گاز ءترانزيتى كىمگە ءتيىمدى؟

«ۇشتىك گاز وداعى» بەيرەسمي اتاۋىن العان گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بىلتىر قاراشادا جاريالانعان بولاتىن. سەرىكتەستىك رەسەي گازىن وزبەكستانعا ءبىزدىڭ ەل ارقىلى ترانزيتپەن جەتكىزۋ جانە گازدى باسقا ەكسپورتتىق باعىتتارعا تاسىمالداۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى كوزدەيدى. سول كەزدە بۇل باستاما توڭىرەگىندە داۋلى پىكىرلەر ايتىلدى. اسىرەسە وزبەكستاندا گاز پروبلەماسىن بيلىك حالىقتى قازاقستانمەن جانە رەسەيمەن وداق قۇرۋعا يتەرمەلەۋ ءۇشىن جاساندى تۇردە تۋىنداتقىسى كەلەدى, وزبەك گاز ترانسپورتتىق جۇيەسى وداق شەڭبەرىندە جەكەشەلەندىرىلۋى, ساتىلۋى نەمەسە سىرتقى باسقارۋعا بەرىلۋى مۇمكىن دەگەن اقپاراتتىق شۋ تارادى. وزبەكستان بيلىگى ەلدەگى گاز تاپشىلىعى ىشكى تۇتىنۋدىڭ وسۋىمەن بايلانىس­تى ەكەنىن, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سەرىكتەستىك تەك ۇلتتىق مۇددەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ءتۇسىندىرىپ باقتى.

راسىندا دا, ورتالىق ازيا ايماعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى قارقىنى مەن حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەنەرگيا تاپشىلىعىنا ۇشىراپ وتىر. بيىلعى قىستا قاتتى اياز بەن تۇرىكمەنستاننان گاز جەتكىزىلىمىنىڭ توقتاۋى سالدارىنان وزبەكستان اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق داعدارىسقا تاپ بولدى. قۇزىرلى ورگانداردىڭ مالىمەتىنشە, قىستا ەڭ جوعارى جۇكتەمە كەزىندە رەس­پۋبليكادا تاۋلىگىنە 20 ميلليون تەكشە مەتر گاز تاپشىلىعى بايقالادى. بىلتىر جەلتوقساندا گاز جەتىسپەۋشىلىگى اۆتوموبيل گاز تولتىرۋ كومپرەسسورلىق ستانسالارىنىڭ جابىلۋىنا اكەلدى. وسىعان بايلانىستى گاز, ەلەكتر ەنەرگيا­سى, كومىر جانە مازۋت يمپورتىن جانداندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وزبەكستان قىسقى كەزەڭدە (3 اي) 1,5 ميلليارد تەكشە مەتر (تاۋلىگىنە 20 ميلليون تەكشە مەتر مولشەرىندە) تۇرىكمەن گازىن جەتكىزۋگە كەلىسىمشارت جاساعان. جىلىنا 70 ملرد تەكشە مەتر تابيعي گاز وندىرۋگە قابىلەتتى بولسا دا وزبەكستاننىڭ ءىس جۇزىندە وندى­رە­تىنى ودان از. گاز ءوندىرىسىنىڭ تومەن­­دەۋىنە ‒ قورلاردىڭ سارقىلۋى, تەح­نو­­لو­گيالىق شىعىندار, كومىرسۋتەك جەت­كىزىلىمىن باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيە­سى­نىڭ بولماۋى سەبەپ. ءدال وسىنداي پروبلەمالار بىزگە دە سىن-قاتەر توندىرۋدە. QazaqGaz ەلىمىز 2023/2024 كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاپشىلىقتى بولدىرماۋ ماقساتىندا تابيعي گاز ەكسپورتىن توقتاتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتكەن-ءدى. ال ءبىزدىڭ گازعا مۇددەلى رەسمي قىتاي بىلتىر قاراشادا ەلىمىز گاز جەتكىزىلىمىن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتىپ, ونى قىسقى كەزەڭدە بارىنشا ارتتىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. وسىلايشا, ەكى ەلدىڭ بيلىگى بىردەي پروبلەماعا تاپ بولىپ, قىتاي مەن ءوز ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن قاتار ورىنداي الماي وتىر. گازدىڭ ۇلكەن كولەمىن قىتايعا جەتكىزىپ, بۇل ءۇشىن ۆاليۋتالىق ءتۇسىم الۋ دا قىزىقتىرماي قويمايدى. ايتسە دە, ەل ىشىندەگى ەنەرگەتيكالىق داعدارىس سايا­سي­ رەجىمدەردىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ تون­دى­رە­تىن ەڭ جاندى ماسەلە ەكەنىنە باسىمىزدان وتكەن جاعدايلار كۋا.

ەكى ەلدە دە گاز ءوندىرىسى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان ىشكى تۇتىنۋدى دا, ەكسپورتتىق مىندەتتەمەلەردى دە جاۋىپ ۇلگەرمەي جاتىر. گازداندىرۋدىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى بىزدە ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى گاز ۇلەسى ۇنەمى ۇلعايىپ كەلەدى. 2013 جىلى گازبەن حالىقتىڭ 30%-ى, 2021 جىلى 57%-ى قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن قاتار 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسى سەكىلدى وزبەكستاندا ەنەرگيا بالانسىنداعى گازدىڭ ۇلەسى 80%-دان اسادى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2020 جىلى وزبەكستان قانشا ەنەرگيا وندىرسە, سونشاسىن تۇتىنعان. قازاقستان مەن وزبەكستان ىشىندە گاز تۇتىنۋدىڭ جىل سايىن 7-10%-عا ارتۋىنا حالىقتىڭ ءوسۋى (جىل سايىن 1,5-2%-عا), تۇرعىن ءۇي قورىن كەڭەيتۋ, ونەركاسىپتى دامىتۋ سەكىلدى باسقا دا سەبەپتەردىڭ اسەرى بار. سونداي-اق رەسپۋبليكامىزدا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى بيىل 4%-عا ءوسۋى مۇمكىن. ال وزبەكستاندا ودان دا ۇلكەن كورسەتكىشتەر كۇتىلۋدە (2021 جىلى ءوسىم رەكوردتىق 9,5%-دى قۇراعان).

ءسويتىپ, باتىستىڭ سانكتسيالارىنا قاراماستان, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىق وزدىگىنەن ودان ءارى تەرەڭدەي بەردى. سونىڭ ىشىندە ءوڭىر ەلدەرى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستان ۇزاپ كەتە المايتىنىن تاعى دا سەزىنە باستادى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى ەلىمىز ارقىلى وزبەكستانعا جەتكىزۋ ءۇشىن «ترانسنەفت» ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرىنان «قازترانسويل» ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى جۇيەسىنە 25 مىڭ توننا رەسەي مۇنايى قابىلدانعان. سونىمەن قاتار «قازترانسويل» ماگيس­ترالدىق مۇناي قۇبىرى جۇيەسى ارقىلى رەسەي فەدەراتسياسىنان وزبەكستانعا 2023 جىلعا ارنالعان مۇناي ءترانزيتىنىڭ جالپى جوسپارلانعان كولەمى وزگەرىسسىز, 225 مىڭ توننا دەڭگەيىندە قالدى. سول سەكىلدى بيىل ءبىز دە رەسەيدەن 850 مىڭ تونناعا دەيىن ديزەلدىك وتىن يمپورتتاپ وتىرمىز.

وسى ۇدەرىسپەن قاتار, نەگىزگى ەكسپورت­تىق نارىققا ‒ ەۋرووداق ەلدەرىنە جەتكىزىلىمى تومەندەگەن «گازپروم» جاڭا گاز وتكىزۋ نارىقتارىن ىزدەي باس­تادى. كومپانيانىڭ الىس شەتەلدەرگە, ياعني ەۋروپاعا, تۇركياعا جانە قىتايعا جەتكىزىلىمى بىلتىر 100,9 ملرد تەكشە مەتردى قۇراپ, الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 1,8 ەسە از بولدى. سونىمەن «گازپروم» ءوز دەرەكتەرىندە كەلتىرگەندەي, 2022 جىلى گاز ءوندىرۋدى 20%-عا, 412,6 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن قىسقارتتى. جەتكىزىلىم بيىل دا تومەندەۋىن جالعاستىردى. مامىردا رەسەي گازىنىڭ ەۋروپاعا ەكسپورتى (تۇركيانى ەسەپتەمەگەندە) تاۋلىگىنە 63,8 ميلليون تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەدى. سالىستىرار بولساق, 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا رەسەي گازىنىڭ ەۋروپاعا ەكسپورتى تاۋلىگىنە 82,8 ملن تەكشە مەتردى قۇراعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, ماسكەۋ وزىمىزدە كەڭەس زامانىنان بەرى كەلە جاتقان شىن مانىندە بىرىڭعاي گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى بارىن ايماق ەلدەرىنىڭ ەسىنە سالدى.

ترانزيت ءۇشىن تۇرىكمەنستاننان وزبەكستان مەن ءبىزدىڭ ەل ارقىلى رەسەيگە وتەتىن «ورتا ازيا ‒ ورتالىق» (واو) گاز قۇبىرى جۇيەسى پايدالانىلاتىنى مالىمدەلدى. بۇل قۇبىردىڭ وتكىزۋ قۋاتى جىلىنا 50 ملرد تەكشە مەتر­گە­ دەيىن جەتەدى. بۇعان دەيىن قۇبىر ارقىلى تۇرىكمەنستاننان وزبەكستان مەن ءبىزدىڭ ەلىمىز ارقىلى رەسەيدىڭ ورتالىق ايماقتارىنا تابيعي گاز جىبەرىلىپ كەلگەن. بىراق 2016 جىلدان باستاپ تاراپتاردىڭ تۇرىكمەن گازىنىڭ باعاسى جونىندە كەلىسە الماۋى سەبەپتى «گازپروم» واو بويىنشا تۇرىكمەنستاننان تابيعي گاز يمپورتىن توقتاتقان. ەندى گاز ءتران­زي­تى­ وسى قۇبىر ارقىلى كەرى باعىتتا پايدا­لا­نىلماق.

وسىلايشا, مۇنداي ىقپالداستىقتى «ۇشتىك گاز وداعى» ۇعىمىنا ەكپىن قويماي-اق دامىتۋعا بولاتىنى تۇسىنىكتى بولدى. سەرىكتەستىك پوستكەڭەستىك ەلدەردە كوپشىلىكتىڭ كۇمانىن تۋدىراتىن «وداق» اتاۋىنسىز, ەكىجاقتى, ۇشجاقتى فورماتتاعى ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس تۇرىندە جالعاسا بەردى. رەسمي تۇردە بۇل يدەيانىڭ ماقساتى ‒ قازاقستان مەن وزبەكستان اۋماعى ارقىلى رەسەيلىك گازدى تاسىمالداۋ كەزىندەگى ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋ بولسا كەرەك. بيىل قاڭتاردا رەسەيلىك «گازپروم» ءبىزدىڭ ۇكىمەتپەن, ارتىنشا وزبەكستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا جول كارتالارىنا قول قويدى. بۇل باعىتتا جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ول گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيى مەن تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋگە كىرىستى.

«گازپروم» باسشىسىمەن بۇل قۇجات­قا قول قويۋ بارىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار قازاقستان تاراپىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن ەنەرگەتيكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا دايىندىعىن راستادى. ول گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدا, سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتاردى گازداندىرۋدا, رەسەيلىك ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردى ءۇشىنشى ەلدەرگە جەتكىزۋ كولەمىن ارتتىرۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كورشى ەلمەن ىنتىماقتاسۋعا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ايتتى. حابارلانعانداي, ءبىزدىڭ ەل, رەسەي جانە وزبەكستان باسشىلىعى ىشكى تۇتىنۋ مەن قىتايعا ەكسپورتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, رەسەيلىك گازدى جەتكىزۋدى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. ول ءۇشىن گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, ءتىپتى جاڭا گاز قۇبىرلارىن سالۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلدى.

ءوز كەزەگىندە ەلىمىز كەلەر جىلدىڭ كۇزگى-قىسقى ماۋسىمىندا وزبەكستانعا رەسەيلىك تابيعي گاز ءترانزيتى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ دايىندىعىن قامتا­ماسىز ەتپەك. ءماجىلىس كوميتەتىنىڭ وتى­رىسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ وزبەكستان «گازپروممەن» گازدىڭ كولەمى, باعاسى بويىنشا كەلىسسوزدەردى جالعاستىرىپ جاتقاندىعىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ اۋماعىمىز ارقىلى گاز ءترانزيتى بويىنشا تەحنيكالىق دايىندىق جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جەتكىزدى.

جۋىردا پەتەربۋرگ حالىق­ارالىق فورۋمى اياسىنداعى كەزدەسۋدە «گازپروم» مەن QazaqGaz اراسىندا رەسەيلىك تابيعي گازدى وزبەكستانداعى تۇتىنۋشىلارعا تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق گازدى جەتكىزۋ, وڭدەۋ جانە تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تالقىلاندى. ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلەرى 2033 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كولەمىن 10 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋمەن رەسەيلىك مۇنايدىڭ ءترانزيتى تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەردى ۇزارتتى. پحەف اياسىندا رەسەي مەن وزبەكستان رەسەيلىك گازدى جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە جانە وزبەكستاننىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن (گتج) وسى گازدى الۋعا دايىنداۋدىڭ جول كارتاسىنا قول قويدى. ەكىجىلدىق كەلىسىمشارت ەلىمىز ارقىلى ترانزيتپەن وزبەكستانعا جىلىنا شامامەن 2,8 ملرد تەكشە مەتر رەسەي گازىن جەتكىزۋدى قاراستىرادى. تابيعي گاز يمپورتىنىڭ كولەمى تاۋلىگىنە 9 ملن تەكشە مەتردى قۇراماق. گاز قۇنى ايماقتاعى نارىقتىق باعاعا, وزبەكستانداعى اعىمداعى باعاعا, ولاردى نارىقتىق قاعيداتتار نەگىزىندە قالىپتاستىرۋ بويىنشا جوسپارلى رەفورمالارعا نەگىزدەلمەك.

ءسويتىپ, كوممەرتسيالىق تۇرعىدان العاندا, گاز مامىلەسى بارلىق قاتىسۋ­شىنىڭ مۇددەسىن توعىستىرادى. وزبەكستان ەلدەگى ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, ىشكى نارىق ءۇشىن گاز تاپشىلىعى ماسەلەسىن, سونداي-اق ەكسپورتتىق قاجەتتىلىكتى شەشەدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارىن گازداندىرۋعا, سونداي-اق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك الماقپىز. سونىمەن قاتار قىتايعا ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتار, ىشكى گازدىڭ نارىققا دا, ەكسپورتقا دا جەتىسپەۋشىلىگى قوسىمشا جەتكىزىلىمدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە ەلىمىز گاز اليانسى شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق ءوسۋدى, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. جاھاندىق ەكونوميكاداعى تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا گازدىڭ جاقىن جەردەن ۇزدىكسىز جەتۋى قىتاي ءۇشىن دە ەرەكشە ماڭىزدى. ال باتىسقا جەتكىزىلىمدەرى كۇرت تومەندەگەن رەسەي ءوز گازىن ساتۋدى ارتتىرىپ قانا قويماي, گاز جەتكىزۋدىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازياعا ىقپال ەتۋ قۇرالدارىنىڭ اۋقىمىن دا كەڭەيتە تۇسەرى حاق.

ايماق ەلدەرىنىڭ گازعا بارعان سا­يىن ءوسىپ كەلە جاتقان قاجەتتىلىگى ءوز وندىرىسىمەن وتەلمەيدى. جاقىن كەلەشەكتە وزبەكستان سەكىلدى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە كەلىسىمشارتقا قول قويۋىن كۇتۋگە بولاتىنىن رەسەيلىك تالداۋشىلاردىڭ ءىشى سەزەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋقىمدى گازداندىرۋ باعدارلاماسى, سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردى گازداندىرۋ جوسپارى دا ءتۇبى وسى شەشىمگە كەلىپ سايادى. ايتا كەتۋ كەرەك, رەسەيلىك گاز قانداي باعامەن ساتىلاتىنى, ەگەر تاراپتاردىڭ ءبىرى دوللاردان باس تارتسا, ول قالاي ەسەپتەلەتىنى جايلى سۇراق تۋىندايدى. وتاندىق ساراپشى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ويىنشا, «ۇشتىك گاز وداعىندا» قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق پوزيتسياسى ايقىن كورىنىس تابۋعا ءتيىس. «كومىرسۋتەگىن تاسىمالداۋ بارىسىندا پايدا بولۋى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بۇل جوبادا ەكىنشى رولدە قالىپ قويماي, ءوز داۋىس قۇقىعىمىزعا يە بولۋىمىز كەرەك. مۇنداي تاۋەكەلدەردىڭ مىسالى ‒ وتكەن جىلى جازدا قۇرىلىسىنا 20 اكتسيونەر قاتىسقان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كقك) توقتاپ قالۋى, سول سەكىلدى رەسەي گازىن ەۋروپاعا وتكىزىپ كەلگەن ۋكرايناداعى قازىرگى جاعداي», دەيدى ول.

سونداي-اق جاقىن ارادا جاڭا جوبالار مەن شيكىزات ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى كۇتىلمەيتىنى, سوندىقتان كوكجيەكتە كورىنگەن تىعىرىقتان شىعۋ مۇمكىندىگىن دۇرىس پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا پىكىرلەر ايتىلىپ كەلەدى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ اۋماق وڭتۇستىككە رەسەيلىك وتىندى ايدايتىن ترانزيتتىك اۋماق بولۋى مۇمكىن. «بىزدە گاز ءوندىرۋدى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك جوق, باعا وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمسىز. ولار قازىرگىدەن ورتا ەسەپپەن 3 ەسە جوعارى بولۋى كەرەك. كەز كەلگەن جاڭا كەن ورنىنىڭ ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلۋىنە كەمىندە 5-7 جىل كەتەدى. ال بىزدە گاز بۇرىننان تاپشى. قازىر وڭتۇستىك كورشىلەرىمىزدەن اكەلىپ جاتىرمىز. بىراق جاعدايدىڭ قيىنداۋىنا بايلانىستى ولار ەلىمىزگە ەكسپورتتى قىسقارتىپ, قىتايعا نەمەسە وزدەرىنىڭ گاز-حيميالىق ۇدەرىستەرىنە باعىتتاماق. سوندىقتان گاز تاپشىلىعىن ءوز بەتىمىزشە شەشىپ, رەسەيلىك گازدىڭ ترانزيتىنەن اقشا تابۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋىمىز كەرەك», دەپ سەندىرەدى ساراپشى ولجاس ءبايدىلدينوۆ.

سونىمەن قالاي اتالسا دا, ءۇش ەلدىڭ گاز ماسەلەسى جاقىن كەلەشەكتە ءبىر جاعىنا شىعىپ, شەشىلۋگە ءتيىس. بايىپتاپ قاراساق, جوبا جاھاندىق جانە گەوسايا­سي سيپات بەرەتىندەي اۋقىمدى ەمەس. ايماقتاعى ەلدەردىڭ بارىندە ءوندىرىستى ۇلعايتۋ پروبلەماسى وتكىر تۇرعان قازىرگى جاعدايدا بىرىڭعاي ينفراقۇرىلىم ەلدەردى ورتاق ءىس-قيمىلعا جۇمىلدىرارى انىق. ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ بۇل ءتۇرى تۇپكى ماندە ءاربىر قاتىسۋشىنىڭ پروب­لەماسىن شەشۋگە ارنالۋى كەرەك.