وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ۇن ەكسپورتىنان الەمدە, سونىڭ ىشىندە ءداستۇرلى نارىق – ورتالىق ازيا ەلدەرىندە الدىڭعى قاتاردا بولعان قازاقستان قازىر وسى كوشباسشىلىقتى ساقتاپ تۇر ما؟ وتاندىق ۇن ءوندىرىسىنىڭ جاي-كۇيى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتى قانداي؟ بۇل ماسەلەلەردى تالداعاندا سالا ءۇشىن مەملەكەتتىڭ بەلسەندى قولداۋى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ءوز ەلىندەگى ساياسي تۇراقسىزدىققا بايلانىستى ولار قازاقستان مەن رەسەيدەن اكەلىنەتىن بيدايدى وزبەكستانداعى توللينگتىك سحەما بويىنشا وڭدەپ, سودان كەيىن ءوز ەلىنە ۇن ەتىپ جەتكىزەدى. قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ناتيجەسىندە 2020-21 مج قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق بيدايدىڭ وزبەكستانعا رەكوردتىق جوعارى يمپورتى تىركەلىپ, 3,23 ملن تونناعا جەتتى. ال قازاقستاننان ۇن جەتكىزۋ, كەرىسىنشە, ەڭ تومەنگى مانگە – نەبارى 0,36 ملن تونناعا جەتتى.
«اوك-ينفورم» پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, 2017-18 جىلدارداعى رەكوردتىق كورسەتكىشتەن كەيىن ەلىمىزدە ۇن ءوندىرىسى باياۋلاي باستاعان. ماسەلەن, 2018-19 ماركەتينگتىك جىلدىڭ (مج) قورىتىندىسى بويىنشا ءوندىرىس 16%-عا قىسقارعان. ءارى قاراي 2019-20 مج-دا رەسپۋبليكادا ۇن ءوندىرۋ كولەمى تاعى 12%-عا تومەندەدى. ودان كەيىن 2020-21 جىلداردا شاعىن وسۋدەن كەيىن ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى قايتا جالعاستى. ءوندىرىستىڭ وتكەن جىلعى شىلدە-جەلتوقسانداعى كورسەتكىشتەرى مەن ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭدەگى ورتاشا ۇلەسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, اعىمداعى كەزەڭدە ءبىرشاما ءوسۋ بار دەۋگە بولادى. بۇل جەردە ۇن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ قالىپتاسۋى ءبىر جاعىنان ەگىننىڭ دەڭگەيىنە, ەكىنشى جاعىنان دايىن ءونىمدى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى ەكەنىن قاپەرگە الۋ كەرەك.
2017-18 مج-عا دەيىن قازاقستاندا بيدايدىڭ جالپى جينالۋى بىرتىندەپ ءوسىپ, شامامەن 15 ملن تونناعا جەتتى. كەلەسى بىرنەشە ماۋسىمدا قولايسىز اگروكليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى ەگىننىڭ ازايۋى ورىن الدى. بىراق بۇل تۇتاستاي العاندا ۇن ءوندىرىسىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتتى اسەر ەتكەن جوق. سوڭعى ون ەكى ماۋسىمدىق كەزەڭدە رەسپۋبليكادا وڭدەۋ ءۇشىن وسىرىلگەن بيدايدىڭ شامامەن 38%-ى عانا پايدالانىلدى. ءتىپتى, ءونىم شىعىمدى بولماعان 2019 جانە 2021 جىلداردىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 35%-37% دەڭگەيىندە باعالاندى.
وندىرىلگەن ءونىمدى وتكىزۋگە كەلسەك, وتاندىق ۇن تارتۋشىلار ءۇشىن ەكسپورتتاۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭدە ەلىمىز ەكسپورتقا بەرەتىن ۇننىڭ ورتاشا ۇلەسى ەلدەگى ونى ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 52%-ى تۇرىندە باعالانادى. ياعني ەكسپورتتىق جەتكىزىلىم قارقىنى كوبىنە ءوندىرىس كولەمىن قۇراپ, سايكەسىنشە ەكەۋىنىڭ ديناميكاسى ۇقساس كەلەدى.
ۇن ەكسپورتىنان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ قالىپتاسۋ ديناميكاسىن تالدايتىن بولساق, وندا ءسال وزگەشە ۇردىستەردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. ايتارلىقتاي تومەندەۋ كەزەڭى 2015-16, 2018-19 ماركەتينگتىك جىلدارى بايقالدى, بۇل ەكسپورتتالاتىن ۇننىڭ تومەن باعاسىنا بايلانىستى بولدى. ماسەلەن, 2017-18 مج-دا قازاقستاندىق ۇننىڭ ەكسپورتتىق پارتيالارىنىڭ ورتاشا قۇنى ەڭ تومەنگى ماندە بولدى. 2019-20 مج-دان باستاپ جانە قازىرگى ساتتە ەكسپورتتىق پارتيالاردىڭ ورتاشا قۇنىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن ءتۇسىمنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى بايقالدى. الايدا, ۇندى ەكسپورتقا ساتۋدان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ ۇلعايۋى قازاقستاننىڭ ۇن تارتاتىن كاسىپورىندارىنىڭ تيىمدىرەك بولعانىن بىلدىرمەيدى. ولاردىڭ تولىق جۇكتەلۋىنە ءالى كوپ نارسە قاجەت, ال شيكىزات, كومەكشى رەسۋرستار مەن لوگيستيكالىق شىعىندار ءوسىپ بارادى.
سوڭعى ون ەكى ماۋسىمدىق كەزەڭدە جەتكىزىلىمدەردىڭ جالپى كولەمىنەن قازاقستاندىق ۇننىڭ 85%-عا جۋىعى تەك ەكى ەلگە – وزبەكستان مەن اۋعانستانعا ەكسپورتتالدى. بۇل رەتتە ەگەر 2014-15 مج-عا دەيىن يمپورتتاۋشىلار اراسىندا وزبەكستان باسىم بولسا, 2015-16 مج-دان باستاپ قازاقستاندىق ۇننىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى اۋعانستان بولىپ وتىر. بىراق تاعى دا ايتا كەتەرلىگى, اۋعانستانعا ۇن جەتكىزۋدىڭ ءوسۋى قازاقستاندىق ۇن تارتۋشىلاردىڭ جەتىستىگى ەمەس. بۇل سوڭعى بەس جىل ىشىندە بيداي مەن ۇندى تۇراقتى ەكسپورتتاۋشىلار ساناتىنان يمپورتتاۋشىلار ساناتىنا وتكەن پاكىستاننىڭ وسى نارىقتى جوعالتۋىنا بايلانىستى.
ال وزبەكستان قۋاتتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قوسىپ, ءوزىنىڭ ۇن تارتۋ سالاسىن بەلسەندى دامىتا باستادى. قازاقستاننان استىق جەتكىزۋدىڭ ىڭعايلى لوگيستيكاسى جەرگىلىكتى ۇن تارتۋشىلاردى قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال جاسادى. ءبىر قىزىعى, وزبەكستاندا قازاقستاننان تاجىريبەلى ۇن تارتۋشىلار باسقاراتىن كاسىپورىندار پايدا بولا باستادى, ولارعا بيدايدى يمپورتتاۋ مەن ونى سول جەردە ۇنعا وڭدەۋ تيىمدىرەك بولدى. وزبەكستانداعى ديىرمەن كاسىپورىندارىنىڭ اۋعاندىق مەنشىك يەلەرىنىڭ ۇلەسى ودان دا جوعارى. ءوز ەلىندەگى ساياسي تۇراقسىزدىققا بايلانىستى ولار قازاقستان مەن رەسەيدەن اكەلىنەتىن بيدايدى وزبەكستانداعى توللينگتىك سحەما بويىنشا وڭدەپ, سودان كەيىن ءوز ەلىنە ۇن ەتىپ جەتكىزەدى. قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ناتيجەسىندە 2020-21 مج قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق بيدايدىڭ وزبەكستانعا رەكوردتىق جوعارى يمپورتى تىركەلىپ, 3,23 ملن تونناعا جەتتى. ال قازاقستاننان ۇن جەتكىزۋ, كەرىسىنشە, ەڭ تومەنگى مانگە ‒ نەبارى 0,36 ملن تونناعا جەتتى.
سوڭعى ءۇش ماۋسىمدىق كەزەڭدە شىلدەدەن قاراشاعا دەيىنگى كەزەڭدەردى سالىستىرا وتىرىپ, اعىمداعى ساتتە اۋعانستانعا (الدىڭعى ماۋسىمنىڭ كورسەتكىشىنە +70%) جانە وزبەكستانعا (+14%) جەتكىزىلىمدەردىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. ءوز كەزەگىندە تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە رەسەي قازاقستاننان ساتىپ الۋ كولەمىن تيىسىنشە 11%, 6% جانە 38%-عا قىسقارتتى. ءابسوليۋتتى تۇردە بۇل ەلدەرگە جەتكىزىلىم كولەمى ەلەۋسىز بولىپ قالا بەردى.
قازىرگى ماۋسىمدا رەسەيلىك ۇننىڭ نارىققا قىسىمى سانكتسيالارعا بايلانىستى كۇشەيە ءتۇستى. رەسەي ورتالىق ازيانىڭ ءداستۇرلى نارىقتارىندا قازاقستاندىق ۇنمەن بەلسەندى تۇردە باسەكەلەسە باستادى. سولتۇستىكتەگى جينالعان بيدايدىڭ رەكوردتىق ءونىمىنىڭ ارتىعى, تيىسىنشە ارتىلعان ۇن كولەمى قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلارمەن «تاپتاۋرىن» بولعان لوگيستيكالىق باعىتتارعا سايكەس كەلىپ, اعىلىپ كەتتى. ماسەلەن, رەسەيدەن تۇرىكمەنستانعا ۇن جەتكىزۋ 2020-21 مج-داعى 3,2 مىڭ توننادان 2022-23 مج شىلدە-قاراشا قورىتىندىلارى بويىنشا 25,8 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى.
قازاقستان اۋماعى بويىنشا رەسەيلىك ۇن ءترانزيتى جونىندەگى «قازاقستان تەمىر جولى» دەرەكتەرىن زەرتتەي كەلە, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 84%-عا وسكەنىن كورۋگە بولادى. ەگەر 2020-21 جىلدارى رەسپۋبليكا ارقىلى رەسەيدەن 166 مىڭ تونناعا جۋىق ۇن وتسە, 2022 جىلى ترانزيت رەكوردتىق 307,7 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايعان. سول تۇرىكمەنستانعا ترانزيت كولەمى – 7 ەسە, قىرعىزستانعا – 2 ەسە, وزبەكستانعا, تاجىكستان مەن اۋعانستانعا ورتا ەسەپپەن 1,5 ەسە ءوستى.
رەسەيدەن بيداي يمپورتىنىڭ ءوسۋى ەكى نەگىزگى فاكتورعا: ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ەلدەرىندە نان ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى, سونداي-اق قازاقستاندا وسىرىلەتىن بيدايدىڭ (رەسەي بيدايىمەن سالىستىرعاندا) وزىندىك قۇنىنىڭ وزىق ءوسۋ قارقىنىنا بايلانىستى.
زاڭدى يمپورتتان باسقا, قازاقستان نارىعىنا كونتراباندالىق استىق تا ارالاسۋدا. زاڭسىز اكەلۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋى رەسەيلىك استىقتى قازاقستان ارقىلى ءۇشىنشى ەلدەرگە ققس, ترانزيتتىك تەمىرجول ءتاريفى جانە ەكسپورتتىق باج تولەمەي ساتۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزادى دەگەن ءسوز. ەاەو ىشىندەگى جەتكىزىلىمدەرگە باج سالىنبايدى, بىراق ول رەسەي فەدەراتسياسىنان الىس شەتەلگە بيداي ەكسپورتى ءۇشىن مىندەتتى. رەسەيلىك بيدايدى زاڭسىز يمپورتتاي وتىرىپ, الىپساتارلار ونى قاعازدار بويىنشا قازاقستاندىققا اينالدىرادى دا, وزبەكستانعا جەتكىزەدى. بۇل كولەڭكەلى بيزنەس مەملەكەتتى دە, زاڭدى بيزنەستى دە شىعىندارعا اكەلەدى. مىسالى, قازاقستاننىڭ قايتا وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, رەسەي بيدايىنىڭ كونترابانداسى سالدارىنان رەسپۋبليكا جىل سايىن شامامەن 500 ملن دوللار جوعالتادى. مۇنىڭ قانداي سوما ەكەنىن سالىستىرىپ كورۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا جىلىنا شامامەن 100 ملرد تەڭگە بولەتىنىن ويعا الۋعا بولادى. ال زاڭسىز بيداي ساۋداسىنان تەگىس جەردە 240 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى جوعالادى.
جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردان باسقا, قازاقستاندىق ۇن نارىعىنا بىرقاتار ىشكى فاكتورلار: لوگيستيكالىق قيىندىقتار (ماۋسىمنىڭ قىزعان كەزىندە ۆاگوندار تاپشىلىعى, «قتج»-نىڭ كونۆەنتسيالىق تىيىمدارى, استىق پەن ۇندى تاسىمالداۋ باعىتتارىن ءتيىمسىز بەلگىلەۋ), جەتكىلىكتى قولداۋدىڭ بولماۋى تەرىس اسەر ەتەدى. قازىردە ەلىمىز ءونىمدى قايتا وڭدەۋدى جانە ەكسپورتتاۋدى قولداۋ قاجەتتىگىنە اسا ءمان بەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ءىس جۇزىندە ديىرمەنشىلەر ەلەۋلى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. ۇن تارتۋ سالاسىنىڭ كوپتەن جازىلماي كەلە جاتقان, اسىرەسە, 2022 جىلى اسقىنا تۇسكەن ءبىر «جاراسى» ‒ ققس-نى قايتارۋ ماسەلەسى. قازاقستاننىڭ قايتا وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ ەسەبىنشە, ققس-نىڭ قايتارىلماۋى سالدارىنان جىلىنا 40 ملرد تەڭگە اينالىم قاراجاتى جوعالادى, ناتيجەسىندە جۇمىس تيىمدىلىگى كۇرت تومەندەيدى. اينالىم قاراجاتتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى وڭدەۋشىلەر جىلدىق 25%-عا دەيىن جوعارى مولشەرلەمەمەن نەسيە الۋعا ءماجبۇر, بۇل ءبىر جاعىنان ۇننىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلسە, ەكىنشى جاعىنان ەكسپورتتىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولادى. ۇن تارتۋ سالاسىنداعى داعدارىس, ققس-نىڭ قايتارىلماۋى سالىق تۇسىمدەرىنە, جالپى ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, 60 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيتىن بۇل سالاداعى الەۋمەتتىك سالدارعا اكەلەدى.
وسىلايشا, قازاقستاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر ءبىر جاعىنان وتكىزۋ نارىقتارىن باسەكەلەستەردىڭ جاۋلاپ الۋى, ەكىنشى جاعىنان, ەل ىشىندە بيزنەسكە باعدارلانعان ويىن ەرەجەلەرىنىڭ ۇنەمى بۇزىلۋى ناتيجەسىندە ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعانداي كۇي كەشۋدە.
2021-22 مج-دا قىتاي, يزرايل, پولشا, ءتىپتى تۇركيا سياقتى ەلدەرگە ۇن ەكسپورتتادىق. الەمدىك ۇن ەكسپورتىندا ليدەرلىك ءۇشىن باسەكەلەسە باستادىق. دەمەك, ەندىگى جەردە ۇن تارتۋ سالاسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قوسىلعان قۇنى بار ءونىم ەكسپورتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن ىزدەۋ قاجەت.
2022 جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت استىقتى, ۇندى, مۇنايدى جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن پاكىستانعا جەتكىزۋ نيەتىن جاريالادى. بىراق بۇل ماسەلە بويىنشا ءالى رەسمي كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەن جوق. قىتايعا كەلەتىن بولساق, بۇل وتكىزۋ نارىعىنىڭ تارتىمدىلىعىنا (گەوگرافيالىق جاقىندىعىنا, جوعارى سىيىمدىلىعىنا جانە تولەم قابىلەتتىلىگىنە بايلانىستى) قاراماستان 65%-دىق كەدەن ءتاريفى قازاقستاندىق ۇندى جەتكىزۋ جاعدايىن ءتيىمسىز ەتىپ تۇر.
وسىلايشا, بۇگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋشىلارى ءۇشىن ەڭ وڭتايلى ەكسپورتتىق باعىت بولىپ قالا بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ساناۋلى جىلدار ىشىندە ءوزىنىڭ وڭدەۋشى قۋاتىن دامىتۋدا ۇلكەن سەرپىلىس جاساعان كورشىلەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. سونداي-اق رەسەيدە قولايلى اگروكليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسى قازاقستانعا قاراعاندا مۇلدە باسقاشا كورىنەدى, بۇل ۇننىڭ سوڭعى قۇنىنا اسەر ەتەدى. ءسويتىپ, قازىر وتاندىق ۇن تارتۋشىلار ۇكىمەتتەن ۇن وتكىزۋدىڭ جاڭا ەكسپورتتىق نارىقتارى – تاياۋ شىعىس پەن پاكىستان ەلدەرىن يگەرۋ ءۇشىن قولداۋ كورسەتۋدى سۇراپ وتىر. قازاقستان استىق وڭدەۋشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليحان تالعاتبەكتىڭ سوزىنشە, «جىل سايىن ورتا ازيا مەن اۋعانستان ەلدەرى استىق وڭدەۋدىڭ وزىندىك كولەمىن ارتتىرىپ جاتىر.
«قازاقستاندىق ۇن تارتۋشىلار ءۇشىن ۇن وتكىزۋدىڭ بالاما نارىقتارىن ىزدەۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە, اتاپ ايتقاندا يران ارقىلى كاتارعا, سونداي-اق پاكىستانعا ۇن جەتكىزۋ ماسەلەسى بەلسەندى تۇردە پىسىقتالۋدا», دەيدى.
ايتۋىنشا, كاتار مەن پاكىستاننان كەلگەن ساتىپ الۋشىلارمەن الدىن الا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن, قازاقستاندىق ۇندى ساتىپ الۋعا ازىرلىك بار. يراننىڭ كولىك كومپانيالارى دا ءوز اۋماعى بويىنشا ترانزيت ۇيىمداستىرۋعا, ونىڭ ىشىندە بەندەر-ابباس پورتىندا اۋىستىرىپ تيەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن. باستاپقى كەزەڭدە وسى نارىقتارعا كىرىگۋ ءۇشىن ۇن تارتۋشىلار ۇكىمەتتەن كۇردەلى لوگيستيكانى ەسكەرە وتىرىپ, جەتكىزۋ قۇنىن ءىشىنارا وتەۋ, سونداي-اق وسى ەلدەردەگى قازاقستان ەلشىلىكتەرى تاراپىنان كونسۋلتاتسيالىق سيپاتتا قولداۋ كورسەتۋدى سۇرايدى. ديىرمەنشىلەر وسى نارىقتارعا ۇن جەتكىزۋدى دامىتۋ ەلىمىزگە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ‒ استىق پەن ەت جەتكىزۋدى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە جول اشادى دەپ ەسەپتەيدى.
استىق وڭدەۋشىلەر وداعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ديىرمەنشىلەر قىتايعا جىلىنا 300-400 مىڭ توننا ۇن جەتكىزۋگە دايىن. تەك جۇكتەردى قابىلداۋ ءۇشىن COVID-19-عا قارسى كارانتيندىك شارالاردى الىپ تاستاۋ نەمەسە جەڭىلدەتۋ تۋرالى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كەلىسسوزدەر قاجەت. سونداي-اق جابىق ۆاگونداردا ۇندى الاشانكوۋ ستانساسىنا دەيىن جەتكىزۋ جانە ودان ءارى قىتاي تەمىرجول ۆاگوندارىنا قايتا تيەۋدى جۇزەگە اسىرۋ تۇراقتى تيەپ-جونەلتۋدى جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىزدە وندىرىلگەن ۇننىڭ جوعارى ساپاسى ءبىر كەزدەرى وتاندىق ءونىمنىڭ جەتەكشى ەكسپورتتاۋشىلار رەيتينگىندە لايىقتى ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن قاتاڭ باسەكەلەستىك جاعدايىندا الىنعان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى جانە سايكەسىنشە, تاۋارلاردى تومەن باعامەن ۇسىنۋ مۇمكىندىگى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.