وتاندىق فارماتسەۆتيكانىڭ بەلسەندى دامۋىنا قاراماستان, كوپتەگەن دارىلىك زاتتاردى سىرتتان اكەلۋگە ءماجبۇرمىز. مۇنى ءدارىحانا سورەلەرىندە قاپتاپ تۇرعان شەتەلدىك ءدارى-دارمەكتەر, سونىمەن قاتار كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك جۇيەسىندەگى ساتىپ الۋ ءتىزىمى دالەلدەي تۇسەدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا بىزدە ءدارى-دارمەك اناعۇرلىم قىمبات. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ مامىرىندا ەاەو-دا دارىلىك زاتتاردىڭ قىمباتتاۋى ورتاشا ەسەپپەن 4,2%-دى قۇراسا, بىزدە بۇل كورسەتكىش ءبىر جىلدا 11% بولعان. الدىمىزدا تەك 16,1%-بەن قىرعىزستان تۇر. ال ءدارى-دارمەك جەتكىزۋشى رەسەي مەن بەلارۋستىڭ وزىندە باعانىڭ ءوسۋى سونشالىقتى بايقالماعان. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەلتىرگەن مالىمەتتەر بويىنشا ولاردا فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر باعاسى تيىسىنشە 3% جانە 0,8%-عا وسكەن. ءدال وسىنداي جاعداي بىلتىر دا بايقالدى. فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەرگە باعا ديناميكاسى بويىنشا قازاقستان وداقتا ەكىنشى ورىنعا جىلجىدى.
ەاەو ەلدەرىندە ءبىر پوزيتسياداعى ءدارى قۇنى ءار جەردە نەگە ءارتۇرلى ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەەك ساراپشىلارى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سوندا قازاقستاندا 50 ءدارىنىڭ 30-ىنىڭ باعاسى رەسەيگە قاراعاندا جوعارى بولىپ شىقتى. ايىرماشىلىق نەگىزىنەن 9% شەگىندە, ال كەيبىر دارىلەر ءۇشىن ول 310%-عا جەتتى. وداقتىڭ ءبىرتۇتاس فارماتسەۆتيكالىق نارىعىنداعى مۇنداي ديسپروپورتسيانىڭ سەبەبى ‒ ەلدەردەگى مەملەكەتتىك باعانى رەتتەۋ ادىستەرىنىڭ ارتۇرلىلىگى. دارىلىك زاتتاردىڭ قۇنىن باقىلاۋ ارمەنيادان باسقا ەاەو-نىڭ بارلىق ەلدەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار وداققا مۇشە قالعان ءتورت ەلدە باعاسى رەتتەلەتىن دارىلەردىڭ تالاپتارى مەن ءتىزىمى ءارتۇرلى جانە باسقا دا كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى.
مىسالى, ءبىزدىڭ ەلدە شەكتى باعا بەلگىلەنەتىن دارىلىك زاتتاردىڭ تىزبەسى 6 مىڭنان استام پۋنكتتەن تۇرادى (دارىلىك زاتتاردىڭ ءارتۇرلى دوزالارىن ەسكەرگەندە). بيىلدان باستاپ ەلىمىز باعانى قايتا رەتتەۋ باعىتىن ۇستاندى. ياعني بىرتە-بىرتە, بىرنەشە جىل ىشىندە مەملەكەت باقىلاۋىنداعى دارىلەردىڭ ءتىزىمى قىسقارادى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 10 قاڭتاردان باستاپ بولشەك ساۋدادا 376 ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى رەتتەلمەيدى. بۇل – ءارتۇرلى ۆيتاميندەر, گومەوپاتيالىق پرەپاراتتار, قاراپايىم اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان دارىلەر. 2023-2024 جىلدارى رەتسەپتسىز بەرىلەتىن باسقا دا دارىلىك زاتتاردىڭ كوتەرمە جانە بولشەك ساۋداسىن رەتتەۋ, ال 2024-2025 جىلدارى رەتسەپت بويىنشا بەرىلەتىن دارىلىك پرەپاراتتاردى رەتتەۋ جويىلادى. ءسويتىپ, 2026 جىلعا قاراي قازاقستاندا مەملەكەتتىك رەتتەۋ كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك پەن ءمامس جۇيەسى اياسىندا اۋرۋحانالار ءۇشىن ساتىپ الىناتىن دارىلىك زاتتارعا عانا قاتىستى بولادى.
مەملەكەت باعانى ەركىنە جىبەرگەن كەزدە دارىحانالارداعى باعا قالاي وزگەرەتىنى كەيىن بەلگىلى بولماق. بۇل رەتتە رەتتەۋ ءدارى-دارمەك باعاسىن ورتاشا ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزدا بيىل مامىردا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر 2022 جىلعى مامىرمەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 15,9%-عا ءوستى. بىلتىرعى فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر باعاسىنىڭ ديناميكاسىنا قاراعاندا, 2022 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ بيىل اقپانعا دەيىن ءوسۋ قارقىنى بايقالدى. اي سايىن كورسەتكىش 0,3-2 پايىزدىق تارماققا ءوستى. باعانىڭ ەڭ ەلەۋلى ءوسىمى قاڭتار-اقپان ايلارىندا جىلدىق ماندە 13,6%-دى (ياعني 2022 جىلدىڭ قاڭتار جانە اقپان ايلارىمەن سالىستىرعاندا) كورسەتتى. كوكتەمنەن بەرى جاعداي ءبىرشاما وزگەرگەن. ناۋرىزدان باستاپ ستاتيستيكا ءدارى-دارمەك قۇنىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باسەڭدەگەنىن تىركەدى.
جالپى, ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى 11%-عا كوتەرىلگەنىمەن, جەكەلەگەن كەيبىر ءتۇرى بۇدان دا قاتتى قىمباتتادى. باعالارىن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ماماندارى قاداعالايتىن 30 فارماتسەۆتيكالىق ءونىمنىڭ تىزىمىندە باعانىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى الدەقايدا جوعارى. مىسالى, پاراتسەتامول مەن اتسەتيلساليتسيل قىشقىلى سايكەسىنشە 43,3% جانە 16,2%, امبروكسول مەن «برونحيكۋم-س» 22,9% جانە 12%, ازيتروميتسين 12,7% قىمباتتادى. باعاسى كوتەرىلمەگەن, ءتىپتى تومەندەگەن تىزىمدەگى جالعىز ءدارى بۇيرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان «كانەفرون ن» بولدى.
وتاندىق فارماتسەۆتيكا بەلسەندى دامىپ جاتىر دەسەك تە, سىرتتان اعىلعان پرەپاراتتاردىڭ ۇستەمدىگى باسىم. مىسال رەتىندە بىلتىرعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى تمككك (تەگىن مەديتسينالىق كەپىلدەندىرىلگەن كومەك كولەمى) جۇيەسى بويىنشا فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كورسەتكىشتەرىن كەلتىرۋگە بولادى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتور «سك-فارماتسيا» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ ەلدەگى اۋرۋحانالارعا ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋداعى ۇلەسى نەبارى 33%-دى قۇراعان. ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتەتىن العاشقى 10 ەلدىڭ قاتارىنا گەرمانيا, شۆەيتساريا, فرانتسيا, يرلانديا جانە تاعى باسقا ەلدەر كىرگەن.
كەدەندىك ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بىزگە ءدارى-دارمەكتىڭ ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشىسى ‒ رەسەي. بيىل قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا يمپورتتىڭ جالپى فيزيكالىق كولەمىندەگى رەسەيلىك جەتكىزىلىمدەردىڭ ۇلەسى 21%-دى قۇرادى: رف-دان 26,2 ملن دوللارعا ەكى مىڭ توننادان استام ءدارى-دارمەك اكەلىندى. قىتاي جەتكىزىلىم بويىنشا ەكىنشى ورىندا, ول جاقتان 1,8 مىڭ توننا فارماتسەۆتيكالىق ءونىم جەتكىزىلدى. ەلدىڭ ۇلەسى – 19%. بارلىعى قاڭتار-ساۋىردە ەلىمىزگە جالپى سوماسى 456,7 ملن دوللاردى قۇرايتىن 9,8 مىڭ توننا تابلەتكالار, دارىلىك زاتتار مەن فارماتسەۆتيكالىق ەرىتىندىلەر اكەلىندى. جەتكىزۋ قۇنى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءدارى-دارمەكتىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىلەرى ‒ گەرمانيا مەن ءۇندىستان. بيىلعى ءتورت ايدا ولار ەلىمىزگە 124,5 ملن دوللاردى قۇرايتىن ءدارى-دارمەك جىبەرگەن. بۇل – فارماتسەۆتيكالىق يمپورتتىڭ ۇشتەن ءبىرى.
دارىلىك زاتتاردىڭ سىرتقى ساۋداسى تۋرالى مالىمەتتەر قازاقستاندا وسى تاۋارلاردىڭ يمپورت قۇرىلىمى وزگەرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. 2022 جىلى دا, بيىلعى قاڭتار-ساۋىردە دە رەسەيدەن جەتكىزىلىمدەردىڭ ازايۋى جانە قىتاي, فرانتسيا, بەلارۋس, پولشادان يمپورتتىڭ ارتۋى بايقالادى.