ەكونوميكا قىسپاعىنداعى «قارا التىن»

Petrocouncil مۇناي-گاز سالا­سىن­داعى ستراتەگيالىق ارىپ­تەس­تىكتى دامىتۋ جونىن­دەگى كەڭەستىڭ ما­لىمەتىنە سايكەس ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا مۇناي مەن كوندەنسات ءوندىرۋ وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عان­دا 5,7%-عا, 45,5 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. بۇل رەتتە مۇناي ءوندىرىسى 6,8%-عا ارتسا, كوندەنسات ءوندىرىسى كەرىسىنشە 0,7%-عا ازايعان. سونداي-اق ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا تابيعي گاز ءوندىرۋ 1,2%-عا, 28,9 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايسا, تا­ۋار­لىق گاز شىعارۋ 4,7%-عا, 5 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن قىس­قار­­دى. بۇدان ەلدەگى ەڭ ءىرى تاۋار­لىق گاز جەتكىزۋشى قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ (قپو) كورسەت­كىش­تە­رىنىڭ تومەندەگەنىن باي­قاۋعا بولادى. ياعني ورىنبور گوز-دە قاراشىعاناق گازىن قاي­تا وڭدەۋ پروبلەماسى ەشقايدا كەتپەگەن. قپو-نىڭ ءوندىرىستى تو­مەن­دەتكەنىن باتىس قازاقستان وب­­لى­سى بويىنشا العاشقى التى ايدا تەرىس ديناميكانى كورسەتكەن ءوندى­رۋ ستاتيستيكاسى دا جاناما تۇر­دە راستايدى. ءۇش ءىرى كەن ورنىندا ۇلەسى بار «قازمۇنايگاز» ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوندىرىس تەڭىزدە 0,8%-عا, قاشاعاندا 105,5%-عا وسكەنىن, ال قاراشىعاناقتا كەرىسىنشە 1,3%-عا تومەندەگەنىن حابارلادى.

ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كوم­بي­ناتىنداعى (ماەك) اپات ەل بويىنشا مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنە ەلەۋلى اسەر ەتتى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, شىلدەنىڭ باسىندا ايماقتا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاپپاي اجىراۋىنا بايلانىستى ءوندىرىس شامامەن بەستەن بىرى­نە تومەندەدى. اپاتتان كەيىن كاس­پي قۇبىر كونسورتسيۋمى باتىس قازاقستانداعى ءۇش سورعى ستانساسىن توقتاتتى, بىراق تەڭىزدەن مۇناي ايداۋدى جالعاستىردى. بۇل رەتتە اگەنتتىك حابارلاعانداي, قازاق­ستان وسى جىلى مۇنايعا بولجامدى الەمدىك سۇرانىستىڭ تاۋ­لىگىنە 1,57 ملن باررەلىن قام­تا­ماسىز ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.

اپات سالدارىنان قاشاعان مەن تەڭىز­گە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ توقتا­تىلدى. بۇل كەن ورىندارىنىڭ وپەراتورلارى ءوز گازتۋربينالىق ەلەكترستانساسىنا يە, بىراق ەلەكتر قۋاتىن ورتاق جەلىدەن الادى. سونىمەن قاتار NCOC «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. «قازمۇنايگاز» ماەك-تەگى اپاتقا باي­لانىستى «وزەنمۇنايگاز», «ماڭ­عىس­تاۋ­مۇنايگاز», «قارا­جان­باس­مۇ­ناي» جانە «ەمبى­مۇنايگاز» كوم­پا­نيا­لارىنىڭ كەن ورىندارىندا مۇناي ءوندىرۋ ءىشىنارا نە تولىق توقتاتىلعانىن, كەيىنگى 2,5 جىلدا قمگ-نىڭ بارلىق اكتيۆتەرى بو­يىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ اجىراتىلۋىنا بايلانىستى مۇ­ناي­دىڭ جالپى تاپشىلىعى 279 مىڭ توننانى قۇراعانىن حابارلادى. تەك بيىل وسىنداي 153 جاعداي تىركەلىپ, ناتيجەسىندە 75 مىڭ توننا شيكىزات وندىرىلمەدى.

ماەك وقيعاسى سالدارىنان اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى قيىن­دادى. وسى ەكى ايماقتا ەلدەگى بار­لىق مۇنايدىڭ شامامەن 75%-ى وندىرىلەدى. جۇمىستىڭ بىر­نە­­شە ساعاتقا توقتاۋىنىڭ ءوزى جال­پى ءوندىرىستىڭ كۇرت قىسقا­رۋى­نا اكەلگەن. سونداي-اق جىل سو­ڭىنا دەيىن ەكى ءىرى كەن ورنى ‒ تەڭىز بەن قاراشىعاناقتا جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ءون­دىرىستى قىس­­قارتۋ بويىنشا وزىنە العان مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قام­تيدى.

رەسپۋبليكادا مۇناي ءوندىرۋ كور­سەت­­كىش­تەرىنىڭ وزگەرۋى الەمدىك نا­رىق­­تاعى ۇسىنىسقا بىردەن اسەر ەتەدى. حا­لىقارالىق ەنەر­گەتي­كا­لىق اگەنت­تىكتىڭ (حەا) شىل­دە ايىنداعى ەسەبىندە قازاق­ستاندا ءون­دى­رىس ماۋسىم ايىن­دا تاۋلىگىنە 1,6 ملن باررەل دەڭگەيىنە دەيىن قالىپقا كەل­تى­رىل­گەنى ايتىلعان. وتكەن ايلاردا لوندون بيرجاسىندا Brent فيۋچەرستەرى ورتاشا ەسەپپەن باررەلىنە 75 دوللار دەڭگەيىندە ساۋدالاندى. دەگەنمەن حەا بولجامىنشا, شىلدەدەن باس­تاپ ساۋد ارابياسىندا مۇناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 1 ملن باررەلگە قىسقارتۋ كۇشىنە ەنگەن كەزدە باعا ءماجبۇرلى تۇردە كوتەرىلەدى. كورولدىكتە شيكى مۇناي ءوندىرىسى شىلدە مەن تامىزدا تاۋلىگىنە شامامەن 9 ملن باررەلگە دەيىن ەكى جىلدىق ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەۋى كەرەك.

جالپى, كەيىنگى 12 ايدا مۇ­ناي­عا الەم­دىك سۇرانىس كوپ­تەگەن دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە قاتاڭداتىلعان اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ەمەس, كۇردەلى ەكونو­مي­كالىق جاعدايدىڭ قىسىمىندا قالىپ وتىر. قىتايدا سۇرانىس كۇرت وسەدى دەگەن ءۇمىت تە اقتالمادى, جىل باسىنداعى سەكىرىستەن كەيىن ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قالپىنا كەلۋى باياۋلادى دەيدى ساراپشىلار.

دەسە دە, بيىلعى سۇرانىستىڭ جالپى ءوسىمىنىڭ 70%-ى قىتايدان كەلەدى. ال مۇنايعا الەمدىك سۇرا­نىس 2,2 ملن باررەلگە, تاۋلى­گىنە رەكوردتىق 102,1 ملن باررەل­گە دەيىن ارتادى. الەمدىك مۇناي ءوندىرىسى 1,6 ملن باررەلگە, تاۋلىگىنە 101,5 ملن باررەلگە دەيىن, نەگىزىنەن وپەك+ قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەر ەسەبىنەن ۇلعايادى دەپ ەسەپتەيدى اگەنتتىك. سونىمەن قاتار بيىلعى مۇناي باعاسىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا تومەن بولۋى ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ءۇشىن ءتيىمسىز. سوندىقتان ونى ءون­دىرۋ مەن جەتكىزۋدىڭ ودان ءارى قىس­قا­رۋىن كۇتۋگە بولادى.

وسى جىلدىڭ قاڭتار-مامى­رىندا ەلىمىز 17,2 ملرد دوللاردان اسا سوماعا 28,7 ملن توننادان اسا مۇناي ەكسپورتتادى. كورسەتكىش ناقتى ماندە 5%-عا, قۇندىق ماندە 14%-عا تومەندەدى. قازاقستان مۇ­نايىنىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىلارى ‒ يتاليا, نيدەرلاند, وڭ­تۇستىك كورەيا, قىتاي جانە فران­تسيا. كەيىنگى كەزدەرى بىرقاتار ەلگە جەتكىزىلىم ايتارلىقتاي ۇلعايعان.