ديقاندار سۋدان تاپشىلىق كورگەن جوق

راسىندا وڭىردە اسىپ-تاسىپ جاتقان سۋ جوق. جەرۇستى سۋ رەسۋرستارىنىڭ 80 پايىزى ۆەگەتاتسيا كەزىندە كورشىلەس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان شۋ جانە تالاس ترانسشەكارالىق وزەندەرى ارقىلى كەلەدى. سوندىقتان ايىرقالپاقتى اعايىننىڭ كوڭىلىنە قاراۋدان باسقا امالىمىز جوق. ماسەلەن قىس, كوكتەم-جاز مەزگىلدەرىندە تاۋعا جاۋىن-شاشىننىڭ از تۇسۋىنەن 2021 جىلى اعىن سۋ قىرعىز ەلىندە دە وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. «تاۋدا ارقاردىڭ ءمۇيىزى سىرقىراسا, ويدا سيىردىڭ ءمۇيىزى قاقسايدى» دەمەكشى, قىرعىزدار قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ جاتقاندا جامبىل وبلىسىنداعى احۋال ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەنمەن جۇمىلا ارەكەت ەتىپ, ءارى قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان قيىندىقتارعا بايلانىستى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋىنەن سىناققا تولى بولعان وتكەن جىل ويداعىداي اياقتالدى.

ال بيىلعى ۆەگەتاتسيا ماۋسىمى قالاي ءوتتى؟ ديقاندار سۋدان تارىلىپ قالعان جوق پا؟ قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قارقىنى قانداي؟ جۋىردا ۆەگەتاتسيا كەزەڭىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى جامبىل وبلىستىق فيليالى مەن وبلىس اكىمدىگى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز تۋرىندا كوكەيدەگى كوپ ساۋالىمىزعا جاۋاپ الىپ قايتتىق.

ءباسپاسوز تۋرى اياسىندا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ, تەلەارنالاردىڭ تىلشىلەرىنە جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەردىڭ جامبىل وبلىسىندا جۇزەگە اسۋى, ياعني سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار, سۋ قويمالارىنىڭ, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى, ۆەگەتاتسيا كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى تانىستىرىلدى.

باق وكىلدەرى الدىمەن جامبىل اۋدانىنا ات باسىن بۇرىپ, «يرريگاتسيالىق درەناجدار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جوباسىنىڭ 2 فازاسى» (پۋيد-2) اياسىندا قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن كانالداردى ارالادى.

«قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پۋيد-2 جوباسى شەڭبەرىندە بۇگىندە وبلىسىمىزدىڭ 3 اۋدانىندا (جامبىل, قورداي, شۋ) ورنالاسقان سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنا «حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ» بانكىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جالپى جارقىن جوبا 212,2 شاقىرىم بولاتىن 51 نىساندى كۇردەلى جوندەۋگە جانە 15,172 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپتىڭ مەليورتيۆتىك دەڭگەيىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.

– جامبىل اۋدانىنداعى «قاپال» كانالىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىندادى. مەردىگەر – «تاماس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. كانالدىڭ ۇزىندىعى – 80 شاقىرىم 986 مەتر. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا لوتوكتار قويىلىپ, ءمونوليتتى بەتون قۇيىلدى. جالپى جوندەۋ جۇمىستارىنا 10 تەحنيكا, 20 جۇمىسشى تارتىلعان, – دەيدى ق.قوشقاربەك ۇلى.

ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسۋشىلار كەلەسى كەزەكتە جامبىل اۋدانىنداعى «قىزىل ديحان» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە باردى. جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن كووپەراتيۆ توراعاسى نۋريددين بەگمانوۆ بيىل سۋدان تاپشىلىق كورمەگەنىن, تيىسىنشە ونىمدىلىك تە جوعارى بولعانىن جەتكىزدى.

– كووپەراتيۆتىڭ 2 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرىنىڭ 500 گەكتارىن سۋعارامىز. پۋيد-2 جوباسىنىڭ ارقاسىندا سۋارمالى جەرىمىز كوبەيدى. شىنىمدى ايتسام, بۇرىن ەگىن ەككەندە كوڭىلىمىزدە قورقىنىش باسىم بولاتىن. سەبەبى سۋ بولماي قالىپ, ەڭبەگىڭ زايا كەتۋى ابدەن مۇمكىن. كانال بەتوندالدى. سۋ سارقىراپ اعىپ تۇر. ەندى سۋدان تارىقپايمىز دەپ ويلايمىز.

سۋ جەتكىلىكتى بولعاندىقتان كەلەسى جىلدان باستاپ قىزىلشا القابىن ۇلعايتپاق نيەتتەمىز. بيىل 100 گەكتارعا قىزىلشا ەكسەك, 2022 جىلى 200 گەكتارعا جەتكىزەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ەندى جۇمىس ىستەۋگە, ەگىن ەگىپ, تابىس تايقازانىن تاسىتۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق, – دەگەن نۋريددين ادىلەت ۇلى سۋشىلارعا العىسىن جەتكىزدى.

كەلەسى كەزەكتە ءباسپاسوز تۋرى «ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى» ەسەبىنەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان «سەڭكىباي» كانالىنىڭ بويىندا جالعاستى. مەردىگەر – «قۇرىلىس تەد» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. اتالعان كومپانيا وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 30 جۇمىسشى, 10 تەحنيكا جۇمىلدىرىلعان. ۇزىندىعى 21,8 شاقىرىمدى قۇرايتىن كانالدىڭ 3 شاقىرىمى بەتوندالعان.

وسى ورايدا قازىبەك قوشقاربەك ۇلى «ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى» ارقىلى بايزاق اۋدانىندا بۇدان بولەك بەرىكشال يماشەۆ اتىنداعى (مر-4) جانە تۇرسىن ابىشەۆ اتىنداعى (مر-3) كانالدارى قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى.

– مر-3 كانالىنىڭ جوبا بويىنشا 8,60 شاقىرىمىنا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋگە ءتيىستى بولاتىن. قازىرگى تاڭدا 8,10 شاقىرىمى جوندەلدى. ال مر-4 كانالىنىڭ 6,77 شاقىرىمى پليتامەن قاپتالدى. نەگىزى 7,4 شاقىرىمى قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك.

ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ تولىق اياقتالماۋىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاپ تۇر. قۇرىلىس جۇمىستارى 2023 جىلدىڭ ۆەگەتاتسيا كەزەڭى باستالعانعا دەيىن تولىق اياقتالادى دەگەن جوسپار بار, – دەيدى ق.بەدەباەۆ.

قۇرىلىس باسىندا جۇرگەن بىرنەشە شارۋاشىلىق توراعالارى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى وتە ساپالى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, جاۋاپتى مەكەمە مەن مەردىگەر كومپانيا باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.

– ءتورت جىل بويى اۋىلىمىزعا, ەگىستىك القاپتارىنا سۋ جەتپەي قالىپ ەدى. «سەڭكىباي» كانالىنىڭ بەتوندالعانىنىڭ ارقاسىندا كوپتەن كۇتكەن ارمانىمىز ورىندالدى. ناتيجەسىندە بيىل جۇزدەگەن گەكتارعا باۋ-باقشا, كوكونىس ەگىپ, قازىر جەمىسىن كورىپ وتىرمىز.

نەگىزى بۇرىن دا كانالدان ءبىزدىڭ اۋىلعا دەيىن سۋ جىبەرەتىن. بىراق كانالدىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسىندە ورنالاسقاندىقتان ءبىزدىڭ اۋىلعا, ەگىستىككە سۋ جەتپەيتىن. سەبەبى جەر ارنا بولعاندىقتان سۋ جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. ايتەۋىر, تالاي جىل جانىمىزعا باتقان قيىندىقتان دا قۇتىلدىق. سوندىقتان يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتارعا العىستان باسقا ايتارىمىمىز جوق, – دەيدى «شولتوبە-اگرو» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى احمەت كەمباەۆ.

سونداي-اق ءباسپاسوز تۋرى اياسىندا جۋرناليستەر بايزاق اۋدانىنداعى «اسپان اگرو» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ قىزىلشا جانە جوڭىشقا القابىنا بارىپ, شارۋاشىلىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى. كووپەراتيۆ توراعاسى ساحا ماناتوۆ بيىل 200 گەكتارعا قىزىلشا, 250 گەكتارعا جۇگەرى, 25 گەكتارعا كوكونىس ەككەنىن, قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جيىن-تەرىندى تولىقتاۋ اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى.

– ويداعىداي ءونىم الۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – سۋ. ەگەر سۋ بولماسا ءونىم دە بولمايدى. ماسەلەن ءبىزدىڭ كووپەراتيۆتىڭ 700 گەكتار سۋارمالى جەرى بار. ارينە 700 گەكتاردى سۋمەن قامتۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن بيىلعى جىلى ەشقانداي ماسەلە تۋىنداعان جوق. ماسەلەن وتكەن جىلى قىزىلشا القابىن 2 رەت قانا سۋعارساق, بيىل 5 رەت سۋعاردىق. وسىدان-اق بيىل سۋدىڭ مول بولعانىن تۇسىنۋگە بولادى.

2021 جىلى قىزىلشانىڭ گەكتارىنان 300 تسەنتنەردەن ءونىم الدىق. قىزىلشا جيناۋدى 15 قازاندا باستاپ, 15 كۇندە اياقتايمىز. سۋ جەتكىلىكتى بولدى. قىزىلشانىڭ شىعىمى جامان ەمەس. سوندىقتان گەكتارىنان 700-800 تسەنتنەردەن ءونىم الامىز دەپ ويلايمىز, – دەيدى ساحا ماناتوۆ.

«جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەردىڭ جۇزەگە اسۋى جانە ۆەگەتاتسيا كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى» تاقىرىبىندا وتكەن ءباسپاسوز تۋرى بايزاق اۋدانىندا قورىتىندىلاندى. باق وكىلدەرى بايزاق پەن تالاس اۋداندارىنىڭ شەكاراسىندا سالىناتىن «اقمولا» سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىس ورنىنا ارنايى باردى.

ءباسپاسوز تۋرىن قورىتىندىلاپ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆ الداعى اۋقىمدى جوسپارلارعا توقتالدى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءار جىلعى جولداۋلارىندا سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ساناتىنا جاتقىزۋدا. ماسەلەن جۋىردا جاريالاعان جولداۋىندا ۇكىمەت سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە ونى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ناقتى شەشىمدەر ازىرلەۋدى تاپسىردى. راسىندا ستراتەگيالىق قۇجات جۇكتەگەن مىندەتكە ساي ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىنا قارقىن بەرۋ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا اۋدانداردا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرۋدە. ەكى اۋداندا اياقتالىپ ۇلگەردى. قازىر تاپسىرۋعا دايىنداپ جاتىرمىز. مۇنان بولەك بەس اۋداندا (قورداي, مەركى, بايزاق, جۋالى, جامبىل) «ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى» ەسەبىنەن كانالداردى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جالپى ۇزىندىعى 1 300 شاقىرىمدى قۇرايدى. ناتيجەسىندە 53 مىڭ گەكتار القاپتى سۋعارۋ مۇمكىندىگى تۋادى. سونىمەن قاتار مەركى اۋدانىندا 46 سكۆاجينا قالپىنا كەلتىرىلۋدە. سول ارقىلى 2 700 گەكتار القاپقا ۇزدىكسىز سۋ بەرە الامىز.

اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. تيىسىنشە الداعى ماقسات-مىندەتتەر دە اۋقىمدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 16 كانالدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالۋدا. سونىمەن قاتار 2023 جىلى جاڭا سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى 2021 جىلعى جولداۋىندا اقمولا, الماتى, باتىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا جاڭادان 9 سۋ قويما سالىنادى دەگەن بولاتىن. جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەرگە سايكەس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا سۋعا تاۋەلدىلىكتى جويۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسىندا 3 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانعان.

سونىڭ ءبىرى – تالاس اۋدانىنداعى كولەمى 11,1 ميلليون تەكشە مەتر بولاتىن «اقمولا» سۋ قويماسى. «اقمولا» سۋ قويماسىن تالاس جانە بايزاق اۋداندارىنىڭ شەكاراسىنىڭ اۋماعىندا, تالاس وزەنىنىڭ بويىندا سالۋ كوزدەلۋدە. سۋ قويما پايدالانۋعا بەرىلسە, 6,5 گەكتار سۋارمالى القاپقا كەدەرگىسىز سۋ بەرە الامىز.

جاڭا سۋ قويمانىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتىن ازىرلەۋگە قاراجات ءبولىنىپ, جوبالاۋشى «كازگيدرو» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى دەپ انىقتالدى, – دەدى قازىبەك قوشقاربەك ۇلى.

ال وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەربول جيەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىس بويىنشا 781 مىڭ گەكتار ەگىستىك بولسا, ونىڭ 179 مىڭ گەكتارى سۋارمالى ەكەن. بيىل 101 مىڭ گەكتارعا تولىعىمەن سۋ جەتكىزىلىپتى.

– كوكتەمدە جاۋىن-شاشىن مول ءتۇستى. سول سەبەپتى دە وبلىمىزداعى ۇلكەن 9 سۋ قويماسى, كىشى 105 سۋ قويماسى 90-100 پايىزعا سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قازىرگى تاڭدا جيىن-تەرىن ناۋقانىن اياقتاپ كەلەمىز. ءونىم مولشەرى بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا وتە جاقسى. بۇل رەتتە سۋشىلاردىڭ ەڭبەگى وراسان. ءونىمنىڭ مولشەرى سۋدىڭ ۋاقىتىلى بەرىلگەنىنە بايلانىستى, – دەگەن ەربول جۇمابەك ۇلى 2023 جىلى قارجى بولىنسە, ءۇش سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالاتىنىن ايتىپ ءوتتى.

وسىلايشا ءباسپاسوز تۋرى بارىسىندا وسى جىلدىڭ ۆەگەتاتسيا كەزەڭى تابىستى اياقتالعانىنا كوزىمىزدى جەتكىزىپ قايتتىق. ەگەر سۋارمالى جەر كوبەيسە, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى داميدى, ەكسپورت كولەمى ارتادى, يمپورت ازايادى. سوندىقتان وسى جولدا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سالا ماماندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى باعالاۋعا تۇرارلىقتاي.