ىنتالاندىراتىن تاريف

ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاپپاي تاپشىلىعى ەنەرگەتيكا سەكتورىن ودان ءارى وسال ەتە تۇسەدى. Ranking مونيتورينگىنە سايكەس, بيىل قاڭتار ايىندا ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى – 4,2 ملن كۆت-ساع, اقپان ايىندا 23,3 ملن كۆت-ساع بولعان. وتكەن جىلى تاپشىلىق 8 اي بويى بايقالعان. ال وڭىرلىك بولىنىسكە ۇڭىلسەك, وڭتۇستىك ايماقتا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلادى. بۇل ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرەدى. ناۋرىزدا وڭتۇستىك وڭىردە ءوندىرىس تۇتىنۋدىڭ 57,2%-ىن عانا وتەگەن. ءسويتىپ, 971,0 ملن كۆت-ساع ەنەرگيا جەتىسپەدى. بۇل قا­جەت­تىلىك ەلدىڭ باسقا ايماق­تا­رى­نان ەلەكتر ەنەرگياسىن تارتۋ ارقىلى جابىلادى.

ەگەر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بۇكىل ەل بويىنشا بايقالسا, وندا ول كورشى رەسەيدەن ساتىپ الۋ ارقىلى وتەلەدى. ياعني رف ەنەرگوجۇيەسى قازاقستانداعى ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ اراسىنداعى ساعاتتىق اۋىتقۋلاردى وتەي وتىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرىڭعاي ەنەرگوجۇيەسىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرادى. شىن مانىندە, بۇل ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى رف-عا تاۋەلدى ەكەنىن كورسەتەدى.

جالپى, 2021 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ كەشكى مەزگىلدە 1,3 گۆت ەلەكتر قۋاتىنان اساتىن جەتىس­پەۋ­شى­لىكتى سەزىنە باستادىق. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى مەن قۋاتىنىڭ جەتى جىلدىق بولجامدى تەڭگەرىمىنە سايكەس, 2029 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 3 گۆت-تان اسۋى ىقتيمال. تاپشىلىق 2025 جىلعا دەيىن جالعاسادى. 2029 جىلعا قاراي ول 5,5 ملرد كۆت-ساع مولشەرىندە بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. قازىر قولدا بار قۋات رەزەرۆتەرى قىسقارىپ كەلەدى. وسى كۇنگى احۋال بولجامدى مەرزىمنەن بۇرىن جانە الدەقايدا ۇلكەن كولەمدە قۋات تاپشىلىعىنا اكەلۋى مۇمكىن.

وتىن-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرس­تاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ رەسپۋب­لي­كا­مىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇ­يە­­سىنىڭ جۇمىس ىستەۋ سەنىم­دى­لىگىن تومەندەتەدى جانە ەل ەكو­نو­مي­كاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا تەرىس اسەر ەتەدى. ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ نەگىزگى اكتيۆتەرىن, ەڭ الدىمەن تاريف بەلگىلەۋ جۇيەسىنە بايلانىستى قايتا قۇرۋ, جاڭعىرتۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى جوق. قولدانىستاعى تاريفتەر قاجەتتى شىعىنداردىڭ كوپ بولىگىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەلگىلەگەن قۋاتتىلىققا شەكتى تاريف ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 590 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە 2019 جىلدان باس­تاپ قايتا قارالعان جوق. بۇل رەتتە 2015 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن جيناقتالعان ينفلياتسيا دەڭ­گە­يى 78%-دى قۇرادى.

ەلدىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن جاڭا ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاجەت, بۇل ينۆەستيتسيالاردى قايتارۋ ءليميتىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتەدى. جۇيەلىك وپەراتوردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 55%-ى جانە گيد­رو­­ەلەكتروستانسالاردىڭ 68%-ى 30 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. تومەن تاريف جاعدايىندا قۋاتتاردى جاڭارتۋ, كەڭەيتۋ جانە سالۋ, جوعارى كاسىبي كادرلاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرس­تاردى الۋ قيىندايدى. ەنەر­گە­تي­كالىق وبەكتىلەردى جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋ تۇپتەپ كەلگەندە سالانىڭ دەگراداتسياسىنا جانە ەكونوميكانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە الماۋىنا اكەلەدى.

ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىر­باستاۋ» باعدارلاماسى 2009 جىلدان 2015 جىلعا دەيىن سوزىلدى. وسى كەزەڭدە ەلەكتر ستانسالارى جابدىقتارىن جاڭارتۋعا, كۇر­دە­لى جوندەۋ جۇرگىزۋگە جاقسى مۇم­كىندىك تۋدى. اتالعان ۋاقىت­تىڭ كەيبىر كەزەڭىندە ەنەرگە­تي­كا­لىق كاسىپورىندار قانداي دا ءبىر قاۋىپسىزدىك مارجاسىن قۇرا الاتىندىعىنا بايلانىستى ۇلكەن اپاتتار بولعان جوق. سوڭعى جىلداردارى كوبەيىپ كەتكەن ەكىباستۇز, رۋدنىي, ريددەر, تەمىرتاۋداعى اپاتتار قاۋىپسىزدىك قورىنىڭ تاۋسىلا باستاعانىنان حابار بە­رە­دى. ەنەرگەتيكا مينيستر­لى­گىنىڭ ما­لىمەتىنشە, ەلىمىزدە جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان 37 جىلۋ ەلەكتر ور­تا­لىق­تا­رىنىڭ (جەو) 19-ى – قىزىل, 11-ءى – سارى, 7-ءۋى جاسىل ايماققا كىردى. جەو جابدىقتارى ورتاشا ەسەپپەن 66%-عا ەسكىرگەن. ورال, ستەپنوگور, تاراز, قىزىل­ور­دا, كەنتاۋ قالالارىندا جەو توزۋى سىني دەڭگەيدەن ‒ 80%-دان استى.

حالىقارالىق تاجىريبە ەۋروپا ەلدەرى ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭارتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى تاريف بەل­گىلەۋ (RAB-تاريفتەر) تەتىگى قول­دان­عانىن كورسەتەدى. بۇل – ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى مەن جەت­كى­زۋ­­شىنىڭ جابدىقتارىنىڭ قۇ­نىمەن انىقتالاتىن جەتكىزىلەتىن قىز­مەت­تەردىڭ كىرىستىلىك مولشەر­لە­مە­سى. ين­ۆەستيتسيانى ىنتالاندىراتىن «شىعىندار+» ءپرينتسيپىن ەمەس, «رەتتەلەتىن اكتيۆتەر بازاسى» (RAB) مودەلىن قولداناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبولۋدى رەتتەۋدىڭ بالاما ءتاسىلى. مىسالى, رۋمىنيادا ىنتالاندىرۋشى تاريف ەنگىزىلگەننەن كەيىن 7 جىل ىشىندە ەلەكتر جەلى­لە­رى­نىڭ ۇشتەن ءبىرىن جاڭارتۋ مۇمكىن بولعان. اكتيۆتەر بازاسىن تاريفتەۋ جۇيەسى اقش, كانادا, ەۋرو­پادا ‒ گەرمانيا, پولشا, فران­تسيا, ماجارستان, رۋمىنيا, چەحيا جانە باسقا دا ەلدەردە ءساتتى قولدانىلادى.

قازاقستاندا ء«تاريفتى ينۆەس­­تي­تسياعا ايىرباستاۋ» باع­­دار­لا­ما­سىن ەنگىزۋ ەنەرگيا ءون­دى­رۋشى ۇيىمداردىڭ قولدا­نىس­تاعى اك­تيۆ­­تەرىن قايتا قۇرۋ­عا, جاڭ­عىر­­تۋعا جانە كەڭەيتۋگە, سول ار­قى­لى ەنەرگيا جۇيەسى جۇمى­سى­نىڭ سە­ن­ىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. ەلەكتر ستانسالا­رى­­نا ينۆەستيتسيالار اعىنىن قام­­­تا­ما­سىز ەتۋ رەزەرۆتەردى ەڭ جىل­دام جانە ءتيىمدى تۇردە تار­تۋ­عا ىقپال ەتەدى. باعدارلاما جۇزە­گە اسقان ۋاقىت ارالىعىندا 1,2 گۆت جاڭا قۋاتتاردى ەنگىزۋ جانە 1,7 گۆت قۋاتتاردى قالپىنا كەل­تىرۋ ارقىلى ورتا مەرزىمدى قۋات رەزەرۆى قۇرىلدى. ءسويتىپ, بۇرىن پايدا بولعان تاپشىلىقتى جابۋ مۇمكىن بولدى. قازىردە بۇل وزەكتەندىرىلگەن تاريفتىك ساياساتقا كوشۋدەگى مىندەت ‒ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالاردى 3 ەسە ۇلعايتا وتىرىپ, تاريف بەلگىلەۋدەگى تاسىل­دەر­دى ترانسفورماتسيالاۋ جولىمەن 2035 جىلعا قاراي ءوندىرۋشى قۋاتتاردىڭ توزۋىن 15%-عا تومەن­دە­تۋگە قول جەتكىزۋ.

جالپى, ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەر­­گيا­سىنىڭ قۇنى الەمدەگى ەڭ تو­مەن باعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. GlobalPetrolPrices.com دەرەكتەرىنە سايكەس 2022 جىل­­عى قىركۇيەكتەگى جاعداي بو­يىنشا قازاقستاندا ەلەكتر ەنەر­گيا­سى­نىڭ قۇنى ‒ 0,045 دوللار. وسى كورسەتكىشپەن قازاقستان 147 مەملەكەت اراسىندا ارزان ەلەكتر ەنەرگياسى بار ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ قولجەتىمدى باعاسى قىر­عىزستان مەن وزبەكستاندا دا ساقتالادى: 0,01 جانە 0,026 دوللار. بۇل رەتتە بىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ وا-نىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا بىرنەشە ەسە جوعارى. ماسەلەن, Index Mundi ساراپشىلارىنىڭ دەرەگىنشە, تمد جانە وا ەلدەرىنىڭ اراسىندا جان باسىنا شاققانداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى رەسەيدە (جىلىنا ءبىر ادامعا 6,4 مىڭ كۆت-ساع) جانە قازاقستاندا (4,9 مىڭ كۆت-ساع) بايقالادى. تۇتىنۋ دەڭگەيىنە حالىق ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا ورتاشا تاريفتەردىڭ جانە ءتيىستى ەلدەر ازاماتتارىنىڭ ورتاشا تا­بىس­تارىنىڭ اراقاتىناسى اسەر ەتەدى. بۇل قاتىناس ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىن كورسەتەدى. ەڭ قولايلى جاعدايلار بولجامدى تۇردە وسى وڭىردە باي­قالادى. رەسەيدە تاريف پەن تا­بىس­تىڭ اراقاتىناسىن ەسكەرە وتىرىپ, ورتاشا جىلدىق تابىس ءۇشىن قولجەتىمدى كۆت-ساعات سانى جىلىنا شامامەن 232,1 مىڭ كۆت-ساعاتتى جانە سايكەسىنشە ايىنا 19,3 مىڭ كۆت-ساعاتتى قۇرايدى. ەلىمىزدە دە بۇل ساندار ۇقساس: ورتاشا جىلدىق تابىس جىلىنا 221,8 مىڭ كۆت-ساعات جانە ايىنا 18,5 مىڭ كۆت-ساعات.

وسىلايشا, سەكتوردى دامىتۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شىلىعىن تومەندەتۋ ءۇشىن تا­ريف­­تەردىڭ ءوسۋىن جانە ەلەكتر ەنەر­­­گياسىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوز­دەيتىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. الدىڭعى جىلدارداعى حالىقارالىق جانە وتاندىق تاجىريبە وسىنداي شارا­لار­دىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.