كەيىنگى جىلدارى تىرشىلىك ءنارىنىڭ تاپشىلىعى ەلىمىزدىڭ قاي قيىرىندا بولسىن وزەكتى ماسەلەگە اينالا باستاعانى ءمالىم. ءتىپتى عالىمدار الداعى ۋاقىتتا اعىن سۋ تاپشىلىعى عالامدىق دەڭگەيدەگى پروبلەماعا اينالۋى ىقتيمال ەكەنىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. سول ءۇشىن دە وڭىرلەردە وتكىر ماسەلەنى جەدەل شەشۋدىڭ ماڭىزى زور.
اعىن سۋ ماسەلەسىن وڭتايلى رەتتەۋدىڭ جولدارىن بۇگىننەن باستاپ قاراستىرۋ كەرەك. ءوڭىر باسشىسى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ كەيىنگى كۇندەرى اعىن سۋ پروبلەماسىن شەشۋدىڭ بالاما تەتىكتەرىن تابۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋى سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك. ويتكەنى شىلىڭگىر شىلدە كەزىندە ديقاندار اعىن سۋدان تارىقپاۋى قاجەت. بيىل ورىن العان ولقىلىق كەلەسى جىلى قايتالانباۋعا ءتيىس.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىن جويۋ جۇمىستارىنا مىقتاپ كىرىسە باستادى. ناقتىراق ايتار بولساق, جامبىل وبلىسىندا سۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەندى. جول كارتاسى اياسىندا 2023-2025 جىلدارى وڭىردەگى 257 سۋ شارۋاشىلىعى نىسانىنا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ايرىقشا باسىمدىق بەرىلمەك. بۇل جۇمىستاردى ءوڭىر باسشىسى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الماق.
ازىرلەنگەن جول كارتاسىنا سايكەس وڭىردە اتقارىلاتىن جۇمىس اۋقىمى وراسان زور. وبلىس اكىمىنىڭ سالاعا جاۋاپتى ورىنباسارى قاناتبەك مادىبەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن 257 نىساننىڭ 56-سىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس دايىندالىپ قويعان. بۇدان بولەك, 113 كانالدىڭ سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى.
وڭىردەگى 257 سۋ شارۋاشىلىعى نىسانىن قالپىنا كەلتىرۋ, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. تاباندى ەڭبەك پەن جانكەشتىلىكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. دەرەكتەرگە سەنسەك, بۇل جۇمىستاردى تولىق اياقتاۋ ءۇشىن قازىنادان 40 ملرد تەڭگە شاماسىندا قاراجات كەرەك. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وسى ماسەلەنى شەشۋگە بەلسەنە كىرىسپەك.
«وڭىردەگى جۇمىستار جول كارتاسىنا سايكەس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جەتىسپەيتىن سۋدى قوسىمشا سۋ كوزدەرى ارقىلى قامتۋدى كوزدەپ وتىرعان جايىمىز بار. ءبىرىنشى كەزەكتە سۋ تاپشىلىعى بار اۋداندار نازارىمىزدا بولادى. الگىندەي ساناتتاعى اۋدانداردا جەراستى سۋىن الۋ ءۇشىن 646 ۇڭعىما قازۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كەزگە دەيىن 103 ۇڭعىما قازىلىپ, 3,8 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سىيىمدىلىعى 5,3 ملن تەكشە مەتردى قۇرايتىن 10 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ كوزدەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا 3 سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى», دەيدى ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ق.مادىبەك.
وڭىرگە ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن كەزدە پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ ءدال وسى ۇڭعىما قازۋ جۇمىستارىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان ەدى.
«ۇڭعىمالاردى قازۋ جۇمىستارى شارۋا قوجالىق جەتەكشىلەرى ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ەكەنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى وعان قوماقتى قاراجات جۇمسالادى. شامامەن وڭىردەگى شارۋا قوجالىقتاردىڭ 70 پايىزىنىڭ جەرى 50 گەكتاردى قۇرايدى. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ۇڭعىما بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن 50 پايىز مولشەرىندە سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا دا, شارۋالارعا وڭاي سوقپاعانى اقيقات. سول ءۇشىن دە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قوسىمشا تاعى دا 30 پايىز سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا, الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇمىستاردى سۋبسيديالاۋ 80 پايىزعا جەتكىزىلەدى», دەگەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءسوزى شارۋالارعا دەم بەرگەن ەدى.
راسىندا دا, ۇڭعىما قازۋ جۇمىستارى ۇكىمەت تاراپىنان دا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك جاعىنان دا قولداۋ تاپقانى ديقاندار ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق ەكەنى داۋسىز. شارۋالار بىرنەشە جىل بويى كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ەندى ساتىمەن شەشىلە باستاعانى كوڭىل قۋانتادى. جەراستى سۋ قورىن پايدالانۋ ارقىلى دا سالادا قالىپتاسقان پروبلەمانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن شەشۋگە مۇمكىندىك مول.
قالاي الىپ قاراساق تا, اعىن سۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ايىر قالپاقتى اعايىندارعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. ءوڭىر باسشىسى دا وسى پروبلەماعا دەن قويىپ وتىر. دەرەكتەرگە سەنسەك, وسى كۇنگە دەيىن وڭىردەگى سۋارمالى سۋدىڭ 85 پايىزى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان كەلەتىن بولعان.
«اعىن سۋعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن 2019 جىلدان باستاپ وبلىستىڭ 6 اۋدانىندا حالىقارالىق بانكتەر نەسيەسى ەسەبىنەن 69 مىڭ گەكتار القاپتا جالپى قۇنى 40 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 2 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سول جوبالاردىڭ اكىمشىسى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ «قازسۋشار» مەكەمەسى ەكەنى بەلگىلى. بۇگىندە جوبا اياسىندا 20,5 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, 33,9 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپقا سۋ جەتكىزۋ كورسەتكىشى جاقساردى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جاڭادان 3 سۋ قويماسىن سالۋ جانە 1 گيدرولوگيالىق بەكەتتى قايتا جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا «اقمولا», «ىرعايتى» جانە «قالعۇتى» سۋ قويمالارىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى دايىنداۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 243,4 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, ءتيىستى قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتىر.
سارىسۋ اۋدانىنداعى «ىنتالى» سۋ قويماسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 761 ملن تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق جۋالى اۋدانىندا ورنالاسقان «تەرىس-اششىبۇلاق» جانە قورداي اۋدانىنداعى «قاراقوڭىز» سۋ قويمالارىندا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالاردى ازىرلەۋگە 92,7 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى.
بۇدان بولەك, «تاسوتكەل» سۋ قويماسىندا 2020 جىلدان باستاپ قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, سمەتالىق قۇنى 3,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن سۋ قويماسىنداعى جۇمىستاردىڭ 60 پايىزى اياقتالدى. سونداي-اق «جاسوركەن» گيدروبەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن ءتيىستى قاراجات ءبولىندى, قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
جالپى العاندا وڭىردەگى سۋ قويمالارىنىڭ دەنىن قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزەتىن ۋاقىت كەلىپ جەتكەنى انىق. قالاي دەسەك تە شىلىڭگىر شىلدەدە اعىن سۋدىڭ ازابىن تارتقان شارۋالار الداعى جىلى مۇنداي قيىندىقتى باستان وتكىزبەۋى كەرەك.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارى وبلىستا ون بىردەي جاڭا سۋ قويماسى سالىناتىنىن ايتىپ وتىر. جاڭادان سالىناتىن سۋ قويمالارىنىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟ جالپى, وڭىردەگى سۋ قويمالارى مەن بوگەتتەرگە جوندەۋ جۇمىستارى ۋاقىتىلى جۇرگىزىلىپ تۇرا ما؟ وبلىستاعى قويمالار قانداي ماقساتتا پايدالانىلىپ جاتىر؟ بۇل ساۋالدارعا وبلىس اكىمدىگى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس باققاراەۆ جاۋاپ بەردى.
«وبلىس اكىمدىگىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى «جامبىل سۋ قويمالارى» مەكەمەسىنىڭ تەڭگەرىمىندە جالپى سانى 113 سۋ قويماسى مەن بوگەتتەر تىركەلگەن. ونىڭ 76-سى سۋ قويماسى بولسا, 37-ءسى بوگەتتەر ساناتىنا جاتادى. جالپى العاندا 113 سۋ قويماسىنىڭ جوبالىق سىيىمدىلىعى 136,6 تەكشە مەتردى قۇرايدى. وسى جىلدىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭىندە سۋ قويمالارىندا 100,5 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالدى. 15 قىركۇيەكتەگى دەرەككە زەر سالساق, ناقتى قالعان سۋ كولەمى – 27,3 ملن تەكشە مەتر. جوعارىدا ايتىپ وتكەن سۋ قويمالارىنىڭ 42-ءسى ەگىن شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلسا, 27-ءسى بالىق جانە ەگىن شارۋاشىلىعىنا, 14-ءى بالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن پايدالانىلىپ جاتىر. سونداي-اق بەسەۋى ەگىستىك القاپ پەن بالىق شارۋاشىلىعىندا قولدانبايتىن سۋ قويمالار ساناتىنا جاتاتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇدان بولەك, 24 سۋ قويماسى وزەكتەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ال ءبىر قويمانى ەكولوگيالىق ماقساتتا پايدالانىپ ءجۇرمىز», دەيدى وبلىس اكىمدىگى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس باققاراەۆ.
باسقارما باسشىسى كەلتىرگەن دەرەككە سۇيەنسەك, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ, ەگىس القاپتارىن دەر كەزىندە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سۋ قويمالارىن جوندەۋ جۇمىستارى جىل سايىن بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ال وسى جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن باسقارماعا قاراستى 13 سۋ قويماسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. ونىڭ بىرقاتارىندا جۇمىس دەر كەزىندە اياقتالعان.
«بۇگىنگى تاڭدا 10 سۋ قويماسىندا جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. قالعان 3 سۋ قويماسىندا, ناقتىراق ايتار بولساق, مەركى اۋدانىنداعى «اقەرمەن-2», تالاس اۋدانىنداعى «قازاقباي», «قاراشاتتا» جوندەۋ جۇمىستارى كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار وڭىردە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سىيىمدىلىعى 5,3 ملن تەكشە مەتردى قۇرايتىن 10 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعانى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا انداس-1, انداس-2, انداس-3 سۋ قويمالارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جۇمىس جوسپارعا سايكەس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى و.باققاراەۆ.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سالىنۋعا ءتيىس قالعان 7 سۋ قويماسىنىڭ جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇجاتتارىن راسىمدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى 7 جاڭا سۋ قويماسىنىڭ بەسەۋى – تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىندا, بىرەۋى – بايزاق, بىرەۋى مەركى اۋدانىندا سالىنادى ەكەن.
«سۋ كودەكسىنىڭ قاعيدالارىنا سايكەس تەڭگەرىمدەگى 10 سۋ قويماسىنا كوپفاكتورلى زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن وسى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 59,5 ملن تەڭگە ءبولىندى. ودان بولەك, تەڭگەرىمگە قابىلدانعان «جاسوركەن» گيدرولوگيالىق بەكەتىنە ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 405,2 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, قازىرگى ۋاقىتتا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى», دەيدى باسقارما باسشىسى.
بيىل ورىن العان قۇرعاقشىلىق الداعى ۋاقىتتا قايتالانباۋى كەرەك. ءوڭىر باسشىسى ە.قاراشوكەەۆ تە بۇل ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. وبلىس اكىمى تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارىلاتىن القاپتىڭ كولەمىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ تا ءجۇر. سوڭعى دەرەكتەرگە سەنسەك, وڭىردەگى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلگەن القاپ 2021 جىلى 40 مىڭ گەكتار بولسا, وسى جىلى 57,2 مىڭ گەكتارعا جەتكەن.
قالاي دەسەك تە وبلىستا اعىن سۋ ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا بىرقاتار جۇمىستىڭ قولعا الىنعانى انىق. ەندى جاڭادان سالىناتىن سۋ قويمالارى ۋاقىتىلى اياقتالسا, ديقاندار ءۇشىن باستى قۋانىش سول بولماق.