ەكونوميكاسى نەعۇرلىم دامىعان ەلدە ەڭبەك جاعدايىمەن قورعالماعان جۇمىسشىلاردىڭ سانى از. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى جۇرگىزگەن تالداۋ ەڭبەك زاڭىن ساقتاماي, وزدەرى ءۇشىن قولايسىز جاعدايلاردا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ۇلەسى ادام دامۋىنىڭ يندەكسىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن بايقاتقان.
الەمدىك ءۇردىستى تالداعاندا اقش, جاپونيا, كانادا سياقتى ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە جانە كوپتەگەن موينى وزىق ەۋروپا ەلىندە حالىق بەيرەسمي جۇمىستىڭ اۋسەلەسىنەن بارىنشا الشاق. كورسەتكىش 20-49% ارالىعىندا وزگەرەتىن ەكىنشى دەڭگەي كورشىلەس رەسەي, تۇركيا, برازيليا جانە باسقا دا وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىنە قاتىستى. ال قازاقستان قىتاي, ۋكراينا, بەلارۋس, ۇندىستانمەن تەڭ دارەجەدە ءۇشىنشى توپقا كىردى. سوڭعى كەزدەرى رەسپۋبليكامىزدا الەۋمەتتىك پاكەتسىز, دەمالىسسىز, ساقتاندىرۋسىز جانە باسقا دا ەڭبەك كەپىلدىكتەرىنسىز جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ۇلەسى 13,6%-دان 12,8%-عا ءبىرشاما تومەندەگەنىمەن, ساندىق تۇرعىدان العاندا ايىرماشىلىق اسا سەزىلمەيدى. بىلتىر بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعان ەل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى (بارلىعى 532,3 مىڭ ادام) وڭتۇستىك وڭىردەن تىركەلدى. سونداي-اق الماتى, تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ ارقايسىسىندا 113 مىڭنان اسا ازامات وسىنداي ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەپ كەلگەن. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 7,8 مىڭ جۇمىسشىنىڭ الەۋمەتتىك پاكەتى جوق.
بەيرەسمي جۇمىسقا بوي ۇرعاندار سانىنىڭ ەپتەپ ازايۋىنا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ تومەندەۋى دە اسەر ەتۋى مۇمكىن. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى ءۇش جىلدا ونىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 27%-دان 19,75%-عا دەيىن تومەندەگەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ بەيرەسمي سەكتورىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ۇلەسى ءىس جۇزىندە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 40%-45%-ىن قۇراۋى مۇمكىن. سونداي-اق حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ساراپشىلارى 2019 جىلعى باعالاۋىندا ءبىزدى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى 50%-74% دالىزدە تۇرعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتقىزعان. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ رەسمي دەرەگىنشە, 2019 جىلى بەيرەسمي جۇمىسپەن اينالىساتىندار 13,7% بولعان. ارينە, بۇل كورسەتكىش 50%-74% دياپازونىنان وتە الىس.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءالى دە بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعاندار كوپ سالا بولىپ قالۋىنا قاراماستان, بىلتىر وندا جۇمىسشىلار سانى 653,7 مىڭنان 577,3 مىڭعا دەيىن (76,4 مىڭ ادامعا) ايتارلىقتاي تومەندەگەن. بۇعان رەسپۋبليكاداعى وڭىرارالىق كوشى-قون ۇدەرىسى دە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى ساراپشىلار. ادەتتە اۋىل حالقى جۇمىس ىزدەپ ۇلكەن قالالارعا بارادى. ءسويتىپ, كوبىنە ولار بەيرەسمي سەكتوردان جۇمىس ىزدەيدى. ستاتيستيكا قۇرىلىس, ونەركاسىپ, قىزمەت كورسەتۋ جانە كولىك سياقتى «قالالىق» سەكتورلارداعى بەيرەسمي جۇمىسشىلار سانىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. بۇل گيپوتەزانى بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى دەرەكتەر دە راستايدى. 2022 جىلى ۋچاسكەلەرىندە كوكونىس ەگىپ, مال ۇستاۋدى نەگىزگى جۇمىسى سانايتىندار 13,5%-عا از بولدى. ياعني 2021 جىلى 437,6 مىڭ ادام بولسا, 2022 جىلى كورسەتكىش 378,3 مىڭ. سونىمەن بىرگە شارۋا قوجالىقتارىندا جالدامالى جۇمىس ىستەيتىندەر دە ازايدى.
وسىلايشا, بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋ اۋىلدان بىرتە-بىرتە قالالىق فورماتقا كوشە باستادى. 2022 جىلى تىركەلگەن كاسىپورىنداردا جالدامالى الەۋمەتتىك پاكەتسىز جۇمىس ىستەگەندەر (12,2%-عا) نەمەسە ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارتقا وتىرعاندار (49,9%-عا) كوپ بولدى. مۇنداي جۇمىسشىلار قاتارىندا, مىسالى, ءىرى اگرەگاتورلاردا جۇمىس ىستەيتىن تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى نەمەسە جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنىڭ كۋرەرلەرى بار. ولاردىڭ دا, باسقالاردىڭ دا كىرىسى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ كولەمىنە جانە تسيفرلىق قىزمەتتەر بەلگىلەگەن پايىزعا بايلانىستى. بۇل سالادا جۇمىسشىلارمەن ەڭبەك كەپىلدىكتەرىنىڭ تالاپتارىن بەلگىلەيتىن ەڭبەك شارتى جاسالمايدى.
الەۋمەتتىك كەپىلدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن وتانداستارىمىزدىڭ قاتارىندا ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە كوللەدج ديپلومى بار ادامدار كوبەيە باستاعانىن تسيفرلار راستايدى. ماسەلەن, بىلتىر بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعان جوعارى ءبىلىمى بار ازاماتتار سانى بىردەن 20,2%-عا, ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بارلار 7,8%-عا ۇلعايىپتى. سونىمەن بارلىعى 812,9 مىڭنان اسا وسىنداي ازاماتتاردىڭ بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جالپى سانىنداعى ۇلەسى 70,6% بولىپ وتىر.