گەندەرلىك تەڭدىك

«Social Institutions and Gender Index» نەمەسە قىسقاشا SIGI دەپ تانىلعان بۇل قۇجات گەندەرلىك ديسكريميناتسيا بويىنشا الەم مەملەكەتتەرىن 5 ساناتقا («وتە تومەن» دەڭگەيىنەن «وتە جوعارى ديسكريميناتسيا» كورسەتكىشىنە دەيىن) توپتاستىرادى. بيىل قازاق­ستان 20,9 ۇپايمەن گەندەرلىك ديس­كري­ميناتسيا دەڭگەيى تومەن 30 ەل­دىڭ قاتارىنا كىرگەن.

زەرتتەۋشىلەر گەندەرلىك تەڭ­سىز­دىكتى 4 ولشەم بويىنشا باعا­لايدى:

1.وتباسىنداعى ديسكريمينا­تسيا. ەركەك پەن ايەل وتبا­سى­نا قاتىستى شەشىمدەردى تەڭدەي قابىلداي الا ما؟ ولار مۇراگەر بولۋعا جانە نەكەنى بۇزۋعا تەڭ قۇ­قىلى ما؟ ايەل مەن ەر ازامات­تار­دىڭ زاڭدى نەكەگە تۇرۋ جاسى بىردەي مە؟ عالىمدار وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ار­قىلى وتباسى ديناميكاسىن سىني وي-ەلەگىنەن وتكىزەدى.

2.كۇش كورسەتپەۋ. ساراپ­شى­لار ايەلدەردىڭ زورلىق-زوم­بى­لىقتىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن, ياعني سەكسۋالدىق زورلىق پەن حاراسسمەنت­تەن قورعالعان با, جوق پا ەكەنىن انىقتاۋعا تىرى­سادى. كەي ەلدەردە ايەلدىڭ دەنساۋ­لى­عى­نا, اتاپ ايتقاندا, رەپرو­دۋك­تيۆتى ساۋلىعىنا كۇشتەپ زاقىم كەلتىرۋ داستۇرگە اينالعان. وسى­لاي­شا, ەىدۇ بازالىق ادام قۇقىق­تا­رى­نىڭ قورعالۋىنا اسا ءمان بەرەدى.

3.وندىرىستىك جانە قارجىلىق رەسۋرس­تارعا شەكتەۋلى قولجە­تىم­دىلىك. الەمدە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ جىلجىمالى جانە جىل­­­جىمالى ەمەس م ۇلىككە تەڭ دارە­­جەدە يەلىك ەتە المايتىن مەم­لەكەتتەر بار. زەرت­تەۋ­شىلەر كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى: ايەلدەردىڭ دەر­بەس بانك شوتىن اشۋعا جانە نەسيە الۋعا مۇم­كىن­دىگى بار ما؟ جۇمىس ورنىن­دا­عى قۇقىقتار مەن مۇم­كىن­دىكتەرى (مىسالى, انا مەن اكەنىڭ دەكرەتكە شىعۋ تەڭدىگى, ما­مان­دىق جانە جۇمىس ورنىن تاڭداۋ ەركىندىگى) بىردەي مە؟

4.ازاماتتىق بوستاندىقتىڭ شەكتەلۋى. كەيبىر ەلدەردە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ ازاماتتىق نەمەسە ۇلتتىق قۇقىقتارى تەڭ ەمەستىگى ءبىزدى تاڭعالدىرماۋى كەرەك. ماسە­لەن, كەي ايماقتاردا ايەلدەر شەتەل اسۋ بىلاي تۇرسىن, مەملەكەت ىشىندە ەركىن ساياحاتتاي المايدى. وعان قوسا, عالىمدار ايەلدەردىڭ داۋىس بەرۋ, سوتقا جۇگىنۋ جانە ساياسي لاۋازىمعا تاعايىندالۋ قۇقىعىنا نازار اۋدارىپ, رەيتينگ جاسايدى.

2019-2023 جىلدار ارالىعىندا 85 مەملەكەت تومەن جانە وتە تومەن دەڭ­گەيدەگى گەندەرلىك تەڭسىزدىك ناتي­جەلەرىن كورسەتكەن. دامۋشى ەلدەر مەن دامىعان ەلدەردىڭ ارا­سىن­داعى الشاقتىقتىڭ ازايعا­نى قۋانتارلىق جايت. سوعان قاراماستان دۇنيەجۇزى بويىنشا ايەلدەردىڭ 40%-ى الەۋمەتتىك ديسكريميناتسيا دەڭگەيى جوعارى نەمەسە وتە جوعارى ەلدەردە ءومىر سۇرەتىنى وكىنىشتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, زاڭناماعا قاراعاندا قوعامنىڭ ديسكريميناتسيالاۋشى ۇستانىمدارىن وزگەرتۋ الدەقايدا كوپ ۋاقىت الادى.

2019 جىلى قازاقستان 22 ۇپاي جيناعان بولاتىن, بيىلعى كور­سەتكىش 20,9 ەكەنىن ەسكەرسەك, ءتورت جىل ىشىندە ەلىمىز گەندەرلىك ادى­لەت­سىزدىكتى ەڭسەرۋدە ءسال عانا ىلگە­رى­لەۋشىلىك بار. قازاقستاننىڭ پروگرەسى تۇرالاپ قالدى دەۋگە نە­گىز بار. ايتكەنمەن ەلىمىز ازيا اي­ماعى بويىنشا 6-ورىندا, ال ورتا­لىق ازيادا كوش باستاپ كە­لە­دى.

الەم بويىنشا ايەلدەردىڭ ەكو­نوميكالىق جانە ساياسي كوش­باسشىلىعى, ولارعا قارسى جاسا­لاتىن زورلىق-زومبىلىق تۋرالى كوزقاراس وزگەرۋدە. ساۋال­نا­ما­لار­دىڭ ناتيجەسىندە, كەيىنگى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي ديس­كري­مي­ناتسيالىق كوزقاراس 4 كور­سەت­كىشكە ءتۇسىپ, 6%-عا ازايعان. بىراق قازىر گەندەرلىك پاريتەتكە جەتۋگە ەڭ كوپ كەدەرگى كەلتىرەتىن وتباسى شەڭبەرىندەگى تەڭسىزدىك. اقى­سىز بالا كۇتىمى, ءۇي ءىشى جۇمىس­­تارىنىڭ تەڭ بولىنبەۋى, مۇرا­گەر­لىك قۇقىعىنىڭ شەكتەلۋى, ەرتە جانە كۇشتەپ نەكەگە تۇرعىزۋ – مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ايەل ادامنىڭ تاعدىرىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار.

گەندەرلىك تەڭسىزدىكتىڭ تىكەلەي جانە جاناما تۇردە ەكونوميكالىق زارداپتارعا دا اكەلىپ سوعاتىنى دالەلدەنگەن. مىسالى, گەندەرلىك تەڭدىك جونىندەگى ەۋروپا ينستي­تۋ­تى ەسەبىنە سايكەس ەۋروپا وداعى جىل سايىنعى شىعىنى 366 ميل­ليارد ەۆرونى قۇرايدى.

دۇنيەجۇزىندەگى 12 مەملەكەت قانا ايەلدەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن قورعايتىن زاڭدى قابىل­دان­عانى الاڭداتپاي قويمايدى. تەك 14 مەملەكەتتە تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىق قىلمىس دەپ ەسەپ­تەلەدى. كەلەشەكتە پسيحو­لو­گيالىق قى­سىم­عا, ەكونو­ميكالىق زورلىققا جانە حاراس­س­مەنتكە قار­سى ناقتى شارالار قابىلدانۋى قاجەت.

گەندەرلىك پروبلەمالاردى شەشۋ جاۋاپكەرشىلىگى ەڭ الدى­مەن, ساياساتكەرلەرگە جۇك­تە­لۋگە ءتيىس دەسەك, ايەلدەردىڭ سايا­ساتقا بەلسەندى قاتىسۋىنا شەك­تەۋ قو­يىلماۋى كەرەك. 2023 جىلعى SIGI ەسەبىنە سايكەس 179 ەلدىڭ پار­لامەنتىندەگى ايەلدەر ۇلەسى 24,1-دەن 26,6 پا­يىزعا ارتىپ, نەبارى 2,5 پايىز ءوسىم بار. بۇل قارقىنمەن الەم حالقى پارلامەنتتەگى گەن­دەر­لىك تەڭدىككە تەك 2062 جىلى عانا قول جەتكىزەدى.

گەندەرلىك تەڭسىزدىكتى جويۋدى جىلدامداتۋ ءۇشىن بارلىق تاراپ­تار, ياعني ساياسي شەشىم قابىل­داۋ­شىلار, حالىقارالىق ۇيىمدار, جەكە سەكتور, عالىمدار قاۋىمى جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى اتسا­لىسۋى شارت.

ايدانا امالبەكوۆا,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى