استىق كونترابانداسىمەن كۇرەس اياسىندا جۋىردا ەل اۋماعىنا التى اي مەرزىمگە اۆتوكولىكپەن بيداي اكەلۋگە تىيىم سالىنعان بولاتىن. دەسە دە سالالىق قاۋىمداستىقتار استىق جۇكتەرىنىڭ شەكاراسىنان وتۋگە ءتيىستى قىزمەتتەر بۇل بۇزۋشىلىقتارعا كوز جۇما قاراعان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
سوڭعى بىرنەشە جىلدا وتاندىق استىق نارىعى شەكارالاس ەلدەردەن بيدايدىڭ كونتراباندالىق يمپورتى سالدارىنان شىعىنعا ۇشىراپ كەلەدى. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە, «سۇر يمپورت» كولەمى جىلىنا 1,5-2 ملن تونناعا جەتسە, مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن جالپى شىعىن جىل سايىن 500 ملن دوللار مولشەرىندە ەسەپتەلگەن. بۇل ىشكى نارىقتاعى باعاعا اسەر ەتۋدە. مىسالى, بىلتىر شىلدە ايىنان باستاپ بيدايدىڭ قۇنى تونناسىنا 170-185 مىڭ تەڭگەدەن 80-85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل وتاندىق بيدايدى ەكسپورتقا ساتۋعا كەدەرگى كەلتىردى. سونداي-اق فەرمەرلەرگە ءوز ونىمدەرىن جاقسى باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, ىشكى نارىققا قىسىم جاسادى.
بيداي يمپورتىنىڭ «سۇر سحەمالارىنا» ەلىمىزدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى ءجيى تارتىلىپ ءجۇر. زاڭسىز استىقتى قابىلداۋ مەن ترانزيت پاۆلودار وبلىسىندا, سونداي-اق رەسەيمەن شەكارالاس اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا كوپ تىركەلدى. اكەلىنگەن بيداي ققس تولەمەي شارۋا قوجالىقتارىنا جانە جاسىرىن كەرى ەكسپورت تۇرىندە رەسىمدەلىپ, ترانزيتتىك تاريف تولەمەستەن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا جول تارتادى. مىسالى, قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى وڭىردەگى سەرىكتەستىكتەردىڭ ءبىرى 2021-2022 جىلدار ارالىعىندا وزبەكستان, اۋعانستان جانە تاجىكستانعا 1 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا 8,3 مىڭ توننا كولەمىندە رەسەيلىك كونتراباندالىق استىقتى ەكسپورتتاعانىن انىقتادى. جەڭىلدىكتى ەكسپورتتىق ءتاريفتى الۋ ماقساتىندا كومپانيا وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ وتاندىق شىعۋ تەگىن راستايتىنى جالعان شوت-فاكتۋرالارىن پايدالانعان. ترانزيتتىك تاريفتەن جالتارعان كومپانيا «قتج – قازاقستان جۇك تاسىمالى» سەرىكتەستىگىنە دە 150 ملن تەڭگەگە جۋىق شىعىن كەلتىرگەن.
اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى استىقتى ولكە بولىپ سانالمايدى. وسى ايماقتاردا جينالعان ءونىم ارقاشان ءوز قاجەتتىلىكتەرى, سونىڭ ىشىندە تۇقىم رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن قالدىرىلادى. ال جەتىسپەيتىن كولەمى ەلدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنان ساتىپ الىنادى. الايدا نارىق قاتىسۋشىلارىنان تۇسكەن اقپاراتقا سايكەس, وسى وڭىرلەردە كەنەتتەن «ەكسپورتتىق الەۋەت» پايدا بولىپ, ولار باسقا وڭىرلەرگە استىق جەتكىزۋ بويىنشا دونورعا اينالعان. بۇل فاكتىلەردىڭ بارلىعى كورشى ەلدەردەن استىق يمپورتىنىڭ «سۇر» سحەمالارىنىڭ ورىن العانىن كورسەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, 3,5 ملن توننا كولەمىندە استىق پەن ۇن ەكسپورتىن, سونداي-اق 3,6 ملن توننا شەگىندەگى ىشكى تۇتىنۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە بيىل 1 قىركۇيەككە دەيىن 3,8 ملن توننا كولەمىندە استىقتىڭ اۋقىمدى اۋىسپالى قورى قالۋى ىقتيمال. اكىمدىكتەردىڭ اقپاراتىنا سايكەس, ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلداردى ەگۋدىڭ بولجامدى اۋدانى ‒ 16,2 ملن گەكتار. بۇل القاپ كولەمى ىشكى نارىقتى, سونداي-اق ءداندى داقىلداردى ءداستۇرلى كولەمدە ەكسپورتتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى.
وسىلايشا, شۇعىل ءىس-شارالار قابىلدانباعان جاعدايدا استىقتىڭ كوپ مولشەرىنىڭ وتاندىق بيزنەس ءۇشىن سالدارى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى استىق الىپساتارلارى مەملەكەت پەن زاڭدى بيزنەسكە, ونىڭ ىشىندە فەرمەرلەرگە وراسان زيان كەلتىرەدى. ايتالىق, ەلدەگى استىق ءتۇسىمىنىڭ ناقتى ستاتيستيكاسىنىڭ بۇرمالانۋى كەسىرىنەن بيدايدى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋدىڭ تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىن بولمايدى. ال بۇل كورسەتكىشتەر بولماۋى كورشىلەردىڭ سۇرانىسىنىڭ ارتۋى كەزىندە ۇكىمەتتىڭ قوبالجىپ, ەكسپورتقا تىيىم سالۋلار مەن شەكتەۋلەر ەنگىزۋىنە يتەرمەلەيدى. ال بۇل كوپجىلدىق ساۋدا قاتىناستارىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ پايدا تاپشىلىعىنا اكەلەدى. سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە دە مىندەتتى سالىق اۋدارىمدارىنىڭ تۇسپەۋى, تەمىر جولدارىمەن ترانزيتتىك مولشەرلەمەلەردەن كىرىستىلىك تولىق الىنباۋى, وسىنداي بيدايدان ۇن تارتاتىن ادال ساتىپ الۋشىلارعا ققس-نى قوسىمشا ەسەپتەۋ سياقتى ىلەسپە ماسەلەلەر دە تۋىندايدى. سوڭىندا ارزان كونتراباندالىق استىق ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانداعى ساتىپ الۋشىلارىمىز ءۇشىن ماركەت-مەيكەرگە اينالادى. مىسالى, «سارىاعاش» ستانساسىنداعى «سۇر» بيداي زاڭدى بيدايعا قاراعاندا, 5-10%-عا ارزان ۇسىنىلادى, ءسويتىپ, ساتىپ الۋشى قازاقستاندىق استىقپەن جۇمىس ىستەيتىن ترەيدەرلەردەن دە جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتە باستايدى. ولار وسى شارتتارعا بارۋعا ءماجبۇر, ايتپەسە, ساۋدا-ساتتىق توقتاپ قالادى. تەك يمپورتقا ققس بويىنشا استىقتىڭ كولەڭكەلى اينالىمىنا تولەنبەگەن سالىق سوماسى جىل سايىن 27 ميلليارد تەڭگەدەن (57 ميلليون دوللار) استام بولۋى مۇمكىن. ترانزيتتىك ءتاريفتى تولەمەۋدەن 1,7 ملن توننا استىقتى زاڭسىز اكەلۋ مەن ترانزيتىنەن «قتج» شىعىنى جىل سايىن 40,2 ملرد تەڭگەگە (85 ملن دوللار) ەسەپتەلەدى. قازاقستان استىقتىڭ ءار تونناسىنان 50 دوللار جوعالتادى.
وسى رەتتە سالالىق قاۋىمداستىقتار رەسەي – قازاقستان شەكاراسى ارقىلى وتەتىن «سۇر» استىق اعىنىنىڭ جولىن كەسۋ جونىندە ءوز ۇسىنىستارىن دايىندادى. ارينە, مۇندا باستى ماسەلە ‒ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس. استىق وڭدەۋشىلەر وداعى مەن استىق وداعى ءبىزدىڭ ەلگە رەسەي بيدايىن جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن اكەلۋدى باقىلاۋ بويىنشا بىرنەشە جاۋاپتى ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ۆەدومستۆوارالىق شتاب قۇرۋدى ۇسىنادى. استىقتى باقىلاۋدىڭ ارنايى تسيفرلىق جۇيەسى دە اشىقتىققا كومەكتەسەدى. كونترابانداشىلار شەكارادان ءوتۋ ءۇشىن قانداي ايلا-تاسىلدەرگە باراتىنىن دا باقىلاۋ قاجەت. مىسالى, بۇل جۇك كولىگىنىڭ نەمەسە ۆاگوننىڭ نورماتيۆتىك سىيىمدىلىعى 50-100%-دان اساتىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول كولىگىنىڭ شامادان تىس جۇكتەمەسى. «سۇر يمپورتتىڭ» ءتۇسىمىن ازايتۋ ءۇشىن بيداي يمپورتىن, ەڭ الدىمەن ققس تولەمەي اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەلۋدى شەكتەۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. تۇتاستاي العاندا, قولعا الىنعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى ىقپالدى بولۋى, استىق نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا اسەر ەتۋگە ءتيىس.