىزبەن قارا دومبىرانى الا شىققانبىز, ءان شىرقاپ قالارمىز دەپ. الايدا ءتۇس اۋىپ كەتەتىن ءتۇرى بار, جەرگە تۇسۋگە اسىق بول­دىق. ونىڭ ۇستىنە قوياندى جارمەڭ­كەسىنە 175 جىل تولۋىنا وراي كورمە ۇيىمداس­تىرىلعان. سونى كورۋگە اسىقتىق. قايتار جولى­مىز قىسقاردى. الماتىدان كەلگەن ا.جامانقاراەۆانى اڭگىمەگە تارتتىق. ايت­پاقشى, ارينا وسى ەلگە جيەن ەكەن. ارقاعا العاش كەلۋى. ناعاشى اجەسى اماناتتاپتى: «ەلىمە بار, جەرىمدى كور, تاريحىمەن تانىس». مىنە, مەيمانىمىز سونىڭ ءساتى تۇسكەنىنە قۋانىشتى.

الماتى – ءتۋريزمنىڭ قارا قازانى. اسى­رەسە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ميلليونەر اۋىل اتان­عان ساتىنىڭ قالاي وركەندەگەنىن ايتىپ بەرگەندە اۋىز اشىپ قالىپپىز. تۋرو­پەراتوردىڭ ايتۋىنشا, قارقارالىنىڭ دا تۋريزممەن شەكەسى شىلقىپ كەتۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار. سونىڭ قاراپايىم جولىن سۇرادىق.

«قارقارالىعا ساتى اۋىلىنىڭ مادە­نيە­تىن اكەلۋ كەرەك. «قوناقجاي ءۇي» دەگەن. مىسالى, ءتۋريستى ءوزىڭىز كۇتىپ الىپ, تاماق­تاندىراسىز, ۇيىڭىزدەن جاتاتىن بولمە بەرەسىز. سايكەسىنشە اقىڭىزدى الاسىز. قازىر ساتى اۋىلىنىڭ كىشكەنتاي بالالارى دا تۋريزممەن اينالىسادى. بالانىڭ ءوزى ايىنا 1 ميلليونداي تابادى. اتىن جالعا بەرسە دە. مىسالى, شايتانكولگە شىعۋ ءۇشىن ات جالعا بەرسە بولادى. اياعى اۋىرا­تىن كىسىلەر, ۇلكەندەر بۇل قىزمەت تۇ­رىنە جۇگىنەدى. وسىلاي ات ءتۋريزمىنىڭ ءوزىن قولعا الۋعا بولادى. مىسالى, جول بويى كەلە جاتىپ, ساڭىراۋقۇلاق تەرىپ جۇر­گەن جۇرتتى كوردىك. وسىنىڭ ءوزىن ارنايى ۇيىمداستىرىپ, كاسىپ ەتۋگە بولادى. ودان بولەك, «ۋازيك» الىپ, سونىمەن دە تۋريستەردى تاۋ-تاسقا تاسۋ پايدالى. مۇنان اقشا تاباسىز جانە تۋريست تارتۋعا دا جول اشاسىز. وسىنداي قاراپايىم جولى ارقىلى ءتۋريزمدى تۇلەتۋگە بولادى. قارقارالىدا تۋريزم قاينايدى دەپ سەنىم بىلدىرگىم كەلەدى. مۇن­داعى حالىق وتە قوناقجاي ەكەن. ەتى, قىمىزى سونداي ءدامدى. مۇنىڭ ءوزى تۋريست تارتۋعا سەپ. تەك مادەنيەتتى قالىپ­تاس­تى­رۋ كەرەك. وسىدان ون شاقتى جىل بۇ­رىن ساتى اۋىلىندا دا تۋريزم الەۋەتى ءالسىز, مۇلدەم ءنول ەدى. سوندىقتان مەن كەلە­شەگىنە سەنەمىن», دەگەن پىكىرى بىزگە ءۇمىت سىيلاعانداي.

جوسالىعا جول كەرەك

سونىمەن اۋدان ورتالىعىنداعى دۋ­مان­عا توپ ەتە الدىق. قوياندى جارمەڭ­كە­سىنە ارنالعان كورمەگە دە, ارنايى ۇيىم­داس­تىرىلعان «التىن ايماق» اتتى ونەر كەشىنە دە كوزايىم بولدىق. اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, ءدام تاتتىق.

اۋدان اكىمى ەرلان قۇسايىندى وسى ماڭايدان جولىقتىرعان تۋريزم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى وزدەرىنىڭ الىپ-قوسارلارىن جەتكىزدى. اكىم مىرزا الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇسىنىستارمەن جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى.

ءبىزدىڭ كەلەسى بەتكە العان نۇكتەمىز – ەمدىك سۋىمەن ەسىمى ايگىلى جوسالى شيپاجايى. مۇنداعى ەم-دوم جاسايتىن پروتسە­دۋرالىق عيماراتپەن تانىستىق. سۋى­نىڭ ءدامىن تاتتىق. شيپاجايعا كەلەتىندەردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى باسشىلىعى. «جيىرما بەس شاقىرىم جولىمىز جونگە كەلسە» دەگەن ءوتىنىشىن دە جەتكىزدى.

ساپارىمىزدى وسى جەردەن تۇيىندەدىك تە, «Sprinter-گە» وتىرىپ قاراعاندىنى بەتكە الدىق. قايتار جولدا دا الماتىلىق تۋربلوگەر ۇلان الىمبەكتىڭ قاسىنا جاي­عاستىق. ۇلاننىڭ Youtube جەلىسىندە 40 مىڭ وقىرمانى بار. بىلايشا ايتقاندا, بەلگىلى جيھانكەز. شەت ەلدەرگە دە شىققان, ەلىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبارىن ءجۇرىپ وتكەن. مىنەزى بىرتوعا مىرزا مىنانى ايتادى: قارقارالىنىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن تۋريستەردىڭ لەگى كوپ بولۋى كەرەك. «سەمەيدەن قارقارالىعا وتەتىن جولدى جاڭعىرتسا, كۇرەجولمەن جۇرگەن جۇرت مۇنداي كەرەمەت جەردەن اتتاپ وتپەيدى». ويعا قوناتىنداي-اق پىكىر.

«قارقارالىدا گيد مۇلدەم جوق دەسەك تە بولادى. جاستار مۇندايعا جانتالاسىپ تۇرۋ كەرەك. قازىر ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدار­لامالار بار. ۇكىمەت قاراجات بەرەدى, سونى الىڭىز دا قارەكەت قىلىڭىز. ءوڭىرىڭىزدىڭ تۋريزمىنە ۇلەس قوسىڭىز», دەيدى ۇلان.

توپ مۇشەلەرى بولىپ ەكى كۇندىك اسە­رىمىزبەن بولىسەمىز دەپ, قاراعاندىعا قالاي جەتكەنىمىزدى بىلمەي قالىپپىز. ايت­پاقشى, الماتىدان, استانادان كەلگەن تۋروپەراتورلار ۋادە بەرىپ كەتتى: قارقارالىعا تۋريستەر تارتامىز, ارنايى تۋرباعدارلاما ازىرلەيمىز دەپ. تۋريزم كوميتەتىنىڭ باسشىسى ج.جانكينا تۋريزممەن اينالىسامىز دەگەن جاندارعا قولداۋ بىلدىرەمىز, وقىتامىز دەپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ءتۋريزمنىڭ جەكە مينيسترلىك بولىپ جاساقتالۋى دا ءبىراز جاعداي جاساماق دەگەن ۇمىتتە.

قاراعاندى وبلىسى