ماي وندىرۋشىلەردىڭ مۇڭى

نەگىزگى تۇقىم وندىرۋشىلەر ‒ ۋك­راي­نا مەن رەسەيدەگى كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كۇنباعىس ءونىمىنىڭ الەمدە شامامەن 7-8 ملن تونناعا تومەندەۋىنە بايلانىستى الداعى ماۋسىمدا الەمدىك نارىقتا ماي باعاسى كۇرت ءوسۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ىشكى نارىقتا ءوز تۇقىمىنىڭ بولماۋى حالىقتىڭ كۇنباعىس مايىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يمپورتتىق ينفلياتسيا­مەن كۇرەسۋ جانە رەسپۋبليكا ىشىندەگى ماي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايلار تۋعىزادى. مايلى داقىلدار وڭدەۋشىلەردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى يادىكار يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن شيكىزات تاپشىلىعى كۇشەيە تۇسسە, زاۋىتتارداعى وتكىزۋ باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن ءوسۋى, ياعني ليترىنە قازىرگى 480-550 تەڭگەدەن 800-900 تەڭگەگە جەتۋى مۇمكىن.

شىعىس قازاقستان, پاۆلودار جانە اباي وبلىستارىنا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ بويىنشا بيىل ەل نارىعىنىڭ 60%-ىن كۇنباعىس تۇقىمىمەن قام­تا­ماسىز ەتەتىن وڭىرلەردە قۇرعاق­شى­لىق بايقالدى. بۇل 1,5-2 ايعا سوزىلاتىن ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە جاڭبىر جاۋماعاندىعىنا بايلانىستى. سونداي-اق وسى كەزەڭدە ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى بايقالدى. سوندىقتان جاڭا ماۋسىمدا كەيبىر ايماقتاردا كۇنباعىس ونىمدىلىگى تومەندەيدى. ناتيجەسىندە, بيىل ەلىمىزدە كۇنباعىستىڭ جالپى جينالۋى 850 مىڭ توننادان اسپايدى. قاۋىمداستىق تورا­عاسىنىڭ مالىم­دە­ۋىن­شە, رەسمي ستاتيس­تيكا ءىس جۇزىندەگى ناقتى كورسەتكىشتەن الشاق.

«2022 جىلى كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ جالپى ءونىمى 1,3 ملن تونناعا باعالاندى. ال ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا بۇل كور­سەتكىش 1,02 ملن توننادان اسپادى. سونداي-اق تۇقىم قورى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنىپ كەلتىرگەن ساندار دا ءىس جۇزىندەگىدەن وزگەشە. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ شىل­دەسىندەگى رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاندا مۇنداي شيكىزاتتىڭ قال­دىعى 500 مىڭ توننادان اسادى. ءبىزدىڭ دەرەكتەرىمىز بويىنشا بۇل كورسەتكىش – شامامەن 260 مىڭ توننا. ياعني بۇل جەردەگى ايىرماشىلىق 40%-دان اسادى. ءبىز ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنان ءوز دەرەكتەرىمىزدى ولاردىكىمەن سالىستىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ بايلانىستارىن بەرۋىن سۇرادىق. بىراق ولار بۇل قۇپيا اقپارات دەپ, جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتتى. نەگە بۇل اقپارات ماي وندىرۋشىلەردەن جاسىرىن ۇستالۋى كەرەك؟» دەيدى يا.يبراگيموۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرمالانعان ستاتيس­تيكا اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ساۋاتتى جانە سالماقتى شەشىمدەر قا­­­بىل­دانبايتىنىن بىلدىرەدى. ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن تىكەلەي باي­لانىستى ماسەلەلەردى تالداۋدا كوز­بوياۋ­شىلىق بولماۋعا تيىستىگىن ەسكەرتكەن قاۋىمداستىق وكىلدەرى ۇلتتىق ستاتيس­تيك­ا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەردى تالداۋ ادىس­تە­مەسىن تۇزەتۋدى ۇسىندى.

Qazaq Astyq Group كومپانياسىنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى الەكساندر بۋجەنيتسانىڭ مالىمدەۋىنشە, شيكىزات تاپشىلىعى بيىل ماي وندىرەتىن ءاربىر زاۋىتتا ورىن الدى. كەدەن ورگاندارى دەكلاراتسيالارىنىڭ, رەسمي ستاتيستيكانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ماۋسىمنىڭ باسىندا (2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2023 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن) ەلىمىزدەن 250 مىڭ توننادان اسا كۇنباعىس تۇقىمى اكەتىلدى. ويتكەنى قازاقستان ‒ ورتالىق ازياداعى شيكىزاتتى شەكتەۋسىز, كۆوتاسىز اكەتۋگە بولاتىن جالعىز ەل. سونداي-اق بىزدە ەلدەن تۇقىم شىعارۋدى شەكتەۋ ءۇشىن ەكسپورتتىق باج سالىعى وتە تومەن, ياعني 20%, بىراق تونناسىنا كەمىندە 100 ەۋرو. مىسالى, رەسەيدە مۇنداي باج 50%, بىراق تونناسىنا كەمىندە 320 دوللار. «كۇنباعىس تۇقىمى نەگىزىنەن وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە قىتايعا ەكسپورتتالادى. بۇل ەلدەر بىزدەن شيكىزات ساتىپ الۋ پەرسپەكتيۆاسىمەن جاپپاي زاۋىتتار سالىپ جاتىر. ال ءوز زاۋىتتارىمىزعا قاجەتتى كولەمدە شيكىزات جەتىسپەۋدە», دەيدى ول.

وتاندىق مايلى داقىلداردى وڭدەۋ­شىلەر ماي زاۋىتتارىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ققس قايتارۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. ەلدەگى ءىرى ماي زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى «شىمكەنتماي» اق باس بۋحگالتەرى تولەگەن ايتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى ققس قايتارۋ ەرەجەلەرى ەكسپورتقا باعدارلانعان ماي كاسىپورىندارىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن ايتارلىقتاي ناشارلاتادى.

«مىسالى, قولدانىستاعى ققس قاي­تارۋ ەرەجەلەرى اياسىندا ماي زاۋىت­تارىندا بىرنەشە جىل بويى ققس-دان اسىپ كەتكەن سومانى قايتارۋ مۇمكىندىگى جوق. ويتكەنى سالىق ورگاندارى ققس-دان اسىپ كەتۋدى قايتارۋعا ءوتىنىش بەرگەن كەزدە قالىپتاستىراتىن «پيراميدا» ساراپتامالىق ەسەبى ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ تىكەلەي جەتكىزۋشىلەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ودان كەيىنگى دەڭگەيدەگى جەتكىزۋشىلەردىڭ دە بۇزۋشىلىقتارىن تەكسەرەدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىندە ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ شوتتارىنداعى 3 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات قاتىپ قالدى. بۇل سومانى ەدب قاراجاتىن تارتۋ ەسەبىنەن وتەۋىمىز كەرەك. بانكتەر ءبىز ءۇشىن قارىز ليميتتەرىن ۇنەمى ارتتىرا المايتىندىقتان, زاۋىت قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ قاۋپى بار», دەيدى ت.ايتباەۆ.

مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋشىلەر ادال سالىق تولەۋشىلەر جوسىقسىز سالىق تولەۋشىلەرگە ارنالعان شوتتار بويىنشا تولەيتىن جاعدايدى قالىپتان تىس دەپ سانايدى. ال سالىق ورگاندارى ققس بويىنشا بۇزۋشىلىقتاردى اكىمشىلەندىرۋدىڭ, انىقتاپ, جويۋدىڭ ورنىنا وزدەرى ءۇشىن ىڭعايلى زاڭعا باعىناتىن سالىق تو­لەۋ­شىلەرگە ققس سوماسىنان اسىپ كەتپەۋ نۇسقاسىن تاڭدايدى. قازىرگى ۋا­قىتتا قازاقستاننىڭ ماي-توڭماي كا­سىپورىندارىنا 9 ملرد تەڭگەگە ققس وتەلمەگەن.

سول سەكىلدى ماماندار قازاقستاننان قىتايعا وسىمدىك مايلارىن ەكسپورتتاۋ جوسپارلارىن ءبولۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى ءتيىمسىز ەكەنىن العا تارتادى. مىسالى, تسيستەرنالاردى قىتايعا جونەلتۋ ءۇشىن ارتىق جوسپارلار جاسالادى (كەيبىر كومپانيالار تاۋارى نەمەسە ساتىپ الۋشىسى جوق ءوتىنىش بەرەدى). مالىمدەلگەن ۇلكەن كولەمدەر دوستىق – الاشانكوۋ شەكارا وتكەلىندە قابىلداۋ مۇمكىندىگىنەن اسىپ تۇسەدى, وسىعان بايلانىستى قتج وكىلدەرى قول رەجىمىندە ءاربىر كومپانيادان ۆاگوندار سانىن ازايتادى. ناتيجەسىندە, تاۋارلارى مەن ساتىپ الۋشىلارى بار ادال ەكسپورتتاۋشىلار ءوز كولەمىن جو­­نەلتە المايدى. ال جاي عانا جوس­پار قۇرعان كومپانيالار جەتكىزىلىم جا­سا­ماي-اق سلوتتار الادى. كوبىنەسە بۇل جوس­پارلاردى وندىرۋشىلەر ەمەس, الىپساتار ترەيدەرلەر يەلەنىپ كەتەدى دە, ادال كاسىپكەرلەر شىعىنعا ۇشىرايدى. ماسەلەن, قتج دەرەكتەرىنە سايكەس وسى جىلدىڭ قاڭتارىنان مامىرىنا دەيىن بارلىق مالىمدەلگەن كولەمنەن (7 071) 38% تسيستەرنالارعا (2 680) ارنالعان جوس­پار كەلىسىلدى. ناتيجەسىندە, ماي تسيس­تەر­نا­لارىنىڭ تەك 30%-ى (803) جۇكتەلدى.

ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ىشكى نارىقتا وتاندىق قۇس فابريكالارى مەن مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن كۇنباعىس مايى مەن ازىعىن تاسىمالداۋ جوسپارلارىن كەلىسۋ بويىنشا قولداۋدىڭ بولماۋى دا كەدەرگى كەلتىرەدى. وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ماماندار قىتاي باعىتىندا وسىمدىك مايلارىن ەكسپورتتاۋعا ارنالعان جوسپارلاردى وبەكتيۆتى ءبولۋدى, ماي ونىمدەرىن ىشكى تاسىمالداۋعا ارنالعان جوسپارلاردى كەلىسۋدى, سونداي-اق وتان­دىق قۇس فابريكالارى مەن مال شار­ۋا­شىلىعى كاسىپورىندارى ءۇشىن مايلار مەن جوعارى اقۋىزدى جەمشوپتەردى تاسىمالداۋعا ارنالعان ۆاگونداردى بەرۋ كەزىندە باسىمدىقتى ساقتاۋدى ۇسىندى. «كومىر, كەن جانە مەتالدار سياقتى تاۋارلار ەكسپورتقا تەز, ەش قيىندىقسىز جىبەرىلەدى. ال ماي ونىمدەرى كوبىنە شەكتەلىپ جاتادى. بارلىق سالا بىردەي قولجەتىمدىلىككە يە بولۋى كەرەك», دەيدى قايتا وڭدەۋشىلەر.

ماي ونەركاسىبى قۇلدىراسا, بۇل ىرگەلەس سالالاردىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەدى. قۇس فابريكالارى, كونديتەرلىك ونىمدەر, جەمشوپ زاۋىتتارى, ءسۇت-تاۋار فەرمالارى زارداپ شەگىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىك ارتادى. كۇنباعىس مايىنا عانا ەمەس, بايلانىستى سالالاردىڭ ونىمدەرىنە دە باعا تۇراقسىزدانادى. سوندىقتان اعىمداعى جاعدايدا ودان ءارى دامۋ باعىتىن دۇرىس تاڭداۋ جانە ەڭ بولماسا ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە سالانىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تۇراقتى جانە تۇسىنىكتى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.