كۇردەلى گەوساياسي احۋال اياسىندا كوپتەگەن ەل بالامالى قۋات كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە ءماجبۇر. الەم قازبا وتىنعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا تىرىسىپ, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تابيعي جولىنا تۇسە باستادى.
2022 جىلدىڭ سوڭىندا حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ دامۋىنا قاتىستى بولجامىن جاڭارتتى. حەا مالىمدەۋىنشە, الەمدەگى جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قۋاتى الدىڭعى جىلى بولجانعان كولەمنەن 30 پايىزعا ارتادى. بولجام بويىنشا 2022-2027 جىلدارى الەمدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) قۋاتى 75%-عا نەمەسە 2400 گۆت-قا ارتادى. اگەنتتىك مالىمەتىنشە, جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا نىساندارىنىڭ ۇلەسى 2021 جىلعى 25%-دان 2027 جىلى 38%-عا دەيىن وسەدى. ءسويتىپ, الداعى بەس جىلدا بۇل نىسانداردىڭ قۋاتى كەيىنگى 20 جىلداعى كورسەتكىشىنەن اسىپ تۇسەدى.
Bp.com مالىمەتى بويىنشا 2021 جىلى الەمدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسى 3,7 تريلليون كۆت/ساعاتقا جەتكەن. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 16,2%-عا ارتىق. سالىستىرار بولساق, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,1 ترلن كۆت/ساع قۇراعان. جالپى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2021 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 50,6%, 2011 جىلدان – 4 ەسە, 2001 جىلدان – 15,8 ەسە, 1991 جىلدان – 28,8 ەسە, 1981 جىلدان – 68,4 ەسە, 1971 جىلدان بەرى 131,1 ەسە ءوستى.
بالامالى كوزدەردەن وندىرىلگەن ەنەرگيانىڭ ەڭ كوبى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ ۇلەسىندە. ونداعى كورسەتكىش 1,7 تريلليون كۆت/ساع, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان بىردەن 27,7%-عا ارتىق. ياعني بۇل الەمدەگى «تازا» ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 46,2%-ى. ودان كەيىنگى ورىندا ەۋروپا (946,5 ملرد كۆت/ساع) مەن سولتۇستىك امەريكا (714,1 ملرد كۆت/ساع) تۇر. جالپى, وسى ءۇش نەگىزگى ماكرووڭىر جەك وندىرەتىن بارلىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 91,6%-ىن قامتاماسىز ەتكەن. وڭتۇستىك جانە ورتالىق امەريكادا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جىل سايىن 15,2%-عا ‒ 229,3 ملرد كۆت/ساع, افريكادا 7,8% ‒ 49 ملرد كۆت/ساع, تاياۋ شىعىستا 18,3 % ‒ 18,5 ملرد كۆت/ساعاتقا دەيىن وسكەن. ال تمد-دا جەك ءوندىرۋ كولەمى نەبارى 9,6 ملرد كۆت/ساعاتتى قۇرادى.
جەل ەلەكتر ستانسالارىنان وندىرىلگەن ەنەرگيا 1,9 تريلليون كۆت/ساع قۇرادى, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 16,6%-عا كوپ. مۇنداي قوندىرعىلاردىڭ ۇلەسى الەمدەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا وبەكتىلەرى وندىرەتىن كولەمنىڭ 50,9%-ىن قۇرادى. ال كۇننەن الىنعان ەنەرگيا كولەمى 1 تريلليون كۆت/ساع, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 22%-عا جوعارى. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ كۇن ەلەكتر ستانسالارى الەمدەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا نىساندارى وندىرەتىن جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 15,9%-ىن قامتاماسىز ەتتى.
سوڭعى 5 جىلداعى جەك-ءتىڭ 85%-عا ءوسۋى ەكى فاكتوردىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. بىرىنشىدەن, جاھاندىق ەنەرگەتيكا داعدارىسى ناتيجەسىندە قازبا وتىندارى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قاتتى قىمباتتاۋى ەنەرگيا تەحنولوگيالارىن ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان الدەقايدا تارتىمدى ەتتى. ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋى قازبا وتىن يمپورتتاۋشىلارىنىڭ, اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان «تازا» ەنەرگيا كوزدەرىن باعالاي تۇسۋىنە اكەلدى. وسىلايشا, قازىرگى ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا نىساندارىنىڭ ىقپالىن ارتتىردى.
جالپى, ادام دامۋىنىڭ تىزبەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە بىرقالىپتى كوشۋگە بەيىمدەلگەن. الايدا وتكەن جىلدىڭ 24 اقپانىنان كەيىن بۇل ۇدەرىس ۇدەي ءتۇستى. تەكەتىرەستە قازبا وتىندارى قاقتىعىس قۇرالى رەتىندە قولدانىلاتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. ساراپشىلار ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ ارتۇرىمەن بايلانىستى بولعانىن جانە ناتيجەسىندە الەم باسىمدىقتاردى وتىننىڭ باسقا ءتۇرىنىڭ پايداسىنا وزگەرتەتىنىن ايتادى. ماسەلەن, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كومىردەن مۇنايعا كوشۋدى تالاپ ەتسە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالدارىنان اتوم ەنەرگەتيكاسى پايدا بولدى. ال قازىرگى «گاز بوپسالاۋ» جاعدايىندا ۋكرايناداعى سوعىس جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە مىقتى تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە جاڭارتىلاتىن قۋات ۋكراينانىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىن سوعىستان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋدە باسىمدىققا يە بولۋى كەرەك. ازىرگە ۋكراينا سوعىس جاعدايىندا «جاسىل» سەكتوردىڭ دامۋىنا جاعداي جاساي المايدى, سوندىقتان جەك-كە ينۆەستيتسيالار اعىنىن ەلەستەتۋ ءالى قيىن. ويتكەنى رەسەيدىڭ باسىپ كىرۋىنە بايلانىستى ەلدە جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 90%-ى جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 30%-ى ىستەن شىققان. بۇل ايماقتىڭ جالپى جەل قۋاتىنىڭ شامامەن تورتتەن بىرىنە جانە كۇن قۋاتىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە اسەر ەتتى. شابۋىلدىڭ مۇنداي اۋقىمى ۋكراينانىڭ سوڭعى جىلدارداعى ينۆەستيتسيا مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى ەنگىزۋ بويىنشا ايماقتاعى جەتەكشى ورنىمەن, سونداي-اق گەنەراتورلاردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
ءوز كەزەگىندە ەۋروپا سوڭعى وقيعالاردان كەيىن كومىرتەگىنە تاۋەلدىلىكتەن تەزىرەك قۇتىلۋعا اسىق. ەگەر بۇرىن ەۋرووداقتىڭ جەك-ءتى دامىتۋ ستراتەگياسى بىرقالىپتى بولسا, سوعىستىڭ باستالۋىمەن بۇل ماسەلە ەو ءۇشىن عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن دە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ, بەلسەندى سيپات الدى. 2020 جىلعا قاراي ەۋروپا جۇيەلى تۇردە ەنەرگيا قوسپاسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا ۇلەسىنىڭ 20 پايىزىنا جەتكەن بولاتىن. جەك-كە كوشۋدى تىڭ قارقىنمەن جىلدامداتۋدىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى جەل مەن كۇن ەو-دا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ رەكوردتىق ۇلەسىن ءوندىرىپ, ءبىرىنشى رەت گازدى باسىپ وزدى. Ember ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ولار 2022 جىلى وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرادى. وتىن جاعۋ شامامەن 20%-عا تەڭ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءوڭىر گازدى ساتىپ الۋدان ميللياردتاعان دوللار ۇنەمدەدى. سونداي-اق «جاسىل» ەنەرگيانى گەرمانيا كوبىرەك ءوندىردى. مۇنداي تەحنولوگيالاردى ءجيى قولدانا باستاعان ەلدەردىڭ قاتارىندا شۆەتسيا, دانيا, ۆەنگريا بار. «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋ رەسەيلىك گاز جەتكىزۋدىڭ كۇرت قىسقارۋىنا اسەر ەتكەن. ءبىر جىلدان از ۋاقىت ىشىندە گەرمانيا كومىر ەنەرگياسىنا ءىشىنارا ورالۋ جانە اتوم ەلەكتر ستانسالارى كونسەرۆاتسياسىنان باس تارتۋ ەسەبىنەن رەسەيلىك گازعا تاۋەلدىلىگىن تولىعىمەن جەڭە الدى.
سونىمەن قاتار ەۋروپالىق كوميسسيا ازاماتتاردى باعانىڭ كەنەتتەن شارىقتاۋىنان قورعاۋ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى جەدەلدەتۋ جانە ەو-نى ەنەرگيادان تاۋەلسىز ەتۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىن رەفورمالاۋدى ماقۇلدادى. مالىمدەلگەندەي, 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنىڭ قۇرىلىمى ەۋروپالىق كومپانيالار مەن تۇتىنۋشىلارعا جاقسى قىزمەت ەتىپ, ولارعا ءبىرتۇتاس نارىقتىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. الايدا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىلىنان تۋىنداعان ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بىرقاتار وسال تۇستارىن كورسەتتى. ەۋروكوميسسيا جوسپارى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنە بايلانىستى باعانىڭ تۇراقسىزدىعىنان كەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدە گازدى پايدالانۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋعا باعىتتالعان.
رەسەيدىڭ گاز شانتاجى ەۋروپانى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋمەن بەلسەندى اينالىسۋعا يتەرمەلەدى. گاز باعاسى تىم جوعارى بولعاندىقتان ەۋروپا ارزان ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەيتىنى زاڭدىلىق. ال ورتالىق ازيانىڭ كەڭ ايماعىندا جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن الۋ ءۇشىن دۇنيە جۇزىندەگى تابيعي قۋاتتاردىڭ شامامەن 5%-ى بار, بۇل جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سەكتورىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قازاقستاندا جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كۇن ەنەرگياسىن وندىرۋدەن ۇشتەن بىرىنە اسادى, ال 2035 جىلعا قاراي ايىرماشىلىق جەتى ەسەگە ارتۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن جەل ەنەرگياسىنىڭ رەسۋرسى جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ شامامەن جارتىسىندا جەلدىڭ جىلدامدىعى 30 مەتر بيىكتىكتە سەكۋندىنا 4-5 مەتردى قۇرايدى. ەڭ جوعارى جەل الەۋەتى كاسپي تەڭىزى اۋدانىندا – اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, سونداي-اق سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك ايماقتاردا. قازاقستاننىڭ وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا قازاقستاننىڭ جەل الەۋەتى جىلىنا 1 ترلن 820 ملرد كيلوۆاتت-ساعاتتان اساتىنى ايتىلعان. الايدا گيدروەنەرگەتيكادان باسقا, ورالىق ازيا وڭىرىندەگى بارلىق ەلدەردە ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق بالانستارداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى وتە از. كوپتەگەن قارجىلىق, تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك كەدەرگىلەرگە بايلانىستى ءوڭىردىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەلەۋلى الەۋەتى تولىق پايدالانىلمايدى. قازاقستاندا ءتىپتى جىلدار بويى يگەرىلمەي جاتقان بوس جەرلەر كوپ. ال كومىرسۋتەگىمەن قوش ايتىسۋ ەۋروپانىڭ جاتسا دا تۇرسا دا ويىنان شىقپايتىن تىلەگى. جەك نەگىزىندەگى ستانسالار نەعۇرلىم كوپ سالىنسا, ونىڭ گازعا, دەمەك رەسەيگە تاۋەلدىلىگى دە سوعۇرلىم ازايادى.
سوندىقتان دا بولار, بىلتىر قازان ايىنىڭ سوڭىندا ەلىمىزگە ساپارلاعان گەرمانيا سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى اننالەنا بەربوك قازاقستاننىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن زور الەۋەتكە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكا رەتىندە كۇردەلى گەوگرافيالىق جاعدايىنا قاراماستان, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىلىنا قاتىستى ءوز ۇستانىمىنان تايماعان قازاقستان قۇرمەتكە لايىق. سونىمەن بىرگە كەزدەسۋدە ەلوردادا سۋتەگى ديپلوماتياسى كەڭسەسى اشىلاتىنى مالىمدەلدى. قازاقستاندىق تاراپ نەمىس باستاماسىن قۇپ الىپ, ونى بارلىق جاعىنان قولداۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. حالىقارالىق كەڭسە ەكى ەل ۇكىمەتىنىڭ, ساراپشىلىق ورتانىڭ اراسىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتەردى نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىلدى. ونىڭ الدىندا Svevind نەمىس-شۆەد كونتسەرنىنىڭ Hyrasia One ەنشىلەس كومپانياسى مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. ءسويتىپ, اتالعان كەلىسىم شەڭبەرىندە ەۋروپا مەن ازيانىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزات قورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاندا تازا ءارى ەكولوگيالىق ءتيىمدى جاسىل سۋتەگىن ءوندىرۋ جونىندەگى الەمدەگى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرىن سالۋ جوسپارلاندى. ينۆەستور Svevind Group كومپانياسى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۋاتى جىلىنا 2 ميلليون توننا بولاتىن جاسىل سۋتەگى ءوندىرىسىن قولعا الاتىن بولدى. جوبا بويىنشا تاۋلىگىنە قۋاتى 255 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتاتىن قوندىرعى, 40 گۆت جاڭارتىلاتىن, ياعني كۇن, جەل ەنەرگيا ستانساسىن جانە نەگىزىنەن ەكسپورتقا نەمەسە ىشكى نارىقتا تۇتىنۋعا ارنالعان 20 گۆت سۋ ەلەكتروليزى ءوندىرىسىن سالۋ ءارى پايدالانۋ كوزدەلگەن. Svevind ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قۇنى 50 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن جوبا بويىنشا جۇمىستى باستادى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ەو ەلدەرىنە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ بولجانۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جيىنتىق قۋاتى شامامەن 2955 مۆت قۇرايتىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 130 نىسانى جۇمىس ىستەيدى. بيىل قۋاتى 257 مۆت 15 جاڭا جوبا ىسكە اسىرىلماق. 2022 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ ورناتىلعان قۋاتى 2,4 مىڭ مۆت-قا جەتتى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 18,8%-عا ارتىق. ورناتىلعان قۋاتتىلىقتىڭ باسىم بولىگى كۇن ەلەكتر ستانسالارىنا تيەسىلى: 1,1 مىڭ مۆت, ءبىر جىلدا 10,6% كوبەيدى. ودان كەيىن جەل ەلەكتر ستانسالارى: 958 مۆت, 40,1% كوبەيدى. شاعىن گەس قۋاتى 280 مۆت, بيوەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۋاتى 1,8 مۆت بولدى. وسى مەرزىمدە جەك نىساندارى وندىرگەن ەلەكتر ەنەرگياسى 5,1 ملرد كۆت/ساع قۇراپ, ءبىر جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بىردەن 21,1%-عا ءوستى. بۇل رەتتە جالپى ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىسىندەگى جەك نىساندارىندا وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى ازىرگە نەبارى 4,5% عانا.
ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ Transition report 2022-23 ەسەبىندە قازاقستانعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە تاريفتەردى ۋاقىت وتە كەلە شىعىنداردى وتەۋ دەڭگەيىنە جاقىنداتۋ كەرەكتىگى جونىندە كەڭەس بەرىلگەن. ەقدب وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەسۋرستى ۇنەمدەيتىن مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىسىن, سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالارعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قاجەت.
وزگەرمەلى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ الدىندا جاڭا سىن-قاتەرلەر تۇر. ەو ەلدەرى, اقش جانە ۇلىبريتانيا رەسەيلىك ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردان باس تارتتى جانە الەمدىك نارىقتارداعى ەنەرگيا باعاسىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءوسۋى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى كەڭىرەك پايدالانۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىردى. قازىردە جاقىنداپ كەلە جاتقان ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى, اپاتتارعا اكەلەتىن ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, قالالارداعى ادام توزگىسىز ءتۇتىن سەكىلدى وتكىر پروبلەمالار كەلەشەگىمىزگە كىربىڭ تۇسىرەتىنى انىق. سالاداعى ايانىشتى جاعداي «جاسىل» ەنەرگەتيكانى تۇراقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الداعى 10-15 جىلدا كومىر پايدالانۋدان باس تارتۋ قيىن. ال جەك قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى قازاقستاننىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ باعدارلامالارى اياسىندا دا تەرەڭدەي تۇسەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ دەكاربونيزاتسيا بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى تاعى بار.