يمپورت – يگىلىگىمىز ەمەس

بارلىق دامىعان ەل ءوز فەر­مەر­لەرى مەن وندىرۋشىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ, ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ال بىزدە وتان­دىق ءوندىرۋشىنىڭ نارىق قاتى­نا­سىنداعى جاعدايى ءاۋ باستان دۇرىس قالىپتاسپاعان. ساۋدا جەلىلەرى باسقا قاتىسۋشىلارعا ءوز ەركىن بىلدىرەتىن مونوپولياعا اينالىپ, وتاندىق ءونىم مەن يمپورتتىق ونىمگە قاتىستى تەڭسىز ەرەجەلەر ورنىققان. وتاندىق تاماق ونىمدەرىن بولشەك ساۋداعا وتكىزۋدەگى سىني جاعدايدى جۋىردا سالا ماماندارى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىمەن جانە «Amanat» پارتياسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن بويىنشا كەڭەسىمەن بىرلە­سىپ تالقىلاعان بولاتىن.

بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىل­دە­رى­نىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا جەلىلەرى وندىرۋ­شىلەردىڭ تاۋارلارىن بارىنشا ارزان باعامەن الۋعا بەيىل. مۇنداي كوزقاراستى ءوز ىڭعايىنا قاراي پايدالانعان شەتەلدىك كومپانيالار ساپاسى كۇماندى ونىمدەرىن تومەن باعامەن ەلىمىزگە توعىتىپ جاتىر. سالدارىنان دۇكەن سورەلەرىندەگى وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. وسىدان كەيىن ءوز ءوندىرىسىمىزدىڭ كولەمى قىسقارىپ, كوپتەگەن كاسىپورىننىڭ قۋاتى جارتىلاي عانا جۇكتەلۋدە. ال ارزان, ساپاسىز ونىمدەردى ۇنەمى تۇتىنۋ ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى.

ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ساۋدا جەلىلەرىندە يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى كوبەيگەن. جەرگىلىكتى شاعىن كاسىپورىندار ساپالى ءونىم شىعارۋعا باعىت ۇستانعاندىقتان, ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن ءونىمدى كورشى ەلدەردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرىنەن ەڭ تومەن باعامەن ۇلكەن كولەمدە ساتىپ الۋ تيىمدىرەك. مۇنداي جاعدايدا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋعا, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا جانە ءتىپتى نارىقتان كەتۋگە ءماجبۇر. وڭىر­دەگى ەت وڭدەۋمەن اينالىساتىن 15 كاسىپورىننىڭ 7-ءنىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا وسى پروبلەما سەبەپ بولعان.

ازىق-ت ۇلىكتىڭ 80%-ىن يمپورت قۇراعاندىقتان, ساۋدا سورە­لەرىندە وتاندىق ونىمگە ورىن قالمايدى. قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەر­گىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى بارلىق وكىلەتتى ورگانداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولسا, يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك زەرتحانالاردا العاش اكەلىنگەن كەزدە عانا تەكسەرىلەدى. ودان كەيىن ءۇش جىل بويى اكەلۋگە رۇقسات. مۇنداي ءىس-قيمىل نارىقتا ادال باسەكەلەستىكتىڭ بولماۋى­نا بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىرعاندىقتان, ساۋدا-سات­تىق­ جەلىلەرىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەۋ ماڭىزدى.

قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى باقىت قوسشىعۇلوۆانىڭ پىكى­رىنشە, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جۇمى­سىن رەتتەۋدە دامىعان ەلدەردە جاسالعانداي «ساۋدا ۇستەمەسى» ۇعىمىن عانا قالدىرۋ كەرەك. ء«بىز رەتروبونۋس, باسقا دا بونۋس تۇرلەرىن بىلدىرەتىن, ساۋ­دا كومپانياسىنىڭ مۇد­دە­سى ءۇشىن جەتكىزۋشى تاراپى­نان قوسىمشا قىزمەتتەر تولەۋدى كوزدەيتىن «سىياقى» ۇعى­مىن ساۋدا قىزمەتى تۋرالى زاڭ­نان الىپ تاستاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ساۋدا جەلىلەرىنە وتاندىق وندىرۋشىلەردەن رەت­روبونۋستار الۋعا, جەتكىزىلەتىن تاۋارعا قوسىمشا قىزمەتتەر نەمەسە جەڭىلدىكتەر, قولدانىستاعى پرايس-پاراقتان ساتىپ الۋ باعاسىنا جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتۋگە تىيىم سالۋ قاجەت», دەيدى ول.

قازىرگى ۋاقىتتا ساۋدا جەلى­لەرى پوست-تولەم بويىن­شا قولاي­سىز شارتتاردى بەلگىلەگەن. سالالىق وداق وكىلدەرى تولەمدى كەيىنگە قالدىرۋ تۇرىندەگى تاجى­ريبەدەن باس تارتۋ قاجەت دەپ سانايدى. ماسەلەن, ءوندىرۋشى ءونىم شىعارۋمەن قاتار, ونى وزدەرى جەتكىزەدى, سالىق, قىزمەت­كەر­لەردىڭ جالاقىسىن تولەۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قاراجات قاجەت. ال جەلى ساتىلعان تاۋارعا اقشا تولەۋ­دى بىرنەشە ايعا دەيىن كەشىك­تىرىپ, ءوندىرۋشىنى اينا­لىم كاپيتالىنان ايىرۋى مۇم­كىن. بۇعان قوسا سۋپەرماركەت­تەر يمپورتتىق ءونىمدى ساتىپ الىپ, وعان ءوز برەندىن قويادى دا, وتاندىق ءونىم رەتىندە ساتادى.

قازاقستان ەت وداعىنىڭ باس­­قارۋشى ديرەكتورى اسەم ءابدى­رى­موۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ماماندار ساۋدا جەلىلەرى سالىق سالۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى يمپورتتاۋشىلارمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان. وندى­­­رۋ­­شىلەر ۇلتتىق ەكونوميكا­ مينيسترلىگىنەن وسى ماسەلەنى پىسىقتاۋدى سۇرايدى. بۇل رەتتە نە باستاپقى ققس-تى ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ, نە ساۋدا جەلىلەرىنە وتاندىق وندىرۋشىمەن جۇمىس ىستەۋ ىڭعايلى جانە ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن وسى اسپەكتىنى باسقاشا پىسىقتاۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار كەزدەسۋ بارىسىندا وندىرۋشىلەر «قازاق­ستاندا جاسالعان» ۇلتتىق باعدار­لا­ماسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ساپاسىز پىسىقتاۋىنا شاعىمداندى. ماسەلەن, بارلىق تالقىلاۋلار ءتيىس­تى دايىندىقسىز ونلاين­ رەجىمىندە وتەدى, بۇل رەت­تە سالالىق وداقتار مەن وندى­رۋ­شى­لەر قاۋىمداستىقتارى تارا­پى­نان ۇسىنىستار ەش جەردە تىر­كەلمەيدى. شەنەۋنىكتەردىڭ وسىنداي جاۋاپسىز ءتاسىلىنىڭ ناتي­جەسىندە سترا­تەگيالىق ماڭى­زى­ بار باع­دار­لامادا وتاندىق ءوندى­رىستى قول­داۋ بويىنشا ناقتى شارالاردان جالاڭ ءسوز باسىم. ال جەر­گى­لىكتى ءوندىرۋشىنى قور­عاي­تىن مەم­لە­كەت­تىك رەتتەۋ شارا­­لارىن ەنگىزۋ, نور­ماتيۆتىك قۇجات­تاردا ساۋدا جەلى­لەرىندە ءوزىمىزدىڭ ونىمدەر ءۇشىن باسىم جاعدايلاردى بەكىتۋ, سون­داي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرىن جىلجىتۋ مەن تانىمال ­ەتۋگە­ ساۋدا جەلىلەرىن تارتۋعا باعىت­تالعان مەملەكەتتىك قولداۋ ماسە­­لە­لەرىن جۇيەلى تۇردە شەشۋ كە­رەك. سايكەسىنشە, ەلىمىزدىڭ ءار­بىر ازاماتى ءوز ونىمدەرىمىزدى سا­تىپ­ الۋدىڭ ارتىقشىلىعىن, ءوز ەكو­نوميكامىزدى قولداۋدىڭ ماڭىز­دى­لىعىن تەرەڭ تۇسىنۋگە ءتيىس.

ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسە­لە­لەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, «Amanat» پارتياسىنىڭ اوك جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باسشىسى نۇرجان اشىمبەتوۆ ساۋدا جەلىلەرى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن پايدالاناتىن نارىقتاعى جاعداي ءوز ۋاقىتىندا وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى تۇردە رەت­تەل­مەگەنىن, ەندى بۇل كەمشى­لىك­تەر­دى تۇبەگەيلى تۇزەتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.

ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسە­لە­لەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ تور­اعا­سى­ سەرىك ەگىزباەۆ پارلامەنتتە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ­دى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلاتىنىن, وعان سالالىق وندى­رىستىك قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى دە كىرەتىنىن ايتتى.­ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساۋدا سورە­لەرىندە يمپورتتىڭ نەگىزسىز ۇستە­م­دىگىنە قاتىستى بارلىق ماسەلە شەشىلۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە جاعدايدى مامانداردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە جەتە ءمان بەرۋدىڭ ماڭىزى بولەك.