تەڭىز باعىتى تارتىمدى بولادى

قازىرگى گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرگەندە رەسەي اۋماعىنا كىرمەي, قىتايدان باستالىپ ءبىزدىڭ ەل ارقىلى كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسىنا شىعىپ, ودان ءارى ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنە جول اشاتىن ترانسكاسپي باعىتى ‒ بىزدەر ءۇشىن باستى بالاما باعىت. بۇل مارشرۋت اقش پەن ەو-نىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيالارىنا, سونىڭ ىشىندە استاناعا ماسكەۋدەن بارىنشا ەكونوميكالىق قاشىقتىقتا بولۋ جونىندەگى تالاپتارىنا بايلانىستى رەسمي تۇردە قايتا جانداندى. وسى ۇدەرىستەر بارىسىندا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى ترانزيتتىك مۇناي كولەمىن جىلىنا 1,5 ملن توننا جانە ودان ءارى 5 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى ەسەپتەۋمەن كاسپي تەڭىزى جانە باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان (بتد) ماگيسترالدىق قۇبىرى ارقىلى مۇناي ءترانزيتى ءۇشىن ازەربايجاننىڭ «Socar» مەملەكەتتىك كومپانياسىمەن باس كەلىسىم جاساستى. ءسويتىپ, وسى جىلدىڭ 23 ناۋ­رىزىندا تەڭىز كەن ورنىنان الىنعان وتاندىق شيكىزاتتىڭ ءبىرىنشى پارتياسى تانكەرمەن اقتاۋ پورتىنان سانگاچال تەرمينالىنا جونەلتىلگەنى ءمالىم. جىل سوڭىنا دەيىن كاسپي تەڭىزى ارقىلى اقتاۋدان سانگاچال تەرمينالىنا 12-14 تانكەر رەيسىن ورىنداۋ جوسپارلانعان. ازەربايجانمەن كەلىسسوزدەر كەزىندە قازاق مۇنايىن تاسىمالداۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى ‒ باكۋ ‒ سۋپسا ۇسىنىلعان بولاتىن. تاراپتار قازىر بۇل جولدىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن ەسەپتەۋمەن اينالىسۋدا. گرۋزيانىڭ سۋپسا پورتىنا دەيىنگى باعىت جىلىنا 5 ملن توننا قارا التىندى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بىلتىر كوكتەمدە بۇل قۇبىر ارقىلى مۇناي جىبەرۋ جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى توقتاتىلعان-دى. سوندىقتان ازەربايجان مۇنايىنىڭ بارلىعى قازىر بتد ارقىلى ەكسپورتتالادى. Caspian Barrel مۇناي-گاز سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, باتىس كوم­پانيا­لارى باتۋمي ماڭىندا كەمەگە قارسى مينا تابىلعاندىقتان قارا تەڭىزگە تانكەر­لەر­دى تيەۋدەن باس تارتقان.

ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ كاسپي تەڭىزى مەن كاۆكاز ارقىلى ەكسپورتى سالىس­تىر­مالى تۇردە از بولعانىمەن, رەسەي ۋكراينادا اسكەري قيمىلدار باستاعاننان كەيىن كۇرت ءوستى. بالامالى باعىتتار بو­يىنشا جەتكىزۋ كولەمى 2021 جىلى 638 مىڭ توننا بولسا, وتكەن جىلى 1,8 ملن توننانى (تاۋلىگىنە 36 مىڭ باررەل) قۇرادى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ جازۋىنشا, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلىمىزدەن باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان قۇبىرى ارقىلى 104 مىڭ توننا مۇناي جونەلتىلدى. سونداي-اق قازاقستان قىتايعا ايىنا 80 مىڭ توننادان اسا مۇناي جەتكىزىپ وتىردى. وسىلايشا, بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندەگى رەسەيمەن ەڭ ۇزىن شەكاراسىن بولىسەتىن قازاقستان ماسكەۋگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا تىرىسۋدا. الايدا كاسپيدە ءىرى كەمەلەردى پايدالانۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان جانە باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان مۇناي قۇبىرىنا جوعارى كۇكىرتتى مۇنايدى قابىلداۋ بو­يىنشا شەكتەۋلەرگە بايلانىستى وسى جىلى ول جەرگە جەتكىزىلىم 1,5 ملن توننادان اسپايدى.

سونىمەن بىرگە كاسپي قۇبىر كونسور­تسيۋمىمەن (كقك) ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىم­شارتتار, تاسىمالدىڭ ەكونومي­كالىق تۇر­عىدا تارتىمدى بولماۋى بتد ار­قى­لى جەت­كىزىلىمدى ۇلعايتۋعا تەجە­گىش اسەر بەرە­تىنى انىق. وتاندىق جۇك جو­نەل­تۋ­شىلەردىڭ كقك-مەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتارى اياسىندا «جۇكتەۋ نەمەسە تولەۋ» ەرەجەسى قولدانىلادى, سونداي-اق ونىڭ مۇنايدى ايداۋ تاريفتەرى دە تارتىمدى بولىپ قالۋدا. ەگەر ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ كقك باعىتى بويىنشا نوۆوروسسيسك ارقىلى ءترانزيتى تونناسىنا 38,4 دوللار تۇراتىن بولسا, بتد ءتاريفى 100 دوللارعا جەتەدى. سوندىقتان كقك باسشىلىعى وتاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ بالامالى مارشرۋتتارىنىڭ پايدا بولۋى وزىنە ەشبىر تاۋەكەل تۋعىزبايتىنىن ايتۋدا. كونسورتسيۋمنىڭ باعالاۋىنشا, بارلىق بالاما باعىتتار بويىنشا, سونداي-اق ماحاچكالا, سامارا جانە باكۋ ارقىلى باتۋميگە بۇرىن كقك ارقى­لى جەت­كىزىل­مە­گەن مۇناي تاسىمال­دا­نا­تىن بولادى. كونسورتسيۋمنىڭ بيىلعى جەت­كىزىلىمى 66 ميلليون توننا (رەسەي­لىك جۇك جونەل­تۋ­شىلەردى قوسقاندا) دەڭگەيىندە بولا­دى دەپ كۇتىلۋدە. كقك جۇك جونەلتۋ­شى­لەرىنىڭ بارلىق ءوتىنىمىن تولىق كولەمدە قاناعاتتاندىرۋعا دايىن. ياعني قازاق­ستاننان مۇناي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى جانە ەڭ ءتيىمدى باعىتى ‒ رەسەيدىڭ قارا تەڭىز تەرمينالى ارقىلى الەمدىك نارىق­قا مۇناي جەتكىزەتىن كاسپي قۇ­بىر كونسورتسيۋمى بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن قازاق مۇنايى باتىستىڭ سانكتسيالارىنا جاتپاسا دا كەيبىر تاۋارلاردى نارىقتا جىلجىتۋدا قيىندىقتار تۋىپ جاتقانى بەلگىلى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ جازۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇناي ترەيدەرى رەسەي پورتتارى ەۋروپالىق ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن ۋىتتى بولىپ وتىرعانىن, سوندىقتان مۇ­ناي­شىلار وزدەرىن ساقتاندىرۋ ءۇشىن بۇل ەلدىڭ «قارا التىن» قۇبىرى مونوپولياسىنا قاتىسى جوق باعىتتاردى ىزدەيتىنىن جەت­كىزگەن.

ءبىزدىڭ مۇنايدى ازەربايجان ارقىلى جەتكىزۋدىڭ لوگيستيكالىق سحەماسى بو­يىنشا مۇناي تانكەرلەرمەن كاسپي تەڭىزى ارقىلى ءوتىپ ءارى قاراي بتد ماگيسترال­دىق قۇبىرىمەن تاسىمالدانادى. بۇل باعىتتىڭ ترانسكاسپي بولىگىندە 12,368 مىڭ توننا دەدۆەيتى بار Caspian max تيپتىك ساناتىنداعى تانكەرلەر جۇمىس ىس­تەيدى. قمگ مەن ازەربايجاندىق Socar ارا­سىنداعى ۋاعدالاستىق بويىنشا ۇسى­نى­لا­تىن ترانزيتتىك مۇنايدىڭ كەمىندە 50%-ىن «قازاقتەڭىزكولىكفلوت» تانكەرلەرى تاسىمالداۋعا ءتيىس. ال ولاردىڭ سانى شەكتەۋلى ‒ ۇلتتىق تەڭىز كومپانياسى يەلىگىندە نەبارى 3 تانكەر بار. سوندىقتان ەلىمىز ازەربايجان ارقىلى مۇنايدى ەكسپورتقا جەتكىزۋ ماقساتىندا تانكەر فلوتىن قۇرا باستادى. سحەما جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن «قازاقتەڭىزكولىكفلوت» مۇنايدى ازەربايجان ارقىلى رەسەيدىڭ اينالما جولىنا ەكسپورتتاۋ ماقساتىندا بيىل 2 مۇناي قۇيۋ تانكەرىن ساتىپ الىپ, كاسپي فلوتىن كەڭەيتۋگە كىرىستى. ترانسكاسپي باعىتىن كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە قوسىمشا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان 8 مىڭ توننا دەدۆەيتتى 2 جاڭا كەمەنى Abu Dhabi Ports Company ء(باا) جەتكىزبەك. فلوتتى 10 كەمەگە دەيىن ۇلعايتۋ جونىندە اتال­عان كومپانيامەن ءتيىستى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.

باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان بويىنشا ەكسپورتقا وتاندىق مۇنايدى جەتكىزۋدىڭ ۇلعايۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تاعى ءبىر فاكتور ‒ ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەر. اقتاۋ پورتىنىڭ مۇناي جونەلتۋ بويىنشا ەڭ جوعارعى قۋاتى ‒ جىلىنا 5,2 ملن توننا. ازەربايجاندا بتد-دا جوعارى كۇكىرتتى مۇناي قابىلداۋ بويىنشا شەكتەۋلەر بار. ولاردى الىپ تاستاۋ ءۇشىن اقتاۋ پورتىن كەڭەيتۋگە جانە بتد قۋاتىن ارتتىرۋعا ينۆەستيتسيالار قاجەت بولادى. سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندە ۇلكەن تانكەرلەردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل جەردە ماسەلە بىرنەشە ونداعان ميلليارد دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسيالارعا كەلىپ تىرەلۋى مۇمكىن. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اقتاۋ پورتىنىڭ الەۋەتىن 20 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا بولادى. ول ءۇشىن قۇبىردى كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيا سالىپ قانا قويماي, بۇكىل پورت شارۋاشىلىعىن اۋقىمدى جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋ, كاسپيدە ەكى تەڭىز تەرمينالىن سالۋ مەن تانكەر فلوتىن ساتىپ الۋ قاجەت. مۇنايدى باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحانعا باعىتتاۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتىراۋ مۇناي قۇبىرىن (كەن ورنىنان) اقتاۋ پورتىنا دەيىن سالۋ قاجەت. سەبەبى بۇگىندە مۇناي اقتاۋ پورتىنا تەمىرجول تسيستەرنالارىمەن جەتكىزىلەدى. بۇرىنعى اكتسيونەرلەر باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحاننىڭ الەۋەتىن پايدالانعىسى كەلدى. اتىراۋ ‒ ەسكەنە مۇناي قۇبىرىن سالىپ, سودان كەيىن تانكەرلەر ارقىلى مۇنايدى باكۋگە جەتكىزۋ كوزدەلدى. قازىر ۇكىمەت وسى باعىتقا ورالعىسى كەلەدى. ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋ مەن ءترانزيتتى ارزانداتۋ ءۇشىن ازەربايجانمەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار دا قاجەت.

Argus باعا اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا رەسەيدى اينالىپ وتەتىن ءبىزىڭ ەلدىڭ مۇناي ەكسپورتىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قىتايعا جونەلتىلىمىنىڭ بارلىق بالامالى باعىتىنىڭ جالپى قۋاتى جىلىنا 20-25 ملن توننا. بۇل مارشرۋتتارداعى شەكتەۋلەر ايماقتاعى قۇبىرلار مەن اۋىس­تىرىپ تيەۋ قۋاتتارىنىڭ تاپشىلىعىنا, تەمىرجول كولىگى ءۇشىن جىلجىمالى قۇرام­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, سونداي-اق جوعارى كولىك شىعىندارىنا بايلانىستى. بۇل رەتتە بولاشاقتا تەڭىز كەن ورنىندا ءوندىرۋدىڭ جىلىنا 12 ملن تونناعا بولجامدى ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسەي ارقىلى ترانزيتكە تاۋەلدىلىكتىڭ تومەندەۋىن جال­عاستىراتىنىن جانە بتد بويىنشا جەت­كى­زىلىمدەرىن ۇلعايتاتىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. سونداي-اق پارك تاپ­شى­لىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان تاراپىنان تەمىرجول تسيستەرنالارىنا سۇرانىستىڭ ارتۋى بولجانۋدا.