قازاق مۇنايى ەۋروپا نارىعىنا قاراي بەلسەندى جىلجي باستادى. پايدالى قازبانىڭ العاشقى پارتياسى رەسەيلىك «ترانسنەفت» ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى جۇيەسىنە ايدالىپ, ترانزيتپەن پولشاداعى «اداموۆا زاستاۆا» تاپسىرۋ پۋنكتى باعىتىنا جونەلتىلدى. وسى باعىتتىڭ سوڭعى نۇكتەسى – گەرمانياداعى نەگىزگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى.
ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارت اياقتالعاننان كەيىن نەمىس تۇتىنۋشىلارى رەسەي ساتىلىمىن توقتاتىپ, «درۋجبا» قۇبىر جۇيەسى ارقىلى جەتكىزىلەتىن قازاقستان مۇناي يمپورتىنا كەلىسىمشارت جاساستى. ەلىمىزدىڭ ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى بويىنشا ۇلتتىق وپەراتورى «قازترانسويل» حابارلاعانداي, ءبىرىنشى پارتيانىڭ كولەمى 20 مىڭ توننانى قۇرادى. وعان وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تاپسىرىس بەرىلگەن بولاتىن. مۇناي نەمىستىڭ شۆەدت قالاسىنداعى بۇرىن رەسەيدىڭ «روسنەفت» كومپانياسىنا تيەسىلى بولعان رسك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا ء(موز) جول تارتتى. ءسويتىپ, بيىل «روسنەفت» باسقارماسىنان شىعارىلعان نەمىس ءموز-ىندەگى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ 10%-ى بەرىلمەك. جالپى, «قازترانسويل» 2023 جىلعا «ترانسنەفت» جۇيەسىندە 1,2 ملن توننانى, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى توقسانعا 300 مىڭ توننانى رەزەرۆكە قويعان. مۇنايدىڭ بۇل ءترانزيتى قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى 2002 جىلعى 7 ماۋسىمداعى ءتيىستى كەلىسىم شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستاننان گەرمانياعا قاراشىعاناق كەن ورنىنان الىنعان KEBCO Blend سورتىنىڭ مۇنايى جىبەرىلىپ جاتىر. ال بۇل كاسىپورىندى «قازمۇنايگازبەن» قاتار, يتاليالىق Eni, امەريكالىق Chevron جانە رەسەيلىك «لۋكويل» باسقاراتىنى بەلگىلى
نەگىزى ەۋروپالىق وداق سانكتسياسىنىڭ تىزىمىنە تەڭىز ارقىلى كەلەتىن رەسەي مۇنايىنا سالىنعان ەمبارگو دا كىرەدى جانە ۆەنگريا, چەحيا نەمەسە سلوۆاكيا سياقتى تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەرگە قۇبىر ارقىلى كەلەتىن مۇناي ءۇشىن ەرەكشە جاعداي قاراستىرىلعان. گەرمانيا بيلىگى رەسەي مۇنايىنىڭ يمپورتىن توقتاتقاننان كەيىن بالاما جەتكىزۋشىنى ىزدەي باستادى. وسىلايشا, قازاقستان «درۋجبا» قۇبىرى ارقىلى گەرمانياعا العاشقى جەتكىزىلىمىن باستاپ, نەمىس ءموز-ىندەگى رەسەيلىك مۇنايدى الماستىردى. سونىمەن قاتار رەسەي پولشاعا مۇناي جەتكىزۋدى توقتاتتى. رف بيلىگى «تاتنەفتكە» پولشالىق PKN Orlen مۇناي كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتتى جالعاستىرۋعا رۇقسات بەرمەي, ەكسپورتتىق كەستەگە وزگەرىستەر ەنگىزدى. ءسويتىپ, رەسەي مۇنايىن «درۋجبا» قۇبىرىنىڭ سولتۇستىك تارماعى ارقىلى ەۋروپاعا جونەلتۋ تولىعىمەن توقتادى, بىراق وڭتۇستىك تارماق بويىنشا ولار ءالى دە سلوۆاكيا مەن ۆەنگرياعا جەتكىزىلىپ جاتىر.
جۋىردا Orlen پولياك مۇناي كومپانياسىنىڭ باسشىسى دانيەل وبايتەك رەسەي «تاتنەفت» پەن Orlen اراسىنداعى 2024 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن قولدانىستاعى كەلىسىمشارتىنا قاراماستان, پولشاعا «درۋجبا» مۇناي قۇبىرى ارقىلى جەتكىزىلىمدى توقتاتقانىن مالىمدەدى. ول بويىنشا پولياك كومپانياسى ايىنا 200 مىڭ توننا مۇناي الۋى كەرەك بولعان. مۇنى «ترانسنەفتتە» ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتكەن ەكسپورتتىق كەستەدە ءتيىستى مارشرۋتتىق تاپسىرمالار مەن بۇل باعىت جوق دەپ ءتۇسىندىردى. كومپانيا اقپاراتىنا قاراعاندا, پولياك مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا مۇناي ءۇشىن راستالعان رەسۋرسىمەن جانە ترانزيتكە اقى تولەۋمەن مارشرۋتتىق تاپسىرمالار رەسىمدەلمەگەن. سونىمەن قاتار كەستەگە پولياك تۇتىنۋشىلارىنا جەتكىزىلىمدەردى بولدىرمايتىن جەدەل وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ارينە, بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ناقتى انىقتاۋ قيىن. «درۋجبا» ارقىلى تاسىمال كەستەسىنىڭ وزگەرۋىن كەيبىر رەسەيلىك ساراپشىلار اقپان ايىنىڭ سوڭىندا پولشانىڭ ۋكرايناعا Leopard تانكتەرىن بەرۋىمەن بايلانىستىرادى. رەسەي ۇكىمەتى جانىنداعى قارجى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساراپشىسى يگور يۋشكوۆ وتكەن جىلى پولشا ۋكراينا قارۋلى كۇشتەرى (ۋقك) ءۇشىن ەڭ ءىرى وتىن جەتكىزۋشى بولدى دەپ مالىمدەدى. ايتۋىنشا, پولشانىڭ ءوزى رەسەيدەن ەۋروپاعا قۇبىر جەتكىزىلىمدەرىن توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ, رەسەي مۇنايىن تۇتىنۋدان باس تارتۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرگەن. سونداي-اق پولشا تاراپى جەتكىزىلىم كولەمى يمپورتتالعان كومىرسۋتەكتەردىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا قۇرايدى جانە بۇل مۇنايدى اۋىستىرۋ قيىن بولمايدى دەگەن قورىتىندىعا كەلىپتى. بۇل كولەمنىڭ ەداۋىر بولىگى رەسەي ارقىلى بالتىق جاعالاۋىندا اۋىستىرىپ تيەۋمەن قازاقستاننان كەلۋى ىقتيمال. جىل سايىن اتىراۋ ‒ سامارا مۇناي قۇبىرى ارقىلى 10 ملن تونناعا جۋىق قازاقستاندىق مۇناي ۋست-لۋگا پورتىنا كەلەدى.
رف-عا قارسى جاسالعان سانكتسيالار اياسىندا قازاقستاندىق مۇناي رەسەيگە بالاما بولۋى كەرەك. گەرمانياعا مۇناي جەتكىزۋگە قاتىستى بارلىق ءىس-ارەكەتتەر وسى ەلدىڭ بيلىگىنىڭ نەمىستەرگە رەسەيلىك مۇنايدى باسقا كوزدەرمەن الماستىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىن كورسەتۋگە ارنالعان پيار-ناۋقانى دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل رەتتە بلەندينگ ەو-عا جانە باسقا تۇتىنۋشىلارعا رەسەي مۇنايىن جەتكىزۋدەگى شەكتەۋلەردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن قاجەت. ەگەر قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك مۇناي 51%-دان 49%-عا دەيىنگى اراقاتىناستا ارالاساتىن بولسا, بۇل قوسپانىڭ رەسەيلىك شىعۋ تەگى بولمايتىنىن بىلدىرەدى. قازاقستاننان گەرمانياعا قاراشىعاناق كەن ورنىنان الىنعان KEBCO Blend سورتىنىڭ مۇنايى جىبەرىلىپ جاتىر. ال بۇل كاسىپورىندى «قازمۇنايگازبەن» قاتار, يتاليالىق Eni, امەريكالىق Chevron جانە رەسەيلىك «لۋكويل» باسقاراتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە «درۋجبا» ارقىلى قازاق مۇنايىنىڭ كەشىگۋىنە قازاقستاندىق كەن ورىندارىندا وندىرىلگەنىنە قاراماستان, Eni كومپانياسى وندىرگەن مۇنايدى ايداۋعا رەسەيدىڭ قارسىلىعى سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجام ايتىلدى.
قاراشىعاناق مۇنايىنىڭ ءبىر بولىگى بۇرىن رەسەي ارقىلى وڭتۇستىك باعىتتا دا, سولتۇستىك باعىتتا دا ەكسپورتتالعان. ي.يۋشكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق مۇنايى رەسەي ارقىلى جىلىنا 17 ملن تونناعا دەيىن ۋست-لۋگا جانە نوۆوروسسيسك پورتتارىنا ترانزيتپەن وتەدى.
«تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, قازاق مۇنايىمەن «درۋجبا» نۇسقاسى گەرمانياعا ىڭعايلى, ويتكەنى ەشكىم قازاق شيكىزاتىن بولەك تاسىمالدامايدى جانە ول شىن مانىندە گەرمانيا ۇيرەنىپ قالعان Urals بولادى. سوندىقتان ءموز-ءدى باسقا ارناعا بۇرۋدىڭ قاجەتى جوق. سونداي-اق «درۋجبا» بويىنشا جەتكىزىلىمدەردى ساقتاۋ قاجەت, ويتكەنى روستوك پورتىنىڭ قۋاتى بارلىق قاجەتتى كولەمدى وتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز», دەيدى ول.
ۋكرايناداعى ارنايى وپەراتسيانى باستاعانعا دەيىن رەسەيدىڭ نەمىس مۇناي يمپورتىنداعى ۇلەسى 34-35%-دى قۇراعان. مىسالى, 2021 جىلى BAFA (ەكونوميكا جانە ەكسپورتتىق باقىلاۋ جونىندەگى فەدەرالدى دەپارتامەنت) مالىمەتتەرى بويىنشا گەرمانيا 81,4 ميلليون توننا مۇناي يمپورتتاسا, ونىڭ 27,7 ميلليون تونناسىن رەسەي جەتكىزىپ وتىرعان. مۇنداي جەتكىزىلىمدەردىڭ كوپ بولىگى «درۋجبا» مۇناي قۇبىرىنا ءتۇسىپ, ول ارقىلى «قارا التىن» تىكەلەي بىرنەشە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەتكىزىلگەن. ايتا كەتەتىن ماسەلە, بۇل زاۋىتتار رەسەيلىك Urals برەندىمەن جۇمىس ىستەۋگە ماماندانعان. بىلتىر گەرمانيالىق Manager Magazin ەكونوميكالىق جۋرنالى ماماندارعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, مۇنايدىڭ باسقا سورتتارىنا اۋىسۋ تەحنيكالىق قيىندىقتار تۋعىزادى, ۇزاق ۋاقىت الادى جانە كوپ قارجى جۇمسالاتىندىقتان, بۇل مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن ءتيىمسىز ەتەدى, دەپ حابارلادى.
سونداي-اق نەمىس ءموز-ءى قازىر لوگيستيكالىق قيىندىقتارعا ۇشىراپ وتىر. پولياك بيلىگى دە گدانسك ارقىلى جەتكىزىلىمگە كەپىلدىك بەرمەيدى. وعان قوسا پولشانىڭ Orlen ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق كونتسەرنى 2023 جىلى كەم دەگەندە 3 ميلليون شيكىزاتتى «درۋجبا» بويىنشا جەتكىزۋگە «ترانسنەفتكە» ءوتىنىم بەردى. باسقاشا ايتقاندا, ۆارشاۆا ءتيىستى شيكىزات كولەمىن ساتىپ الاتىنىن راستاپ, ەكسپورتتىق قۇبىرعا الدىن-الا تاپسىرىس بەردى.
رسك ءموز-گە ورالساق, نەمىس-پولياك شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان بۇل ونەركاسىپ الىبى شىعىس گەرمانيانىڭ كوپ بولىگىن, سونىڭ ىشىندە بەرلين اۋەجايىن مۇناي ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى. ول جىلىنا 11,6 ملن توننا مۇنايدى وڭدەۋگە قاۋقارلى. ماسەلەن, گەرمانيا جىلىنا 100 ملن تونناعا جۋىق مۇناي تۇتىنادى. ءبىز شامامەن 84-86 ملن توننا وندىرسەك, ونىڭ 64-67 ملن تونناسىن ەكسپورتقا جىبەرەمىز. ياعني, وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ بارلىق كولەمىن گەرمانياعا جونەلتسەك تە ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قاناعاتتاندىرمايمىز. رەسەيدىڭ ءوزى گەرمانياعا جىلىنا شامامەن 24-25 ميلليون توننا جەتكىزىپ كەلگەنىن ەسكەرگەندە, 20 مىڭ توننا قازاقستاندىق مۇناي بۇل ءموز ءۇشىن تەڭىزگە تۇسكەن تامشىداي.
دەگەنمەن گەرمانيا قازاقستان مۇنايىنا وتە مۇقتاج. بۇل ەلدىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى جەتكىزىلىم قاۋىپسىزدىگى, زاۋىتتارىنىڭ بولاشاعى, سونداي-اق مىڭداعان جۇمىسشىلارىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭداپ, قازاقستانمەن ۇنەمى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندە بولعانى بەلگىلى. وعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا قازاق مۇنايىنان تەك گەرمانيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۆەنگريا مەن سلوۆاكيا دا ءۇمىتتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ ەلىمىز بيىل گەرمانياعا ەكسپورتتاۋعا جوسپارلانىپ وتىرعان 1,5 ملن توننا مۇنايدى 7 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرا الاتىنىن ايتقان بولاتىن. ءتىپتى, وسى جىلى رەسپۋبليكا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن 2022 جىلعى 84,2 ميلليوننان 90,5 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى ەكەنىن دە ءمالىم ەتتى. ال قازىرگى ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان كولەم مۇناي نارىعىندا قالىپتاسقان جاعدايعا اسەر ەتپەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندىق مۇنايدى گەرمانياعا جەتكىزۋدى نارىق ءتىپتى سەزبەيدى, بۇدان تەك ءبىزدىڭ جەتكىزىلىمدەردى ءارتاراپتاندىرۋدى باستاعانىمىز عانا بايقالادى.
گەرمانياداعى رەسەيلىك كولەمدى «جابۋ» ءۇشىن قوسىمشا 20-30 ميلليون توننا شيكىزات قاجەت بولادى. ال وتاندىق كومپانيالاردىڭ ءداستۇرلى سەرىكتەستەرىنە جەتكىزۋ, سونداي-اق ءوز مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمىزدى تولىقتىرۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرى بار. بۇل رەتتە رۋمىنياداعى ەكى ءموز دە «قازمۇنايگازدىڭ» باسقارۋىندا ەكەندىگىن ەسكەرۋ كەرەك. ناقتىسىن ايتقاندا, قازىرگى كەزدە بىزدە گەرمانياعا جەتكىزۋ ءۇشىن مۇنايدىڭ قوسىمشا بوس كولەمى جوق.
«تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى (تشو) 2024 جىلدىڭ ورتاسىندا قۇنى 45,2 ملرد دوللار بولاتىن «بولاشاق» كەڭەيتۋ جوباسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل مۇناي ءوندىرىسىن 12 ملن تونناعا ارتتىرۋعا, جىلىنا 39 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبا قازىردىڭ وزىندە 95% ورىندالدى. 2021 جىلى كەن ورنىنان 26,6 ملن توننا ءوندىرىلدى. تشو 2022 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش 21,5 ملن توننانى قۇراعانىن حابارلادى. سول سەكىلدى ەلىمىزدىڭ باس ەنەرگەتيگى دە وتكەن جىلى تەڭىزدە 29,2 ملن توننا وندىرىلگەنىن ايتتى. بىراق تشو ءۇشىن ەكسپورتتىڭ نەگىزگى باعىتى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) بولىپ قالا بەرەدى. وتكەن جىلى قازاقستان بارلىعى 64,8 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتاسا, ونىڭ 81,2%-ى كقك-نىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
جۋىردا Reuters اگەنتتىگى: «تەڭىزگە شىعا المايتىن الەمدەگى ەڭ ءىرى ەل قازاقستان 2022 جىلى رەسەيدى اينالىپ ءوتۋ باعىتى ارقىلى مۇناي ەكسپورتىن ۇلعايتتى, بىراق ءالى دە رەسەي تاراپى ارقىلى جەتكىزۋ ارنالارىنا تاۋەلدى», دەپ جازدى. اگەنتتىكتىڭ جازۋىنشا, ءداستۇرلى تۇردە رەسەيدەگى قۇبىر جەلىسىنەن مۇناي ەكسپورتى ماسەلەسىنە تاۋەلدى قازاقستان 2022 جىلى رەسەي اۋماعى ارقىلى ايداۋدى قىسقارتتى. رەسەي اۋماعىنان وتپەيتىن قازاقستاندىق مۇنايدىڭ باسىم بولىگى قىتايعا اكەلىندى. ەلدەن مۇناي ەكسپورتى ءداستۇرلى تۇردە رەسەي اۋماعى ارقىلى, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كقك) قۇبىر جۇيەسى ارقىلى نوۆوروسسيسكىگە دەيىن ءجۇردى.
بىلتىر كقك بىرقاتار كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, ناۋرىزدا نوۆوروسسيسك قالاسىنداعى مۇنايدى تانكەرلەرگە جاعادان ەداۋىر قاشىقتىقتا جۇكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءۇش ايلاق قۇرىلعىلارىنىڭ ەكەۋىندە شلانگتاردىڭ زاقىمدانعانى ءمالىم. جابدىق ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا جوندەلدى, بىراق نوۆوروسسيسك سوتى كقك وندىرىستىك نىساندارىنداعى ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى ونىڭ قىزمەتىن 30 تاۋلىككە توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. تىيىم سالۋ مەن سوت پروتسەسى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنايدىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا شاقىردى. ول «قازمۇنايگازعا» مۇناي ەكسپورتى ءۇشىن ترانسكاسپي باعىتىن پايدالانۋدى پىسىقتاۋدى جانە اتىراۋ ‒ كەڭقياق جانە كەڭقياق ‒ قۇمكول مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. وسىدان كەيىن كراسنودار ايماقتىق سوتى كقك قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىمىن 200 مىڭ رۋبل ايىپپۇلعا وزگەرتتى.
بىلتىر كقك ارقىلى جەتكىزۋ قازاقستاننان مۇناي جەتكىزۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 80%-دان استامىن قۇرادى, دەپ ەسەپتەيدى Reuters. بىراق ول 1%-عا, 51,99 ميلليون تونناعا دەيىن قىسقاردى. رەسەيدىڭ اينالما جولدارى بويىنشا 1,26 ميلليون توننا – قىتايعا, 214 مىڭ توننا ‒ گرۋزيانىڭ باتۋمي پورتى ارقىلى, 141 مىڭ توننا ‒ باكۋدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا, 109 مىڭ توننا ‒ باكۋ ‒ تبيليسي ‒ دجەيحان قۇبىرىنا جانە 80 مىڭ توننا ‒ وزبەكستانعا جەتكىزىلدى. اگەنتتىكتىڭ باعالاۋى بويىنشا, رەسەيدەن اينالىپ ءوتۋ ارقىلى بارلىعى 1,8 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتالدى (تاۋلىگىنە 36 مىڭ باررەل), كورسەتكىش 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 638 مىڭ تونناعا ارتتى. Reuters ەسەپتەۋلەرى ەكونوميكانى قولدانبالى زەرتتەۋ ورتالىعى (AERC) دايىنداعان قازاقستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق شولۋىنىڭ دەرەكتەرىن راستايدى.