كەيىنگى جىلدارى بيزنەس بيۋروكراتيا قۇرساۋىنان بوساپ, ەركىن تىنىستاي باستادى. دەسەك تە, مەملەكەتتىڭ ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنە قاراماستان, جەكە كومپانيالار باسەكەلەستىك پەن اشىقتىققا بايلانىستى پروبلەمالارمەن ۇنەمى بەتپە-بەت كەلىپ ءجۇر.
بىرقاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋدا جانە بيزنەستى تىركەۋ مەن جۇرگىزۋ ءۇشىن اكىمشىلىك رەسىمدەردى جەڭىلدەتۋدە ەداۋىر العا باستىق. ايتسە دە, كومپانيالار تاراپىنان تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بارىسى ءالى دە باياۋ. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) قازاقستاننىڭ ىسكەرلىك ورتاسى تۋرالى زەرتتەۋىندە تسيفرلىق شەشىمدەردى پايدالانۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم مەن داعدىلارعا قولجەتىمدىلىك ءالى دە شەكتەۋلى ەكەنىن جازعان. سونىمەن قاتار كومپانيالار قىزمەتىنىڭ ناقتى جاعدايلارىندا, اسىرەسە ساۋدا راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ جانە كەلىسىمشارتتاردى ساقتاۋ بولىگىندە تۇيتكىلدەر بار.
بۇعان دەيىن Halyk Finance ساراپشىلارى ودان ءارى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزگە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىن تومەندەتۋگە جانە تولىققاندى نارىقتىق تەتىكتەردى قۇرۋعا باعىتتالعان تەرەڭ قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكەن. ەىدۇ تۇجىرىمدارى نارىقتىڭ باسىمدىقتى ءرولى, دامۋدىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى, ارتاراپتاندىرىلعان جانە ينكليۋزيۆتى مودەلىنە كوشۋ قاجەتتىگى تۋرالى وسى ويلاردى تولىعىمەن راستايدى. «وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننىڭ جوعارى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى مۇناي مەن باسقا دا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ بولىپ قالا بەرەدى. تاريحي تۇرعىدان العاندا, مۇنداي ءوسۋ جەكە سەكتوردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرا المادى, ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا وعان كەدەرگى كەلتىردى. بۇل رەتتە مەملەكەت نارىقتىق ەمەس شارتتاردا جەڭىلدىكتى قارجىلاندىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ, باسەكەلەستىك ورتالاردا ءوزىنىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرادى. مۇنداي ورتادا نارىقتىق قاتىناستار جۇمىس ىستەمەيدى جانە جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ قيىن بولادى», دەلىنگەن Halyk Finance شولۋىندا.
زەرتتەۋ اياسىندا 2022 جىلى ەىدۇ قازاقستانداعى ىسكەرلىك ورتاعا كەيىنگى جىلدارداعى جاھاندىق وقيعالاردىڭ اسەرىن باعالاۋ ءۇشىن كاسىپورىندارعا ساۋالداما جۇرگىزگەن. رەسپوندەنتتەر نەگىزىنەن قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك كاسىپورىندار, سونداي-اق ەىدۇ ەلدەرىنەن بىرقاتار ساۋدا جانە كوممەرتسيالىق ۇيىمدار بولدى. وسىنداي حالىقارالىق كومپانيالار مەن ۇيىمداردى ەلگە تارتۋ – مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ونەركاسىپتىك ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. ساۋالداماعا قاتىسقان كومپانيالاردىڭ 58%-ى ەكونوميكانىڭ قازىرگى جاعدايىن قاناعاتتانارلىق, ال قالعان 42%-ى ءالسىز دەپ باعالاعان. دەگەنمەن ولار نەگىزىنەن وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن سەكتوردى نەمەسە ءوز كومپانياسىنىڭ ەلدەگى قىزمەتىن ءالى دە وڭ باعالايدى. سونداي-اق رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۇكىمەتتىڭ COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە بيزنەسكە كومەكتەسۋ ءۇشىن جاساعان بارلىق شاراسىن ءتيىمسىز دەپ تاپتى. جارامدى شارالاردىڭ ىشىندە رەسپوندەنتتەر نەگىزىنەن سالىق تولەۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى جانە كومپانيالار شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ ءۇشىن اقشالاي كومەكتى, سونداي-اق داعدارىس كەزىندە جۇمىسىنان ايىرىلعان جۇمىسشىلارعا وتەماقى بەرۋدى اتاپ ءوتتى.
ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ سالدارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن ىسكەرلىك ورتاسى ءۇشىن ەلەۋلى سوققى بولدى. ەىدۇ ساۋالداماسى سوعىستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كومپانيالاردىڭ الدىندا تۇرعان باستى قيىندىقتار – تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى جانە جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ىركىلىستەر ەكەنىن كورسەتتى. رەسپوندەنتتەردىڭ 50%-دان استامى بۇل ماسەلەلەر ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتتى اسەر ەتكەنىن ايتادى. 80%-عا جۋىعى شيكىزات, ەنەرگيا جانە شيكىزات ەمەس تاۋارلار باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە تەرىس اسەر ەتكەنىن العا تارتتى. كەيىننەن بۇل كومپانيالاردى ءوز باعالارىن كوتەرۋگە, سونداي-اق جاڭا جەتكىزۋشىلەر مەن تولەم مەحانيزمدەرىن ىزدەۋگە يتەرمەلەگەن. ۋكراينادا ۇرىس قيمىلدارى باستالعاننان بەرى بيزنەسكە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ىشىندە كومپانيالار بيۋروكراتيانى بۇزۋ جانە جاڭا ەكسپورتتىق مارشرۋتتاردى اشۋ شارالارىنا وڭ كوزقاراس تانىتتى. رەسپوندەنتتەر, سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسۋ شارالارىن, سونىڭ ىشىندە ەنەرگيانىڭ شەكتى باعالارىن ەنگىزۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن فورۆاردتىق باعامەن ساتىپ الۋدى قولدادى. ۆاليۋتا نارىعىنداعى شەكتەۋلەر ءارتۇرلى قابىلداندى: كومپانيالاردىڭ 45%-ى بۇعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە وڭ دەپ قاراسا, 23%-ى تەرىس پىكىر ءبىلدىردى.
ەىدۇ ءوز تالداۋىندا قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن قولداۋ ءۇشىن الەۋەتكە يە ەكەنىن, الايدا بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى ودان ءارى ىسكە اسىرۋدى تالاپ ەتەتىنىن جازادى. وسى شارالاردىڭ كوپشىلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ولاردى قاراپايىم ازىرلەۋ مەن قابىلداۋدان گورى, الدەقايدا كۇردەلى جانە مەملەكەتتەن ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ءتيىستى اكىمشىلىك الەۋەتتىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. قازاقستانداعى ىسكەرلىك ورتانى دامىتۋ ‒ ينۆەستيتسيالىق نەمەسە ونەركاسىپتىك ساياسات ماسەلەلەرى عانا ەمەس, باسەكەلەستىكتىڭ نەعۇرلىم كەڭ قۇرىلىمدىق پروبلەمالارى جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى. Halyk Finance ساراپشىلارىنىڭ وزدەرى بۇل باعىتتاعى رەفورمالار وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىنا جانە كەيبىر جاعدايلاردا ءتىپتى كەرى كەتكەنىنە نازار اۋدارعان. «ىسكەرلىك ورتانىڭ ورنىقتى ءوسۋىن جانە ودان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ جانە ناقتى نارىقتىق تەتىكتەرگە كوشۋ جەكە سەكتوردى دامىتۋعا دەگەن جالپىمەملەكەتتىك كوزقاراستىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا اينالۋعا ءتيىس», دەپ سانايدى ولار.