ەۋروپاعا كومىر ەكسپورتى ۇلعايدى

قازاقستان رەسەي ارقىلى الىس شەتەلگە كومىر ءترانزيتىن 11,2%-عا, 9,9 ملن تونناعا دەيىن ارتتىردى. قازبانىڭ نە­گىز­­گى بولىگى تەڭىز پورتتارى باعىتىندا جو­نەلتىلگەن. جەتكىزىلىمدەردىڭ وسۋىنەن ەڭ الدىمەن لاتۆيا پورتتارى ۇتىپ وتىر, ولار ارقىلى قازاقستاندىق كومىردى جو­نەلتۋ بىرنەشە ەسە ءوستى. كومىردىڭ ءىرى كولەمىن جونەلتۋ بۇرىنعىسىنشا رەسەيدىڭ تامان جانە ۋست-لۋگا پورتتارى ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلعانىمەن, ۆەن­تسپيلس جانە ريگا پورت­تارى ءوسۋدىڭ ەڭ جو­عارى ديناميكاسىن كورسەتتى.

ۆەنتسپيلس ەركىن پورتى باسقارماسى رەسەيگە قارسى سانكتسيالار ترانزيتتىك سالاعا, اسىرەسە ۆەنتسپيلس پورتىنا ۇلكەن سوققى بولعانىن ءمالىم ەتتى. ويتكەنى وندا ءداستۇرلى تۇردە جۇكتەردىڭ ەڭ كوپ كولەمى رەسەيدەن كەلەتىن ترانزيتتىك جۇكتەرگە تيەسىلى بولاتىن.

وسىلايشا, 2022 جىلدىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا رەسەيلىك كومىردى شەتەلگە جەتكىزۋ كولەمى جىلدىق ماندە 7 پا­يىزعا قىسقارعان. جىل سوڭىنا قا­راي رەسەي ۇكىمەتى جەرگىلىكتى كوم­پانيالار سانك­تسيالارعا بايلانىس­تى كومىردى ەكس­­پورتقا 50-60 پايىزدىق جە­ڭىل­دىك­پەن جەتكىزىپ جاتقانىن حابارلادى. جاڭا شەكتەۋلەرگە بايلانىستى رەسەي ەكس­پورتى پرەميۋمدىق ەۋروپا نا­رى­­عىنان بۇرىلىپ, ۇندىستانعا بەت الدى. تامىز ايىندا كۇشىنە ەنگەن ەۋرووداق ەمبارگوسىنىڭ اياسىندا كومپانيالار كومىردى وڭتۇستىك افريكا مەن اۋستراليادان جەتكىزۋشىلەرگە قاراعاندا ارزانىراق ۇسىنىپ, بۇل جەتكىزىلىمنىڭ 3,6 ەسە وسۋىنە اسەر ەتتى. دەگەنمەن حالىق­ارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) بول­جامىنا سايكەس, الداعى ءۇش جىل­دا ءۇن­دىستان مەن قىتايدا ءوندىرىستىڭ ۇل­عا­يۋىنا بايلانىستى رەسەيلىك كومىر ەكس­پور­تىنىڭ تومەندەۋى جالعاسادى.

الايدا ۋاقىت شىندىعىنا, گەوساياسي جاعدايعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلەدى. ءوز كەزەگىندە ۆەنتسپيلس پورتىندا كاسىپ­كەر­لەر قازاقستاننان كەلگەن كومىر جۇك­تە­رىنىڭ يەلەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى باس­تادى. بۇل 2022 جىلدى جاقسى ناتي­جە­لەرمەن اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ, بىلتىر ۆەنتسپيلس پورتىندا كو­مىر­دى اۋىس­­تىرىپ تيەۋ كولەمى 5,2 ەسە نەمەسە 2,6 ملن تونناعا ءوستى.

Argus حالىقارالىق باعا اگەنتتىگى بيىل ءبىرىنشى توقساندا رەسەي اۋماعى بويىنشا تەمىرجول ترانزيتىنە جەڭىل­دىك­تەرگە بايلانىستى قازاقستاننان بالتىق جاعالاۋى مەن پولشا پورتتارىنا جونەلتىلىمدەردىڭ ۇلعايۋى مۇم­كىن دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ساراپشىلار ەۋ­روپادا ەنەرگەتيكالىق كومىر باعا­سى­نىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ەكس­پورتتىڭ ودان ءارى ءوسۋى قيىنىراق بولادى دەگەن پىكىردە. الفا-بانك ساراپشىسى بوريس كراسنوجەنوۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كومىر وندىرۋشىلەر «بوگاتىر كومىر» جانە «شۇباركول كومىر» نارىقتىڭ 50%-دان استامىن الىپ جاتىر. ءوندىرىستىڭ تاعى 16%-ى «بوگاتىرمەن» كورشىلەس شىعىس بولىكتە ەنەرگەتيكالىق كومىر وندىرەتىن «ەەك» اق-قا تيەسىلى.

قازىر قازاقستان ەۋرووداققا بۇرىن رەسەي جەتكىزگەن كولەمنىڭ 20%-ىن الماس­تىرادى. ەكسپورتتىڭ ودان ءارى ءوسۋى بايى­تۋ قۋاتتارىن دامىتۋمەن جانە قازاق كومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋمەن بايلانىس­تى بولادى.

جالپى العاندا, ەۋروپادا دا, الەمدە دە كومىر باعاسىنىڭ تومەندەيتىنى بولجانىپ وتىر. ەۋروپادا CIF ARA نەگىزىندەگى 6000 ككال ەنەرگەتيكالىق كومىردىڭ باعاسى 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى تونناسىنا 380-400 دوللار باعاسىمەن سا­لىس­تىرعاندا قازىر تونناسىنا 130 دول­لارعا دەيىن تومەندەگەن.

«قازىرگى باعا دەڭگەيىندە جانە ينۆەس­تيتسيالار كولەمىندە رەسەيلىك كولەمدى ەۋروپالىق نارىقتا قازاق كومىرىمەن الماستىرۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بايقالادى», دەيدى ساراپشى.

سونداي-اق «شۇباركول پرەميۋم» اق باسشىسى فاريت ءازيزوۆتىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا 2021 جىلى ەۋروپالىق نارىققا بارىنشا شوعىرلانعان. بۇل 2019 جىلى كومىر باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن جانە پاندەميادان كەيىن رەكوردتى پايدا تابۋعا جول اشتى. ونىڭ باعالاۋىنشا, 2022 جىل ودان دا ءونىمدى بولدى, ويتكەنى ەكسپورتقا تاسىمالداۋ قيىندىقتارىن جەڭۋگە مۇمكىندىك تۋدى. دەگەنمەن ەۋرو­پا­عا بارلىق كومىر رەسەي ارقىلى وتەدى, ال كاسپي ارقىلى بالامالى مارشرۋتتار بۇگىندە قازاقستان ەكسپورتقا جونەلتەتىن كولەمدى «قورىتۋعا» دايىن ەمەس. بۇل كومىر سالاسىنا قاتتى اسەر ەتتى.

وسىلايشا, 2022 جىلدىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا ەكسپورتتىق كىرىستىڭ نەگىزگى ءوسىمى ەۋروپا ەلدەرىنە جەتكىزۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس, وتكەن جىلدىڭ قاڭ­تار-جەلتوقسانىندا ەلىمىزدە قوڭىر كو­مىر مەن كومىر كونتسەنتراتىن قوسقاندا 118 ملن توننا تاس كومىر ءوندىرىلدى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 2%-عا ارتىق. ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمىنىڭ 90,5%-ىن ءداستۇرلى تۇردە ەكى نەگىزگى ءوڭىر – پاۆ­لو­دار جانە قاراعاندى وبلىستارى قام­تا­ما­سىز ەتتى.

تاس كومىر ءوندىرىسى 108,1 ملن تونناعا جەتىپ, 2021 جىلعى قاڭتار-جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا 1,3%-عا ارتىق بولدى. ونىڭ ىشىندە كوكستەلەتىن كومىر ءوندىرۋ 7,6 ملن توننانى قۇراپ, ءبىر جىلدا 16,4%-عا ازايدى, ەنەرگەتيكالىق كومىر – 17,9 ملن توننا, ءبىر جىلدا 14,9%-عا كو­بەيدى. قوڭىر كومىر (ليگنيت) ءوندىرىسى 16,9% ءوسىپ, 5,8 ملن تونناعا جەتسە, كومىر كونتسەنتراتى ءوندىرىسى 2,5%-عا كوبەيىپ, 4,1 ملن تونناعا تەڭەستى. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان 836,9 ملن دوللارعا 27,2 ملن توننا تاس كومىر ەكسپورتتادى. ءوسىم فيزيكالىق ماندە نەبارى 2,2% بولعانىمەن, اقشالاي تۇردە 87,6%-عا كوبەيدى.

تمد ەلدەرىنە 18,7 ملن توننا كومىر جونەلتىلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 11,9%-عا از. مۇندا قازاق­ستان­نان ەكسپورتتىڭ نەگىزگى باعىتى رەسەي بولدى, ول 17,2 ملن توننا كومىر يمپورتتادى – بۇل وتكەن جىلمەن شامالاس (ونىڭ ۇستىنە اقشالاي ەسەپتەگەندە جەتكىزۋ 3,7%-عا ازايدى). قازاقستاندىق كومىردىڭ نەگىزگى ءۇش يمپورتتاۋشىسىنا قىرعىزستان مەن وزبەكستان دا كىردى.

قالعان ەلدەرگە 8,5 مىڭ توننا كومىر ەكس­پورتتالعان, بۇل وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 58,1%-عا كوپ. اقشالاي ەسەپتەگەندە ەكسپورت كولەمى 6,3 ەسە ءوسىپ, 572,4 ملن دوللارعا جەتتى. بۇل رەتتە شۆەيتساريا, پولشا جانە كيپر قازاقستاندىق كومىردىڭ نەگىزگى يمپورتتاۋ­شىلارىنا اينالدى.

ىشكى نارىققا كەلسەك, جىل اياعىندا كومىر باعاسى بىلتىرعىمەن سالىس­تىر­عان­دا 9,3% ءوسىم كورسەتكەن. باعانىڭ ءوسۋى ۇلىتاۋ وبلىسىندا ەڭ كوپ بايقالدى ‒ ءبىر جىلدا 59,6%-عا قىمباتتادى. ودان كەيىنگى كەزەكتە ‒ 23,5% قىمباتتاعان سولتۇستىك قازاقستان جانە 22,8% قىم­بات­تاعان اقتوبە وبلىستارى بولدى. با­عا­نىڭ ەلەۋسىز ءوسۋى (1,3%) قىزىلوردا وبلىسىندا تىركەلسە, باتىس قازاقستان وڭىرىندە باعا 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى دەڭگەيدە قالدى.