ەلىمىزدە ءوز كاسىبىن اشىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەنتىپ وتىرعان جاندار جەتكىلىكتى. الايدا ولاردىڭ بارلىعى بىردەي زاڭمەن قورعالعان با؟ كاسىپ باستاعانداردىڭ باسىندا بار ماسەلەمەن كىمدەر اينالىسادى؟ جالپى, قازاقستاندا كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانىپ كوگەرىپ-كوكتەۋگە بولا ما؟ مىنە, ءبىزدى مازالاعان وسىنداي سۇراقتاردى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل رۋستام ماناربەك ۇلى جۇرسىنوۆكە قويىپ, از-كەم اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدىك.
– ەلىمىزدىڭ بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە مەملەكەت باسشىسى قازىنا قازانىنا تۇسەتىن بارلىق سالىقتىڭ 80%-ىن 260-قا جۋىق كومپانيا تولەيتىنىن ايتىپ ءوتتى. ەلىمىزدە ناقتى قانشا شاعىن, ورتا, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى بار؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قازاقستاندا كاسىپكەرلىك قىزمەت قانشالىقتى دامىعان؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە 2 234 776 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 2 031 826 سۋبەكتىنىڭ نەگىزگى بولىگىن شاعىن بيزنەس وكىلدەرى مەن جەكە كاسىپكەرلەر قۇرايدى – 1 771 746 (87%). ال ورتا كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى تەك 0,1% نەمەسە 2 840 بىرلىك. ال تىركەلگەن ءىرى زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى بار بولعانى 2 472, ونىڭ ىشىندە 1 111 سۋبەكتى جەكەمەنشىك نىسانىندا جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سالىناتىن سالىق جۇكتەمەسىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيى بارىنشا تومەن, ونى ودان ءارى تومەندەتۋ ايتارلىقتاي ناتيجە بەرمەيدى. سونىمەن قاتار بەلسەندى ءوسۋ ساتىسىنداعى كومپانيالار ءۇشىن سالىقتىق ىنتالاندىرۋدىڭ ارنايى تەتىگىن قاراستىرعان ءجون. ماسەلەن, مولشەرى بىرنەشە جىلداعى كىرىستىڭ ورتاشا وسىمىنە پروپورتسيونالدى تۇردە ەسەپتەلەتىن سالىقتىق ءوسىم.
ارينە, سوڭعى 15 جىلدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوستى. 2023 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا 30,0% شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن جانە 6,5% ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن قۇرايدى (2021 جىلى – 33,5%, 2022 جىلى – 35,7%).
ينۆەستيتسيالىق نەمەسە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى جۇرگىزبەيتىن ءپاسسيۆتى فيرمالاردىڭ ۇلەسى جوعارى (55%). وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەن, ولار وتە ء«السىز». شاعىن فيرمالار مەن ورتا فيرمالاردىڭ ورتاشا جاسى سايكەسىنشە 11,2 جانە 15,3 جىلدى قۇرايدى, باسقا پوستكەڭەستىك ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, بۇل كورسەتكىش ءبىر جارىم ەسە تومەن. ققس شەگى كومپانيالاردىڭ بولشەكتەنۋىنە كوبىرەك ىقپال ەتەدى جانە جاڭا «بولشەك سالىق» ارنايى سالىق رەجىمى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس.
ءبىزدىڭ بيزنەس ىشكى نارىققا باعىتتالعان, ونىڭ ۇستىنە ەكسپورتتىق قىزمەتىنىڭ قارقىندىلىعى تومەن. شاعىن جانە ورتا بيزنەستە تەك 6% تىكەلەي جانە 4% جاناما ەكسپورتتاۋشىلار بار. ەگەر ۇكىمەت قاجەتتى شارالار قابىلداماسا, ورتا بيزنەستىڭ سانى بۇدان دا ازايۋى مۇمكىن.
– بۇل رەتتە ءسىزدىڭ ناقتى قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟
– 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى بيزنەستىڭ جول كارتاسى بويىنشا مەملەكەت بولگەن سۋبسيديا كولەمى 640 ميلليارد تەڭگەدەن استى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا بىرقاتار شارانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, كۇشتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, «بيزنەستى ۇزاقمەرزىمدى كرەديتتەۋ» جانە «جالپى تاۋارلاردى ەكسپورتتىق ءوندىرۋ» باعدارلامالارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى (شوب) قولداۋدىڭ بىرىڭعاي كەشەندى باعدارلاماسىنا بىرىكتىرۋ. سودان سوڭ شاعىن كاسىپورىنداردى بىرىگۋگە ىنتالاندىرۋ, ولاردىڭ فراگمەنتتىلىگىن تومەندەتۋ جانە ورتا بيزنەستى كەڭەيتۋ ءۇشىن كەشەندى ىنتالاندىرۋلار ازىرلەۋ مەن بيزنەستىڭ ساناتىنا جانە ونىڭ تەحنولوگيالىق دارەجەسىنە بايلانىستى توپتامالى قولداۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە قاتىستى ءىس-شارالار. سونىمەن قاتار شوب ءۇشىن ولاردىڭ ومىرلىك تسيكلىنە بايلانىستى ءوزارا مىندەتتەمەلەردى بەلگىلەۋ.
جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن شاعىن بيزنەستى قولداۋدى ءتورت نەگىزگى سالاعا شوعىرلاندىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن: ء«وز ءىسىن جاڭادان باستاعاندار», «دامۋشى سالا», «باسىم سالا» جانە «شوب+». ءاربىر توپ ءۇشىن ارنايى شارالاردى قاراستىرا وتىرىپ, قولداۋدى ءتيىمدى ەتە الامىز. مىسالى, ء«وز ءىسىن جاڭادان باستاعاندارعا» گرانتتار مەن تالىمگەرلىكتى ۇسىنساق, «دامۋشى سالا» ءۇشىن اۆتوماتتاندىرىلعان سالىق جۇيەسىن كەڭەيتسەك, «باسىم سالاعا» جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر مەن وفسەتتىك كەلىسىمشارتتار ۇسىنىپ, ال «شوب+-كە» وتپەلى سالىق رەجىمىن ۇسىنساق.
جوعارىدا اتالعان ساناتتاعى كاسىپكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قيىندىقتارعا تاپ بولادى: ء«وز ءىسىن جاڭادان باستاعاندار» جۇمىسىن باستاعان كەزدەگى قيىندىقتارمەن كۇرەسەدى جانە العاشقى ەكى جىلدا كومەككە مۇقتاج بولادى, «دامۋشى» شوب كوبىنەسە ماسشتابتى ۇلعايتۋ بارىسىندا سالىق جۇكتەمەسى مەن ەسەپتىلىكتى تاپسىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولادى. نارىقتا «باسىم سالاداعى» كومپانيالاردىڭ ۇلەسى از, ال «شوب+» ءىرى بيزنەسكە كوشۋ كەزىندە شاعىن بيزنەسكە ۇسىنىلاتىن جەڭىلدىكتەردەن ايىرىلادى, مىنە, وسى سەبەپتى قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز ءدال وسى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالۋى كەرەك.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ينۆەستيتسيالىق كليمات قانداي كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالانادى؟ ونى قالاي جانە قاي تۇرعىدا جاقسارتۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا بىرقاتار كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارامىز, اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلەر تازا پايدانىڭ قانشا پايىزىن نەگىزگى قۇرالداردى جاڭارتۋعا قايتا ينۆەستيتسيالايدى. 2010 جىلى 47% بولعان ەدى, وكىنىشكە قاراي, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش نەبارى 29%-دى قۇرادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ءبىز ءۇشىن بۇل بيزنەستىڭ بولاشاققا سەنەتىن-سەنبەيتىندىگىنىڭ بەلگىسى.
كاسىپكەرلەر قۇقىق قولدانۋدا «ادىلدىك» قاعيداتىن بەكىتۋگە شاقىرادى جانە دە جاڭا قوعامدىق شارتتىڭ نەگىزى رەتىندە ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن قولدايدى. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قاعيدا قازاقستاندىق زاڭنامادا جەتكىلىكتى تۇردە ىسكە اسىرىلعان جوق, ال بۇل ادىلەتسىز سوت شەشىمدەرىنە اكەلەدى, تيىسىنشە ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى.
ماسەلەن, 2022 جىلى 600 مىڭنان استام اكىمشىلىك ءىستىڭ 365 مىڭى توقتاتىلدى, ونىڭ ىشىندە 436 ءىس (0,07%) ولاردىڭ ماڭىزدىلىعىنىڭ شامالى بولۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى. نەعۇرلىم جەڭىل قىلمىستىق جازا تاعايىنداۋعا قاتىستى دا وسىنداي جاعداي بايقالادى. 2022 جىلى سوتتالعان 28 200 ادامنىڭ تەك 74-ءنىڭ (0,2%) جازاسى جەڭىلدەتىلگەن. مۇنداي تومەن ستاتيستيكانىڭ باستى سەبەبى – سۋديالار ناقتى قۇقىقتىق نەگىزى جوق ادامگەرشىلىك شەشىمدەر قابىلداۋدان قورقادى.
اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس (ارپك) – مەملەكەتتىك ورگان كىناسىنىڭ پرەزۋمپتسياسى, سوتتىڭ بەلسەندى ءرولى جانە «ادىلەتتىلىك» قاعيداتى سياقتى تۇبەگەيلى جاڭالىقتاردى قامتيتىن جالعىز زاڭ. ءدال وسى ينستيتۋتتىڭ ارقاسىندا كاسىپكەرلەردە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپكەرلەر اراسىندا تۋىنداعان داۋلار ءادىل شەشىلەدى دەگەن ءۇمىت پايدا بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ارپك اياسىندا شەشىمدەردىڭ 64%-ى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ پايداسىنا شىعارىلادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. قازاقستاندا 8 900 ورتا جانە ءىرى كاسىپورىن بار, ولاردىڭ تەك 3 730-نا نەمەسە 42%-نا (1 111 ءىرى جانە 2 620 ورتا) مەملەكەت قاتىسپايدى. بۇل رەتتە 1 670 كومپانيا بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 90%-عا جۋىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
شوب-تى تەكسەرۋگە ۋاقىتشا موراتوري جاريالانۋىنا بايلانىستى وسى كاسىپورىندار كوپتەگەن قۇقىق قورعاۋ جانە تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ باستى نازارىنا ىلىكتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىنەن كەيىن بۇل ماسەلەدە بەلگىلى ءبىر ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ قولداۋى – بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى. وسىنداي كەزدەسۋلەردەن كەيىن جۇمىس بەلسەندى بولا تۇسەدى دەپ سەنەمىن.
– پرەزيدەنتتىڭ ءاربىر ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوباعا قاداعالاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان سۇيەمەلدەۋدى بەكىتۋ تۋرالى باستاماسى ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قالاي ىسكە اسىرىلادى؟
– وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرادا ينۆەستيتسيالاردى قولداۋ جونىندەگى ارنايى باسقارما قۇرىلدى. ءاربىر اۋماقتىق پروكۋراتۋرادا وبلىس پروكۋرورلارى ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرىنىڭ قاداعالاۋىندا بولاتىن جەكە قىزمەتكەرلەر دە تاعايىندالدى.
ورتا جانە ءىرى كاسىپورىندارعا قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ۇدەرىسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. مۇنداي تەرگەۋلەر باس پروكۋراتۋرانىڭ ورتالىق اپپاراتىمەن, اتاپ ايتقاندا, باس پروكۋروردىڭ ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاۋاپتى ورىنباسارىمەن كەلىسىلگەننەن كەيىن عانا جۇرگىزىلەتىن بولادى.
سونداي-اق «Kazakh Invest» ۇك» اق باقىلايتىن جوبالاردى سۇيەمەلدەۋگە ينۆەستيتسيالىق پروكۋرور مەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلىن تارتۋ قاجەت. بۇل ورتالىق دەڭگەيدەگى سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ جانە وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن قوسا العاندا, ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىنا سايكەس وزەكتى ماسەلەلەردى جەدەل ۇيلەستىرۋدى جانە شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ءتيىمدى قولداۋ ءۇشىن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ينۆەستورلىق ۆيزا العان ساتتەن باستاپ ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاداعالايتىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋ قاجەت. اقپاراتتىق جۇيەنى جاڭا رەتتەۋشى ساياساتقا سايكەس كەلەتىن بيزنەسكە قويىلاتىن بارلىق تالاپتى قامتيتىن مىندەتتى تالاپتار تىزىلىمىمەن بىرىكتىرۋ قاجەت. تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن (تبج) اۆتوماتتاندىرۋ دا ماڭىزدى, ويتكەنى ونسىز مەملەكەتتىك ورگاندار باقىلاناتىن سۋبەكتىلەردىڭ جالپى سانىنىڭ تەك 5%-ن عانا تەكسەرە الادى, ياعني تەكسەرۋلەردىڭ 95%-ن تسيفرلىق جۇيە جۇرگىزۋگە ءتيىس.
مۇنىڭ ءبارى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتكە بىرىكتىرىلۋگە ءتيىس.
– سالىق جۇيەسىنە قاتىستى ماسەلەگە تولىعىراق توقتالساق. بۇل جەردە ءسوز بيۋروكراتيانى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سالىقتاردى امبەباپتاندىرۋ تۋرالى بولىپ تۇر ما, الدە سالىق ساياساتىن تولىعىمەن قايتا جۇكتەۋ تەك رەسمي سيپاتتا بولا ما؟
– پرەزيدەنت سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جۇمسارتۋدى تاپسىردى. مۇنىڭ ەكى جولى بار – مولشەرلەمەلەردى مەحانيكالىق تۇردە كوتەرۋ نەمەسە سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ. مەن ەكىنشىسىن جاقتايمىن. ويتكەنى ءبىز مولشەرلەمەلەردى كوتەرۋ ارقىلى ەشتەڭە شەشە المايمىز. مەملەكەت قورجىنىنا بولار-بولماس قاراجات ءتۇسۋى مۇمكىن, بىراق كاسىپكەرلەر باستاماسىنىڭ جولى كەسىلەدى, سالىق الاڭى تارىلادى جانە ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ۇتىلادى.
بىزدە سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدىڭ ءوزى بيزنەستىڭ كولەمىنە بايلانىستى. مەملەكەتتىك قولداۋدى شاعىن جانە ورتا بيزنەس الادى, ال قىسىم ءىرى بيزنەسكە جاسالادى. وسىدان كەيىن ولار قالاي وسپەك؟ ءبىزدىڭ حالقىمىز تاپقىر: ءىس جۇزىندە ءبىر كومپانيانى 50-60 جەكە كاسىپكەرگە ءبولىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى.
ءالسىز سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ سالدارىنان كولەڭكەلى ەكونوميكا پايدا بولادى. XVII عاسىردا فرانتسيادا م ۇلىك سالىعىن ەنگىزۋ جانە تەرەزەلەردىڭ مولشەرىنە قاراي سالىق الۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن, ادامدار سالىق تولەمەۋ ءۇشىن شاعىن تەرەزەلەرى بار ۇيلەر سالا باستادى. ال يتاليالىق البەروبەللو قالاسىنىڭ تۇرعىندارى سالىقتان جالتارىپ المالى-سالمالى شاتىرى بار ۇيلەر سالا باستادى.
كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس تاسىلدەرىن وزگەرتۋ قاجەت, ويتكەنى ادامدار كولەڭكەدەگى قىزمەتىن جالعاستىرۋدىڭ امالىن تابادى. سوندىقتان شارتتاردى وزگەرتۋ قاجەت. اكىمشىلەندىرۋدى جەڭىلدەتىپ, بارىنشا تسيفرلىق سەرۆيستەرگە اۋدارۋ قاجەت. مەن ءوپتيميستپىن جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ, ۇكىمەتتىڭ, قارجى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلەرىنىڭ سىندارلى ۇستانىمىن كورىپ وتىرمىن, ءبىز ءبىر باعىتتامىز.
– ەلدەگى قازىرگى بيزنەس-احۋال قانداي؟ كاسىپكەرلەر قانداي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە ءجيى شاعىمدانادى؟
– بيزنەس كوبىنەسە سوت ادىلەتسىزدىگىنە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىسىمىنا جانە سالىق اكىمشىلىگىنىڭ قاتاڭدىعىنا قاتىستى شاعىمدانادى.
وتكەن جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 8-بابى بويىنشا ەكونوميكالىق سالاداعى قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 20%-عا قىسقاردى, بىراق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار سانى 37%-عا ارتتى. 2021 جىلى 707 قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, 2022 جىلى 1371 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. 2021 جىلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار سانى 332 بولسا, 2022 جىلى 456 بولدى. بۇل ساندار جەدەل تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتەدى, بىراق قك-ءنىڭ 8-بابى تەك 34 قۇرامدى قامتيدى, ال بيزنەسكە قاتىستى 118 باپ بويىنشا ءىس قوزعالۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە, اسىرەسە, 189 (يەمدەنۋ نەمەسە جىمقىرۋ) جانە 190 (الاياقتىق) باپ الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.
2022 جىلى «الاياقتىق» بابى بويىنشا 43,5 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, ال 2023 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا – 20 800 قىلمىستىق ءىس. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ينتەرنەتتەگى الاياقتىق پەن تولەم كارتالارىن الاياقتىقپەن پايدالانۋعا بايلانىستى, بۇل ءبىزدىڭ كليەنتتەرىمىزگە قاتىستى ەمەس. قالعان جاعدايلاردى دۇرىستاپ قاراستىرعان ءجون.
189-باپ بويىنشا ۇقساس جاعداي ورىن العان – 2022 جىلى 1 866 ءىس قوزعالدى, ال 2023 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا 1 419 ءىس قوزعالدى.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسىندە «اتامەكەن» ۇكپ جانە بيزنەس-ومبۋدسمەنمەن بىرلەسىپ, قك جانە قپك-عا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ازىرلەندى, ولار بپ جانىنداعى ۆەدومستۆو وتىرىستارىندا تالقىلاندى.
نەگىزگى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ەسەلەنگەن ايىپپۇل ينستيتۋتىن كەڭەيتۋ, ول ەندى كەلتىرىلگەن زالال, جاريا ەتىلگەن اقشا سوماسى جانە قىلمىستىق جولمەن الىنعان جاريا ەتىلگەن م ۇلىكتىڭ قۇنى نەگىزىندە ەسەپتەلەدى. بۇل ينستيتۋت سەنىپ تاپسىرىلعان بوتەن م ۇلىكتى يەمدەنۋ نەمەسە ىسىراپ ەتۋ, الاياقتىق, ەكونوميكالىق كونتراباندا, كەدەندىك باجداردى تولەۋدەن جالتارۋ, سالىق تولەۋدەن جالتارۋ جانە كوممەرتسيالىق پارا بەرۋدى قوسا العاندا, قك-ءنىڭ 6 بابىنا قاتىستى قولدانىلادى.
سونداي-اق, زاڭ جوباسىنا قپك-ءنىڭ 161-بابىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى, تۇزەتۋ ونىڭ تالاپتارىن وسى باپتىڭ بارلىق مازمۇنىنا تاراتۋعا بايلانىستى نورمانى ەكىۇشتى ءتۇسىندىرۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا ەنگىزىلدى. ۇسىنىلعان وزگەرىستەر وسى نورمانى 10-بولىمگە ءبولۋدى قاراستىرادى.
بۇل تۇزەتۋلەردى بيزنەس-قوعامداستىق قولدادى جانە قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالىپ جاتىر.
اڭگىمەلەسكەن –
امانگەلدى قياس,
«Egemen Qazaqstan»