تورقالى تويدان تابارىك

تاريحى مۇراجايدا سايراپ تۇر

سارىشاعاندى بىلايعى جۇرت ستانسا رەتىندە جاقسى تانيدى. بۇل ەلدى مەكەن سارىارقانىڭ التىن قاقپاسى ىسپەتتى. ولاي دەيتىنىمىز, كەنت ۇستىنەن 16 باعىت بويىنشا 46 پويىز جانە «الماتى-ەكاتەرينبۋرگ» تاسجولى وتەدى. ياعني ماڭىزدى كولىك تورابى. كۇنىنە مىڭداعان جولاۋشى, جۇزدەگەن تەحنيكا ات شالدىرادى. ىرگەدەگى بالقاش پەن پريوزەرسك قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وسىنداعى ۆوكزال ارقىلى پويىزعا وتىرادى. ايتپاقشى, ۆوكزال 2016 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا 262,7 ملن تەڭگە قاراجاتقا جاڭادان سالىنعان ەدى. مۇنداعى حالىقتىڭ دەنى جول بويىندا ەڭبەك ەتەدى. اۋىل حالقى, اسىرەسە, تەمىرجول سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى ۇيىمداسا كەلە, مەرەيلى جىل قارساڭىندا مۇراجاي اشۋدى ۇيعارىپتى. 1953 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا ستانسا رەتىندە تانىلعان سارىشاعاننىڭ تاريحى وسىلايشا ويعا العان مۇراجايدا قايتا تۇرلەنىپ, جاڭعىردى. شاراپاتتى شارالاردىڭ العاشقىسى – وسى.

تويعا جينالعان جۇرتشىلىق ۆوكزالدىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى مۇراجايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا كۋا بولدى. مۇراجايداعى ەكسپوناتتاردىڭ كوبى – تەمىرجول سالاسىنا ماڭداي تەرى سىڭگەن ارداگەرلەردىڭ ەرتەدە قولدانعان قۇرال-جابدىقتارى. ونىمەن قوسا ستانسا تاريحىنان سىر شەرتەتىن مۇراعات قۇجاتتارى دا – وسىندا. ۇزدىك تەمىرجولشىلاردىڭ العان ماراپات قاعازدارى, توسبەلگىلەرى دە – ەندى مۋزەي تورىندە. مۇراجايدى اشۋعا سەبەپكەر بولعانداردىڭ ءبىرى ءابدىراحمان وسپانوۆ ءالى دە مۋزەي قورىن ءتۇرلى ەكسپوناتتارعا تولتىرامىز دەيدى. اۋىلدان قانات قاعىپ كەتكەن ازاماتتار وسى شارۋانى ەستىپ, قوڭىراۋ شالىپ, اتالارىنىڭ, اكەلەرىنىڭ قىزمەتتە قولدانعان قۇرالدارىن تابىستاۋعا نيەتى بارىن جەتكىزىپ جاتىر ەكەن. وسىلايشا, تەمىرجول مۇراجايىنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلدى. ەندى جولاۋشىلار دا ەكسپوناتتاردى تاماشالاپ, ستانسا تاريحىنان ماعلۇمات الادى. «اۋىل ازاماتتارىنىڭ وسى ءبىر ويعا العان دۇنيەسى ەرتەڭگە قالعان ءىز بولدى», دەيدى سىرتتان كەلگەن مەيماندار.

جاستارعا تارتۋ-تارالعى

مۇراجايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان سوڭ مەيماندار شىڭعا ورلەۋ ساياباعىنا قاراي بەت الدى. اۋىلدىڭ كول جاعىنا قاراي, ءدوڭ­نىڭ ۇستىنە سالىنعان ساياباقتىڭ ءسانى كەلىسىپ-اق تۇر. اۋىلدى وسى بيىك­تەن كورەسىز. كوكشە كولگە دە كوز تاستايسىز. مۇندا ەشقانداي بيۋد­جەتتەن اقشا جۇمسالماعان. مەك­تەپ بىتىرگەنىنە 40 جىل تول­عان تۇلەك­تەردىڭ جاستارعا تارتۋى ەكەن. 1965 جىلى تۋعان اۋىل ازامات­تارى وسىنى ەرتە ويلاپ, قام جاس­اعان. ارنايى كەنتتىڭ 70 جىل­دىق تويىنا ۇلگەرسەك دەگەن نيەتى­نە, مىنە, ابىرويمەن جەتىپ وتىر. ساياباقتىڭ ىشىنە كوشەت, گۇل وتىر­عىزىپ, جايقالتىپ قويىپتى. بال­قاش جولبارىسىنىڭ, كيىكتىڭ, بۇر­كىت مەن سامۇرىق قۇستىڭ دا ءتاسمۇسىنى – وسىندا. ساياباقتىڭ كوركىن اشىپ تۇر. ساياباققا شامامەن 30 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇمسالىپتى. مۇسىندەردى استاناداعى شەبەر بەكتۇر جان­دار­بەك ۇلىنا ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, سوقتىرىپتى.

– بىلتىر ناۋرىز ايىندا ورنىن بەلگىلەپ, قازىعىن قاققانبىز. بالا كەزىمىزدە وسى قىردا شانا, شاڭعى تەۋىپ وستىك. كولگە قاراپ, تامسانا­تىنبىز. سودان اقىلداسا, اۋىل حال­قى كەشكىلىك سەرۋەن قۇرىپ, دەما­لاتىن ساياباق سالايىق دەپ شەش­تىك. دوستارىمىز بىردەن قولدادى. اس­تاناداعى ارحيتەكتور اراي­لىم ابدىراحمانقىزىنا سىزباسىن جا­سات­تىق. ابدەن پىسىقتاپ, قۇ­رىلىس جۇمىستارىنا كىرىستىك. سو­نىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي جي­ناقى ساياباق سالىندى, – دەيدى شاراپاتتى ىسكە اتسالىسقان شىنتاس مۇقاشەۆ.

اۋىل حالقى كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن ءارى قاراي باسكەتبول مەن ۆولەيبول الاڭىنا قاراي جول تارتتى. ەندى اۋىل جاستارى سۋ جاڭا الاڭدا ءبىر مەز­گىل دوپ ويناپ, جاتتىعادى. زاما­ناۋي الاڭنىڭ قۇرىلىسىنا بيۋد­جەتتەن 14 ملن 240 مىڭ تەڭگە بو­لىنگەن. الاڭ تەمىرجول كوشەسىنەن سالىن­عان. كەنت اكىمى ءانۋار تويىم­بەكوۆ جاستاردىڭ سپورتقا دەگەن قى­زىعۋ­شىلىعى زور ەكەنىن ايتادى.

ساۋات اشۋ ورتالىعى اشىلدى

ءتۇس اۋا تويعا جيىلعان جۇرت مەشىتكە قاراي قادام باستى. جۇماداعى وقىلعان دۇعاعا قول جايدى. مەشىت جانىنان جاڭا اشىلعان اسحانانىڭ تورىنە جايعاستى. مەيماندارعا ارنايى ءدام بەرىلدى. بۇعان قوسا جاڭا عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتىندا ءدىني ساۋات اشۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيتىن بولدى. جاڭا عيماراتتىڭ قۇرىلىسىنا اۋىلدىڭ ءار وكىلى اتسالىسىپتى. قۇرىلىستىڭ نەگىزى بولىگىن, قابىرعاسىن اۋىل ازاماتى, كاسىپكەر ايات نۇرسەيىتوۆ كوتەرىپ بەرگەن. قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ورالباي ماقانوۆقا دا ەلدىڭ ىقىلاسى ەرەكشە. ال 1991 جىلعى جىگىتتەر عيماراتتىڭ تەرەزەلەرىن سالۋدى موينىنا العان. شامامەن 2 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇم­سالىپتى. اۋىل ازاماتى جاسۇلان كەنجەقاراەۆ بارلىق تەرەزەنى تەگىن سالىپ بەرگەن. 1996 جىلعى جىگىتتەر دە ساۋاپتان قۇر قالمالىق دەپ توبەنى قاپتاپ بەرىپتى. بولمە ەسىكتەرىن 1997 جىلعىلار الىپ, ونى جاربول مەن اتابەك ەسىمدى جىگىتتەر تەگىن ورناتقان. سىرتقى ەسىكتى 1999 جىلعىلار سالسا, كىرەبەرىستەگى ەسىككە 2000 جىلعى ازاماتتار دەمەۋشىلىك جاساعان. ال اۋىلداعى اقجاۋلىقتى انالار جينالىپ, مەشىت اسحاناسىنىڭ ىدىس-اياعىن, كەرەك جابدىعىن الىپ بەرىپتى.

مەشىتتى 2021 جىلى اۋىلدىڭ قادىرلى اقساقالى, بەلگىلى پروفەسسور ءامىر سەمبەكوۆ ءوز قاراجاتىنا سالىپ بەرگەن. اۋىل حالقىنىڭ باسقا دا جۇمىستارعا سەپتىگى ءتيىپتى. سىيىمدىلىعى – 200 ادام. اسحاناسىنا 250 ادام سيادى. ەندى كەنت حالقى قۇران وقىتىپ, وسى جەردە اس بەرەدى.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى ەستاي ابدىعالي جاڭا اشىل­عان ءدىني ورتالىققا قازاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ماسىنىڭ نايب ءمۇفتيى, بەلگىلى يسلامتانۋشى ەرشات وڭعاروۆتىڭ «قاسيەتتى قۇران: ماعىناسى مەن تۇسىنىكتەمەلەرى» اتتى 10 كىتابىن, باسقا دا ءمۇفتياتتىڭ كەلىسىمىمەن جارىق كورگەن ءتۇرلى تاقىرىپتى قامتىعان 50 كىتاپتى تابىس ەتتى.

توي الاڭىنداعى ءدۇبىر

كەلەسى كۇنى اۋىل حالقى توي الاڭىن بەتكە الدى. كوكشە كولدىڭ جاعاسىندا اقشاڭقان اق بوز ۇيلەر تىزبەكتەي تىگىلگەن. مەي­مان­دارعا ارنايى ءدام بەرىلدى. العاشقى قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ال­عان اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى رۋس­لان كەنجەبەكوۆ سارىشا­عان­دىقتاردى مەرەيلى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. ودان سوڭ ارداگەر تەمىرجولشىلارعا العىس حات تابىستادى. تويعا ارنايى شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتار دا جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى.

ايتىسكەر اقىندار ماقسات احانوۆ پەن ديدار قاميەۆتىڭ جىردان شاشقان شاشۋى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. قوس اقىن سارىشاعاننىڭ مەرەيلى جىلىن, تاريحىن, سالماعىن جىرلارىنا ارقاۋ ەتتى. ءتۇس اۋا ءانشى ناركەنجە سەرىكباەۆانىڭ جەكە كونتسەرتىن تاماشالادى.

جاس بالۋانداردىڭ بەلدەسۋى دە تارتىستى ءوتتى. ءار وڭىردەن كەلگەن جاس جەتكىنشەكتەردىڭ جەڭىسكە دەگەن قۇلشىنىسىنا كوپشىلىك ءسۇيسىندى. بۇعان قوسا جينالعان قاۋىم قولكۇرەستەن كۇش سىناستى.

تويدىڭ دۇبىرگە بولەنەتىن تۇسى – الامان بايگە. بۇل سايىس­تا سارىشاعاندىق اتبەگى بەك­­بو­لات شالعىنباەۆتىڭ حانتورى سايگ ۇلىگى 31 شاقىرىمدا شاشا­سىنا شاڭ جۇقتىرماي كەلدى. وسىلايشا, بابى كەلىسكەن, باعى جانعان تۇلپار يەسى سۋجاڭا «لادا-گرانتا» كولىگىنىڭ كىلتىنە يە بولدى. جان-جاقتان كەلگەن تايلار 5 شاقىرىمعا شاپتى. بۇل بايگەدەن ۇزىن­اعاشتان كەلگەن اتبەگى عا­لىم­­جان وڭداسىن ۇلىنىڭ قار­لىعاش تايى توپ جارىپ كەلدى. استىنداعى اتىنىڭ بابىن تا­ۋىپ, جەلدەي جۇيتكىپ شاۋىپ كەل­گەن شاباندوز موتوتسيكل ءمىنىپ قايتتى.

وسىلايشا, قاراعاندىدان شالعاي جاتقان سارىشاعان كەنتىنىڭ 70 جىلدىق تويى ەكى كۇن بويى دۇبىرگە بولەندى. مۇنىڭ ءبارى اۋىل حالقىنىڭ ىمىرا-بىرلىگىمەن ءوتىپ وتىر. ءسوز جوق, وسىنداي اقەدىل اعايىننىڭ بارىندا كەنتتىڭ شارۋاسى العا باسارى ءسوزسىز.

قاراعاندى وبلىسى