ۇلتتىق ەكونوميكامىزداعى حيميا ونەركاسىبىنىڭ ءرولى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. ونىڭ اسەرى مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس سىندى نەگىزگى سالالاردىڭ دامۋىنان, ولاردىڭ ءونىم ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنەن مەيلىنشە بايقالادى.
بىلتىر ەلىمىزدىڭ حيميا سالاسىندا جالپى سوماسى 54,6 ملرد تەڭگەگە 10 جوبا ىسكە قوسىلدى. ولار تولىق قۋاتىنا شىققاندا 310 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋى ءتيىس. ال بيىل جالپى سوماسى 58,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن تاعى 14 جوبانى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنە قاجەتتى ەمۋلسيالىق جارىلعىش زاتتار, ەرىتكىشتەر, حيميالىق رەاگەنتتەر شىعاراتىن زاۋىتتار بار. تۇتاستاي العاندا بولاشاقتا حيميا سالاسىندا 6 ترلن تەڭگەگە 100-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلماقشى. بۇل ءوز كەزەگىندە 14 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
حيميا ونەركاسىبىنە بايلانىستى جوبالاردىڭ ەداۋىر بولىگى جامبىل وبلىسىندا شوعىرلانعان. ولاردىڭ دەنى مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن حلور ءسىلتىلى ونىمدەر, كالتسي ءحلوريدى, كالتسيلەندىرىلگەن سودا سىندى بەيورگانيكالىق حيميا ونىمدەرى وندىرىسىنە ارنالعان.
سونىمەن قاتار مۇنايلى ولكە ماڭعىستاۋدا حيميا ءوندىرىسى بويىنشا 13 جوبا قولعا الىنعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل وڭىردە جاسىل سۋتەگى, اممياك, كارباميد جانە بيوپروتەين وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. كاۋستيكالىق سودا, كالتسيلەندىرىلگەن سودا سەكىلدى نەگىزگى حيميالىق ونىمدەردى وندىرۋگە مامانداناتىن جاڭا وندىرىستەر ءتۇرلى سالالاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
بىلتىر حيميا ونىمدەرىن ءوندىرۋ 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,6 پايىزعا ءوسىپ, 908 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل – سوڭعى جىلدارداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. حيميا ونەركاسىبىندە مۇناي-حيميا ونىمدەرى (32,9%), تىڭايتقىشتار (12,4%) جانە ورگانيكالىق حيميالىق زاتتار (11,1%) جەتەكشى ورىنعا يە. حيميا ونەركاسىبى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىن قاجەتتى ماتەريالدار وندىرىسىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا ۇيىتقى بولۋدا. حيميا سالاسىنىڭ ونەركاسىپكە قۇيىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 3,2%-دى, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى 15%-دى قۇرايدى. بىلتىر سالاعا 230 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. دەگەنمەن بۇل الدىڭعى جىلعا قاراعاندا ەكى ەسە از (2021 جىلى – 462,6 ملرد تەڭگە). سونىمەن بىرگە باعالاۋ مالىمەتى بويىنشا وتكەن جىلى ەلىمىز 262,9 ملرد تەڭگەنىڭ حيميالىق ءونىمىن ەكسپورتتاعان. ال يمپورت ۇلەسى – 332,3 ملرد تەڭگە.
بۇگىندە حيميا ونەركاسىبىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى ىزدەۋ مەن تارتۋ. ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە ساي ينۆەستورلار بىرقاتار وندىرىستەرگە نازار اۋدارۋى كەرەك. مىسالى, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا شامامەن 6 ملرد توننا كالي تۇزدارىنىڭ قورى بار. ەندەشە مول شيكىزات بازاسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تاراپىنان جوعارى سۇرانىس پەن تۇتىنۋدىڭ ءوسۋ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, كالي تىڭايتقىشتارىن ءوندىرۋ ينۆەستيتسيالاۋدىڭ تارتىمدى باعىتى بولا بەرەدى. ازوتتى تىڭايتقىشتاردىڭ ەڭ تانىمال قاتتى ءتۇرى سانالاتىن كارباميدكە تەك بىزدە عانا ەمەس, جاقىن جانە الىس شەت ەلدەردە دە سۇرانىس بار. سول سەكىلدى رەسپۋبليكامىزدا تۇيىرشىكتەلگەن كاۋستيكتىڭ تۇراقتى تۇتىنۋشىلارى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ءوندىرىس تە ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى بولىپ تابىلادى. قولدانىستاعى جانە الەۋەتتى ءىرى حيميالىق كاسىپورىنداردى نازارعا الا وتىرىپ, الداعى 5 جىلدا ىشكى نارىقتا تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى 450-500 مىڭ توننا دەڭگەيىندە بولجاناتىن كالتسيلەندىرىلگەن سودا دا باسىمدىققا يە. سونداي-اق امموني سۋلفاتىن ءوندىرۋ ونىڭ ونەركاسىپتىك اۋقىمىنىڭ بولماۋىنا, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ جوعارىلىعىنا جانە شيكىزات كومپونەنتتەرىنىڭ جەتكىلىكتى كولەمىنە بايلانىستى ينۆەستورلار تاراپىنان قاراجات سالۋ ءۇشىن تارتىمدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە اگروحيميانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. بۇل سالادا بىزدە امموفوس, سارى فوسفور سەكىلدى بازالىق اگروحيميالىق ونىمدەر بار. بۇل ونىمدەردى «قازفوسفات» زاۋىتى شىعارادى. سول سەكىلدى قۋاتى 400 مىڭ تونناعا جەتەتىن «قازازوت» زاۋىتى ازوت تىڭايتقىشتارىن وندىرەدى. وسىنداي مۇمكىندىكتەردى ەسەپكە الساق, اگروحيميا ءوندىرىسىن 10 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. وعان قوسا كۇردەلى مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا دا دەن قويۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن بىرقاتار ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونداي-اق «ەۋروحيم» جانە «قازفوسفات» كومپانيالارى وندىرىستىك قۋاتىن بىرنەشە ەسە ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جالپى العاندا سالا قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسسە دە, ءوندىرىس رەسۋرستارىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىنە, بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا بايلانىستى بىرقاتار قيىندىقتار شەشىمىن تاپپاي وتىر. حيميا سالاسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن بولاشاعى جۋىردا ەلوردادا وتكەن وڭدەۋ اپتالىعى اياسىندا تالقىلاندى. حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيادا سالانىڭ قازىرگى احۋالى, جاڭا جاعدايدا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تالاپتارى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان حيميا كاسىپورىندارى مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى ساراپتالدى. ونەركاسىپ وكىلدەرىنە, ءوز قىزمەتىندە حيميانى پايدالاناتىن كومپانيالارعا رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىنداعى يننوۆاتسيالار جانە حيميالىق ءونىم اينالىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارى تۋرالى ايتىلدى. قاتىسۋشىلارعا جاقىن ارادا قابىلداۋ جوسپارلانعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ «حيميالىق ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» تەحنيكالىق رەگلامەنتى تانىستىرىلدى. سالالىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار ساراپشىلار كاسىپورىن ءوز قىزمەتىندە وتاندىق شيكىزات پەن دايىن ءونىمدى پايدالانعان جاعدايدا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, اتاۋلى مەملەكەتتىك قولداۋ وڭدەۋشى يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردىڭ ءتيىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ وسۋىنە وڭ اسەر بەرەدى.
سونداي-اق جيىندا شەتەلدىك شيكىزاتقا جوعارى تاۋەلدىلىك پەن تاپشىلىق سالدارىنان ونى جەتكىزۋدىڭ كۇردەلىگىنە, جابدىقتاردىڭ جوعارى قۇنىنا بايلانىستى حيميا ونەركاسىبىندە يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنە نازار اۋدارىلدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن حيميا سالاسى وكىلدەرى اراسىندا ءوزارا ديالوگ ورناپ, شەشىمدەردى بىرلەسىپ ازىرلەۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن جوعارى ساپالى ءونىم شىعارۋعا ىقپال ەتۋ ماقساتتى ۇردىسكە اينالعان. تولعاندىرعان ماسەلەلەردى ورتاق الاڭدا وي تالقىسىنا سالۋ بيزنەسكە مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق كومپانيالار, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرىنە وزەكتى سۇراقتاردى تىكەلەي قويۋعا جانە قاجەتتى تۇسىنىكتەمە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«حيميا ونەركاسىبىنىڭ سالالىق قاۋىمداستىقتارىمەن, حيميالىق كاسىپورىندارمەن جۇيەلى بايلانىس جولعا قويىلعان. ونەركاسىپتى دامىتۋ, كاسىپورىندارىمىزدىڭ ونىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرلەسە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. حيميا سالاسىنىڭ مۇددەسىن قوزعايتىن زاڭنامالىق نەگىزدى جەتىلدىرۋ, جاڭا رەتتەۋشى قۇرالداردى قاتاڭداتۋعا جانە ەنگىزۋگە جول بەرمەۋ باعىتىنداعى ورتاق ءىس-قيمىلدى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. ۇلتتىق پالاتا حيميا ونەركاسىبىندەگى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋدى ءوزىنىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. ناقتى ناتيجەلەر قاتارىندا تاسىمالدىڭ بارلىق تۇرىمەن ەل اۋماعىنان اممياك سەليتراسى مەن امموفوستى اكەتۋگە تىيىم سالىنعاندىعىن اتاپ وتۋگە بولادى. قازىر تاۋارلارعا جول-تاڭبالاۋ ماتەريالدارى مەن لاك-بوياۋ ونىمدەرىن ۇلتتىق رەجىمنەن الۋ ماسەلەسى جان-جاقتى پىسىقتالۋدا», دەدى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلى مۇرات ءامىرين.
«كاzحيميا» حيميا ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى توميريز ارىستانوۆا ەل اۋماعىنداعى حيميالىق وندىرىستەردى ليتسەنزيالاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. «ليتسەنزيا الۋعا بىلىكتىلىك تالاپتارىندا ارنايى قويمالار, شيكىزاتتى ساقتاۋعا ارنالعان ءۇي-جايلار, اككرەديتتەلگەن زەرتحانالار, تەحنيكالىق باسشىلاردىڭ بىلىكتى قۇرامىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپتار بار. بۇل تالاپتار ءىرى ونەركاسىپ كاسىپورىندار ءۇشىن جاراسا, وندىرىستە ۋلى جانە قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردى قولدانبايتىن ورتا جانە شاعىن كاسىپورىندارعا قولايسىز», دەدى ول.
«Dasco Consulting Group» جوبالىق مەنەدجەرى سالتانات نۇربوسىنوۆا ءتۇرلى قولداۋ شارالارىنا قاراماستان حيميالىق سالانى قارجىلاندىرۋ ءالى دە از دەپ سانايدى. «قازىرگى كەزدە جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تاڭداۋ ەمەس, قاجەتتىلىك بولىپ وتىر. الايدا سالاعا قارجى جەتكىلىكسىز, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بويىنشا مۇمكىندىكتەر شەكتەۋلى. سالانىڭ دامۋ دەڭگەيى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا قاراعاندا باياۋ جۇرۋدە», دەپ اتاپ كورسەتتى سپيكەر.
قاۋىمداستىق وكىلدەرى ماڭىز بەرگەندەي, دامىعان ەلدەردە حيميالىق وندىرىستەردى رەتتەۋ ىقتيمال تاۋەكەل نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ جاتقانى بايقالادى. بۇل ءتاسىل حيميا سالاسىنداعى از توننالىق وندىرىستەردىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, حيميالىق كاسىپورىنداردى قۇرۋ ۇدەرىسىن قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرمەستەن تۇسىنىكتى ءارى قولجەتىمدى ەتەدى.