استىق نارىعىنداعى الاڭداۋشىلىق

الەمدىك ەكونوميكاداعى, گەوسايا­سات­تاعى, كليماتتىق وزگەرىستەردەگى جا­­ھان­دىق ترانسفورماتسيا ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ اگرارلىق نارىعىنا اسە­رىن كۇشەيتىپ وتىر. لوگيستيكانىڭ اق­ساۋى, ءوڭىر نارىعىندا وتاندىق جانە رەسەيلىك استىق باسەكەلەستىگىنىڭ كۇشەيۋى, ەكسپورتتىق قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) قايتارۋ پروبلەمالارى, بيداي با­عا­سىنىڭ ءۇمىتىن اقتاماعان بيزنەس پەن بيلىك كوممۋنيكاتسيالارىنداعى اقاۋلار ورتاق ءىس-قيمىلدى تىڭ دەڭگەيگە كوتەرمەي شەشىلمەيتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ سوزىلمالى پروبلەمالارى قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن, نەسيەلەۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەسىمەن, ققس قايتارۋداعى بيۋرو­كراتيالىق پروتسەدۋرالارمەن, تۇ­تاس­تاي العاندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇ­راقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سايا­ساتىن جۇزەگە اسىرۋدا ناقتى ناتي­جە­لەردىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى وتكىر پروب­لەمالاردى ەڭسەرىپ, سالا الەۋەتىنىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن بارلىق سۋبەكتىنىڭ مۇددەسى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ تەڭگەرى­مىن قامتاماسىز ەتۋ, جۇيەنى رەتتەۋگە با­عىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى د­ا­يەك­تى ىسكە اسىرۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە با­لامالى جانە قولدانىستاعى كولىك-لوگيستيكالىق دالىزدەردى دامىتۋعا, ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, جاڭا ترانزيتتىك باعىتتار سالۋ جولىمەن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ماڭىز بەرىلۋى كەرەك. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ قىزمەتىنە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن بارىنشا ازايتىپ, جۇيەسىز شەكتەۋلەر ەنگىزۋدى توقتاتقان ابزال.

الەمدىك ترەندتەر اياسىندا ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى اگروونەركاسىپ سەكتو­رى­نىڭ دامۋى جاقىندا الماتىدا وتكەن «Asia Grain Conference» حالىقارالىق فورۋمىندا جان-جاقتى قامتىلدى. اۋقىمدى ءىس-شاراعا الەمنىڭ 21 ەلىنەن 250-گە جۋىق دەلەگات جينالدى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق اگروونىمدى يمپورتتاۋشى وزبەكستان, قىتاي, اۋعانستان, تۇركيا, سونداي-اق ۋكراينا, ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى (بولگاريا, گەرمانيا, يس­پانيا, پولشا, چەحيا, ەستونيا, نيدەرلاند), ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا, ءباا, مالايزيا سەكىلدى ەلدەردەن كەلگەن قاتىسۋشىلار سالانىڭ دامۋى جايىنان شىنايى, وزەكتى اقپارات الدى. ءبىر الاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى جانە يمپورتتاۋشى جەتەكشى كومپانيالاردىڭ, قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ, اگروحولدينگتەردىڭ, سالالىق قاۋىمداس­تىق­تاردىڭ, لوگيستيكالىق كومپانيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ, بيلىك ورگاندارى مەن باق وكىلدەرى توقايلاستى.

ءسوز سويلەۋشىلەر:

ەكونوميكا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگى; ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى دا­قىل­دار نارىعىنداعى الەمدىك جانە وڭىرلىك ۇردىستەر; مايلى داقىلدار نارىعىنداعى 2022-2023 ماركەتينگتىك جىلداردىڭ (مج) تەندەنتسيالارى; استىق لوگيستيكاسىنداعى ەسكى پروب­لەمالار مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر; ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى استىق وڭدەۋ سالاسىنىڭ ۇردىستەرى مەن پەرس­پەك­تي­ۆالارىنىڭ جايىن تالداپ كورسەتتى.

رەسەي ۋكراينا قاقتىعىسىنان تۋىن­دا­عان الەمدىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دى­گىنە تونە­تىن قاتەرلەر جايىندا بولجام-دەرەك­تەر كەلتىرىلدى.

لوگيستيكاداعى باستى ماسەلە – اينالىم بولسا, ونىڭ باسەڭدەۋ سەبەپتەرى ‒ لوكوموتيۆ تاپشىلىعى, وتكىزۋ قابىلەتىنىڭ تو­مەن­دىگى, اسىرەسە, ماۋسىمنىڭ قىزعان شا­­­عىندا شەكارالىق وتكەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەرى ەكەندىگى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. قازىر دە ەلى­مىز­دەن استىق ەكسپورتى لوگيستيكالىق پروب­لەما­لارعا بايلانىستى كۇرت شەكتەل­گەن­­دىكتەن, وسى ماۋسىمنىڭ سوڭىنا قاراي ەلدە بيدايدىڭ ۇلكەن قورى جيناقتالۋى مۇمكىن. بيىلعى جىلدىڭ I توقسانىندا قازاقستان شامامەن 3 ملن توننا (2022 جىلى 2 ملن توننا ەكسپورتتاعان) استىق ەكسپورتتادى. وڭ ديناميكاعا قاراماستان, قامبادا قالىپ وتىرعان استىق كولەمى ءالى دە قوماقتى.

«KazGrain» ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى زەينوللا ءابدىماناپوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جالپى استىق ءتۇسىمى 22 ملن توننا دەڭگەيىندە بولسا, بۇگىنگى تاڭدا ەكسپورت كولەمى 7 ملن توننادان ءسال اسادى. جىل سايىن 2 ملن توننا توڭىرەگىندە استىق اۋىسىپ قالادى. قازىرگى ۋاقىتتا نارىقتا 9 ملن توننا بار. ەگەر 6 ملن توننا ەكسپورتتاي الساق, ەلىمىزدە شامامەن 3 ملن توننا اۋىسپالى قور پايدا بولادى. جۇك جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ پروبلەماسى, ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىندا جىلجىمالى قۇرامنىڭ بولماۋى جانە ولارعا سايكەس كەلمەيتىن شەكتەۋ ءىس-شارالارىن قولدانۋ جاعدايىندا 6 ملن توننا استىقتى ەكسپورتتاي الۋىمىزدىڭ ءوزى ەكىتالاي.

ەلىمىز ءۇشىن 2022-2023 مج 10 ميلليون توننادان اسا ەكسپورتتىق الەۋەتتى قامتاماسىز ەتەتىن سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جەمىستى ماۋسىمداردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. الايدا بۇل وڭ ديناميكا جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويۋى مۇمكىن.

«اقپان-ناۋرىز ايلارىندا استىقتىڭ ەكسپورت­تىق باعاسى اپتا سايىن 5-7 دول­لار­عا تومەندەپ وتىردى. ەلىمىزدىڭ استىق نارى­عىنداعى ىشكى باعانى قانداي دا ءبىر جولمەن رەتتەۋ ءۇشىن بيدايدى اۆتو­كولىكپەن اكەلۋگە تىيىم سالىندى. قا­بىل­دانعان ءىس-شارالار بيدايدىڭ ىشكى باعا­سىن ءبىرشاما تۇراقتاندىرىپ, 80 مىڭنان 90 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسۋىنە (شارۋاشىلىقتان ققس-سىز باعانى بىل­دىرەدى) اسەر ەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى «Kaz­Grain» باسشىسى.

الايدا ۇسىنىلعان تارتىمدى باعا­عا قاراماستان, قازىرگى ساتتە فەر­مەر­لەر بيداي ساتۋدى توقتاتقان. ەكسپورت­تاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ تۇجىرىم­دا­ۋىنشا, بۇل – قازىر ەڭ وزەكتى ءارى وڭ­تايلى باعا. سونداي-اق بيىلعى ماۋ­سىم­نىڭ سوڭىنا دەيىن قالىپتاسقان باعا­نىڭ ءوسۋى كۇتىلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە كورشى ەلدەر مەن باسقا دا مەملەكەتتەر تاراپىنان سونشالىقتى سۇرانىس بايقالمايدى. سوندىقتان ماماندار اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە قولدا بار استىقتى ساتۋعا كەڭەس بەرىپ وتىر.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربول ەسەنەەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىلدا نارىقتاعى ويىن ەرەجەلەرى شامامەن 50 رەت وزگەرگەن. مۇنداي جاعدايدا فەرمەرلەرگە ءوندىرىستى ۇلعايتۋ, داقىلداردى ءارتاراپتاندىرۋ, تەحنيكانى جاڭارتۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر جۇمىس جۇرگىزۋ وتە قيىن. سول سەكىلدى تەك وتكەن جىلى وتاندىق وڭدەۋشىلەر 40-50 ملرد تەڭگە ەكسپورتتىق ققس-عا قول جەتكىزە المادى. وسى ماۋسىمدا فەرمەرلەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە ءوزىنىڭ دارمەنسىزدىگىن كورسەتكەن تەمىرجولعا قاتىستى دا كوپتەگەن سا­ۋال بار. وعان قوسا سوڭعى 2 جىلدا بيداي, ارپا, س ۇلى, قارا بيداي, جەم, كۇن­باعىس, تاعى باسقا ونىمدەردىڭ 15 تۇرىنە ەكس­پورت­تىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. بۇزىلعان كەلىسىمشارتتاردان, الىنباعان پايدادان زارازاپ بولعان ديقاندار بۇل داقىلداردى وسىرۋدەن تارتىنا باستاعانداي.

قازاقستاننىڭ جالپى وڭدەۋ سالاسى جىلىنا 7 ملن تونناعا دەيىن استىق (ۇن, جارما, قۇراماجەم) وڭدەيدى. جىل باسىنداعى مالىمەت بويىنشا ۇن تارتاتىن كاسىپورىنداردىڭ جالپى سانى ‒ 270. ولاردىڭ جيىنتىق قۋاتتىلىعى جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن استىق وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2021-2022 جىل­دارى وتاندىق ۇن ءوندىرىسى 3,3-3,6 ملن توننا دەڭگەيىندە وزگەردى. ۇننىڭ وسى كولەمىنەن ىشكى نارىققا شامامەن 1,8 ملن توننا جەتكىزىلەدى. وتكەن ماۋسىمدا ۋكرايناداعى اسكەري ءىس-قيمىلدار, رەسەيدىڭ استىق ەكسپورتىنا تىيىم سالۋى, رەسەيلىك استىقتىڭ ەلىمىزگە سۇر يمپورتىنىڭ كۇرت ءوسۋى مەن وسى ەلدىڭ ۇن ەكسپورتىنىڭ ۇلعايۋى, قازاقستاننان ۇن مەن استىق ەكسپورتىن كۆوتالاۋ, قىرعىزستان ۇن نارىعىنىڭ جوعالۋى سياقتى كۇتپەگەن قۇبىلىستار ورىن الدى. وسى رەتتە قازىرگى جانە الداعى ماۋسىمدا ورتالىق ازيانىڭ استىق نارىعىنداعى باعاعا كوتەرۋشى دە, تومەندەتۋشى دە فاكتورلار اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى فاكتورعا الەمدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق, يمپورتتاۋشى ەلدەردە حالىقتىڭ كوبەيۋى, پاكىستاندا ەگىننىڭ ازايۋى, استىق ۇستاۋشىلاردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى جاتسا, ەكىنشى فاكتور توبىنا ۆاليۋتا باعامدارىنىڭ بولجامسىزدىعى, قازاقستان مەن رەسەيدەگى استىقتىڭ جوعارى ءتۇسىمى, لوگيستيكالىق ماسەلەلەر كىرەدى.

«ۇن تارتۋ سەكتورىندا جاھاندانۋ ۇدە­رىسى باستالعانى ايقىن. الەمدىك ۇن ساۋ­داسى ونىڭ جالپى كولەمىنىڭ نەبارى 20%-ىن عانا قۇرايدى. ءبىز ۇننىڭ ەكسپورت­تىق نارىعى تارىلاتىنىن انىق ءتۇسىنۋى­مىز كەرەك. سوندىقتان قالاي قاراي باعىت الاتىنىمىزدى ەرتەرەك ويلانۋ كەرەك بولاتىن. قازىر دە الەمدىك باعا تۇرعىسىنان العاندا قازاقستان ەڭ ارزان ۇن ساتادى. سوندىقتان قارقىندى ءوسىپ كەلە جاتقان تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەردى, مىسالى, ماكارون, ۋىت, كراحمال, ءدان جەلىمشەسىن ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعى قۇرىلتايشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەۆگەني گان.

قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك اگرارلىق ن­ارىققا قۇبىل­مالىلىقتىڭ ءۇش نە­گىز­گى فاكتورى ‒ ۋكرايناداعى قاق­تى­­عىس, مەملە­كەت­تىك ساياسات جانە اقشا اعىن­دا­رى اسەر ەتۋدە. ەلدەردىڭ مەم­لە­كەتتىك ساياساتىنداعى وزگەرىستەر نارىق­تا­عى دۇربەلەڭگە جانە اگروونىمدى جەت­كى­زۋگە ينتەرۆەنتسيالار مەن تاريف­تەر­دىڭ, ەنەرگەتيكالىق نارىقتا سانك­تسيا­لاردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ساۋدا اعىندارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەتىنى تۇسى­نىكتى. بۇل جەردە قحر ‒ اقش ‒ تاي­ۆان اراسىنداعى كۇردەلى گەوساياسي قاتىناستاردى دا مۇقيات باقىلاۋ قاجەت. نارىققا اقش-تاعى بانك داعدارىسى دا اسەر ەتەدى. ەگەر مايلى داقىلدار نارىعىن قاراستىراتىن بولساق, وندا ساراپشىلار ءونىم باعاسى ساقتالىپ تۇراتىنىن بولجايدى. ويتكەنى مۇناي سەگمەنتىندە باعانىڭ ايتار­لىقتاي تومەندەۋى كۇتىلمەيدى, ماي­لى داقىلدارعا سۇرانىس جوعارى بو­لىپ قالادى. بۇعان ۋكرايناداعى سوعىستىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى ساۋدا اعىندارىنىڭ وزگەرۋى مەن جاعدايدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋى دە اسەر ەتەدى.

رەسپۋبليكامىزداعى ەگىستىك القاپ­تار­­دىڭ جالپى كولەمىندە بۇرشاق دا­قىل­دارىنىڭ ۇلەسى – نەبارى 1,19%. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستانعا مونوداقىلدىق ەگىنشىلىكتەن, ياعني نە­گى­زىنەن بيداي وسىرۋدەن باس تارتىپ, ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار القاپتارىن كەڭەيتۋ قاجەت. مامانداردىڭ ايتۋىن­شا, ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق اۋىل شار­ۋا­شى­لىعى وندىرۋشىلەرى ىلعال ۇنەم­دەي­تىن تەحنولوگيالارعا كوشىپ, اس­تىق ءوسىرۋدىڭ ەسكى تەحنولوگيالارىنان ارىلۋى, بۇرشاق داقىلدارىن بەلسەندى ەنگىزۋ ارقىلى اۋىس­پالى ەگىستى وزگەرتۋى كەرەك.

جيىندا ماڭىز بەرىلگەندەي, قازاق­ستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى ‒ «UzKazTrade» بك ااق قۇرىلۋى بولدى. بۇل باستاما ءوزارا جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە ساۋدا-ساتتىقتى ۇلعايتۋ, ەكى ەل­دىڭ بەلسەندى ساۋدا-ساتتىعىنا ىقپال ەتەتىن وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن جاع­­داي جاساۋ, ءوزارا ساۋدادا شەكتەۋلەر مەن توسقاۋىلداردى الىپ تاستاۋ جو­نىندەگى ۇسىنىستى پىسىقتاۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ماقسات ەتەدى. ونىڭ شەڭبەرىندە وزبەكستانعا ودان ءارى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارى اۋماعىندا ءداندى جانە جەمشوپ داقىلدارىن بىرلەسىپ ءوسىرۋ جوباسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى. ەلىمىزدىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, ەكى ەل اراسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان بىرلەسكەن جوبالاردىڭ قاتارىنا تۇركىستان وبلىسىندا 20 000 باس ءىرى قارا مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭىن جانە ەت وڭدەۋ كەشەنىن سالۋ, 1 ملن تونناعا دەيىن تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا وتاندىق استىق وڭدەۋ كلاستەرىن قۇرۋ جانە حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا اۋماعىندا وسىمدىك مايىن وڭدەۋ جوباسىن ۇيىمداستىرۋ كىرەدى.

ورتالىق ازيا وندىرۋشىلەرىن تۇركيا, سولتۇستىك افريكا جانە وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە قاراي الەمدىك نارىقتارمەن بايلانىستىرۋدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى (تحكب) ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تحكب (Middle Corridor) شەڭ­بە­رىندەگى استىق ەكسپورتىنىڭ نەگىز­گى باعىتى ‒ تۇركيا, اتاپ ايتقاندا, جەتكىزىلگەن ءونىمدى ماگريب, تاياۋ شىعىس جانە سولتۇستىك افريكا ەلدەرىنە تاراتاتىن ءىرى استىق بيرجاسى ورنالاسقان مەرسين پورتى. باستاپقىدا تحكب باس­تا­ماشىلارى 3 ەل بولدى, دالىرەك ايتساق, ولاردىڭ تەمىرجول اكىمشىلىكتەرى – قازاقستان, ازەربايجان جانە گرۋزيا. باعىتتىڭ ماقساتى – كاسپي تەڭىزى ‒ ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, ۋكراينا, پولشا, رۋمىنيا ارقىلى قىتاي, قازاقستان بويىنشا جۇكتەردىڭ ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋ. الداعى جازدا تحكب قاتىسۋشىلارىنىڭ قاتارىنا 3 جاڭا ەل ‒ سينگاپۋر, بولگاريا جانە ليتۆا كىرەدى. تحكب باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى 5 جىل­دا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىنداعى ينفراقۇرىلىمعا جانە ۇدەرىستەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا شا­مامەن 5 ملرد ەۋرو ينۆەستيتسيا با­عىتتالماق. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى دەرەكتەرىنە قا­راعاندا, بىلتىر تحكب بويىنشا جۇك­تەردى تاسىمالداۋدىڭ جالپى كولەمى 1 485 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە (+898 مىڭ توننا) كوپ.

قازاقستان الەمدىك نارىقتا ماقسارى­دا­ن 2, زىعىردان 3, قاراقۇمىقتان 6, كۇنباعىس مايىنان 8, كۇنباعىس سىعىن­دى­سىنان 9, جا­سىمىقتان 10-ورىن الادى. ساۋاتتى جۇيە قۇرىپ, ناقتى ىسكە بەت بۇرۋ ەكسپورتتى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا جول اشادى. ەگەر قولدا بار الەۋەتتى دامىتۋعا كەدەرگى بو­لىپ وتىرعان كەرەعار تەتىكتەردەن ارىلىپ, دۇرىس اگرارلىق ساياسات جۇرگىزەر بول­ساق, ورتالىق ازيا ەلدەرى, ءتىپتى قىتاي ءۇشىن ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك فابريكاسىنا اي­نالۋعا مۇمكىندىگىمىز بار.