ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق ەكەنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز عوي, ادام بالاسىنىڭ ءومىرى ولشەۋلى ەكەنىن دە تۇسىنەمىز. الايدا ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتادا عانا ەمەس, تۇتاس قوعامدا ورنى بار تۇلعالار باقيلىققا اتتانعاندا ورنى ويسىراپ قالاتىنى بار. ەندىگى جەردە قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ دا ورنى ويسىراپ تۇرارى انىق.
جاس ۇرپاق كەڭەستىك كەزەڭدە پاۆلودار وبلىسىندا ەرماك اتىندا قالا بولعاندىعىنان بەيحابار بولار. وتارلىق جۇيەنىڭ قولشوقپارى بولعان اتاماننىڭ ەسىمىن سانادان ءوشىرۋ وڭاي بولعان جوق. سانادان قالاي وشىرەرسىڭ, قالا ورتاسىندا قاسقايىپ قاراقشىنىڭ ەسكەرتكىشى تۇرسا. ەرماكتى تۇعىردان تايدىرماي, وتارشىلدىق سانادان ارىلۋ دا قيىن عوي. سول سەبەپتى دە ەرماك قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قۋات ەسىمحان ۇلى, ەڭ الدىمەن, ەرماكتى تۇعىرىنان الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ شەشكەن. الدىمەن ەرماكتىڭ قازاق جۇرتىنا جاساعان قياناتىن, ز ۇلىمدىعىن تاريحتان بەيحابار جۇرتقا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە اۋەلى اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ زەرتتەۋ ماقالاسى جاريالاندى. قوعامدىق پىكىر ءبىر ارناعا ويىسىپ, جۇرتشىلىق قاراقشىنىڭ قازاققا جاساعان زورلىق-زومبىلىعىنان جان-جاقتى قۇلاعدار بولدى. پاتشالىق رەسەيگە قىزمەت ەتكەن قاراقشى ەرماكتىڭ ەسكەرتكىشى ازات ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ قولداۋىمەن تۇعىردان الىنىپ تاستالدى.
يمپەريالىق پيعىلداعى تۇلعالار تۇعىردان تايسا, الاشتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلەر توردەن ورىن الۋى كەرەك ەمەس پە؟ قۋات ەسىمحان ۇلىن ەندى وسى وي مازالادى. ۇلتتىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەڭبەگىن باعالاماي, ەلدىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس قوي. ەندەشە ەلدىڭ بۇگىنگى بولمىسى, ەرتەڭگى ءورىسى كەشەگى بابالارعا تاعزىم جاساۋمەن ايشىقتالا تۇسپەكشى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ قۋات ەسىمحان ۇلى تۋرالى تومەندەگىشە ايتقانى بار-دى: «قۋاتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن ارۋاقتار اتىن ءتىرىلتىپ, بۇرىنىراقتا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن قازاقتىڭ ارداقتى ازاماتتارىنىڭ باسىنا مازار سالىپ, ەسكەرتكىش ورناتىپ جۇرگەنىن سوندا ءبىلدىم. كەيىن وسىنداي تىرلىگىنىڭ ءبىرازىنا ءوزىم دە كۋاگەر بولدىم».
قويشىعارا اعامىزدىڭ ء«وزىم دە كۋاگەر بولدىم» دەگەنىندەي, قۋات اعانىڭ ساۋاپتى ميسسياسىنا ءبىزدىڭ دە كۋا بولعانىمىز بار. رەسەيدىڭ التاي ولكەسىندە ماڭگىلىككە تىنىستاعان, ەستايعا ء«ان سالدىرعان» قورلاننىڭ زيراتىنا ەسكەرتكىش تاستىڭ ورناتىلۋ راسىمىنە قاتىستىق. بۇل «داريعا, ولمەيتۇعىن انگە اينالعان, دۇنيەگە قايتا كەلمەس قايران قورلان!» دەگەن سۇلتانقىزىنا (ايىپ كەلىنى) قويىلعان بەلگى عانا ەمەس, اسقاق ونەردىڭ ولمەس مۋزاسىنا اينالعان قازاق قىزىنا قويىلعان ەسكەرتكىش-تۇعىن ول. قۋات ەسىمحان ۇلى باستاعان ۇلتجاندى ازاماتتار قورلان انامىزعا تاعزىم ەتۋ ارقىلى, الاشتىڭ ومىردەن وتكەن ۇلى تۇلعالارىنا قۇرمەت كورسەتتى. ەڭ باستىسى, وسى بەلگىنىڭ قويىلۋى التاي ولكەسى قازاق جۇرتىنىڭ ەجەلگى اتاقونىسى ەكەنىن ايگىلەي ءتۇستى ەمەس پە؟
قۋات اعانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قازاقتىڭ جاقسى مەن جايساڭدارىن, ارداقتىلارىن ماڭگىلىككە ەل ەسىندە قالدىرۋ ءۇشىن قىرۋار شارۋا اتقارىلعان-دى. ول وزىنە تىلەۋلەس, پىكىرلەس جولداستارىنىڭ قولداۋىمەن تاريحي تۇلعالاردى ازات ەلدەگى ۇرپاعىمەن قايتا قاۋىشتىرعان. مالايسارى باتىر, اعا سۇلتان قازانعاپ, كاماريددەن حازىرەت, حالىق كومپوزيتورى ەستاي, كەمپىرباي اقىن, بايان باتىر جانە تاعى دا باسقا تۇلعالارعا ەسكەرتكىش-تاس ورناتىلىپ, ولاردىڭ تاريحتاعى ورنى دا تۇلعالانا ءتۇستى. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز, قازىنانىڭ قارجىسىنسىز بىتكەن ءىس بولدى بۇل.
تاريحي تۇلعالاردىڭ ءجونى بولەك, ال تۇلعادان قالعان ۇرپاقتىڭ تاعدىرى شە؟ زۇلمات جىلدارى الاشتىڭ ارقا تۇتار ازاماتتارى عانا ەمەس, ولاردىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتارى دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, اجال قۇشتى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ كىشكەنتاي ۇلى جارى گۇلباھرامنىڭ قولىندا تۇرمە-ۆاگوندا قايتىس بولىپ, الدەكىمنىڭ جاناشىرلىعىمەن كوكشەتاۋ جەرىندە جەرلەنگەن-ءدى. وسى نارەستە اياننىڭ باسىنا قويىلعان بەلگى – زۇلمات جىلداردىڭ قۇرباندارىنا ارنالعان تاعزىم-بەلگى. الاشتىڭ قىرشىنىنان قيىلعان, دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ دۇربەلەڭگە ىلىككەن, ەسى كىرمەي جاتىپ ەسالاڭ قوعامنىڭ جەندەت-بالتاسىنىڭ قۇربانى بولعان بالدىرعاندارعا قويىلعان ەسكەرتكىش بۇل. ايانعا قويىلعان بەلگى 1920-1930 جىلدارى كوكتەي سولعان كوك ءورىم پەرىشتەلەرگە باعىشتالعان دۇعا. وتكەنىن ۇمىتقان حالىقتىڭ بولاشاعى دا بۇلىڭعىر. ەسىمحان ۇلى قويعان تاس-بەلگى ەلىنىڭ وتكەن تاريحىن ۇمىتتىرماۋعا ارنالعان ەسكەرتكىش!
ادامدى ارالاسقان ورتاسى وسىرەتىنى بەلگىلى. بۇرىن-سوڭدى تابيعاتىندا, تۇقىمىندا بار تەكتىلىك قاسيەت ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ, ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ ونەگەسىن بويىنا سىڭىرۋىمەن ازاماتتىڭ تانىمدىق كوكجيەگىن, ۇلتشىلدىق ۇستانىمىن بەكىتە تۇسەتىنى ءسوزسىز. قۋات ەسىمحان ۇلىنىڭ ءومىر جولىنان وسىنى اڭعارۋعا بولادى. جىگىت جاسىندا بيلىككە ارالاسىپ, كەڭشاردىڭ تىزگىنىن ۇستاسا, وردا بۇزار وتىزىندا ەلدىڭ اتاقتى زيالىلارىمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ, سىرلاسار ىنىسىنە اينالدى. عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان جازۋشىلار ارمياسىنان باستاپ, ماناش قوزىباەۆتىڭ عالىمدار گۆاردياسى, ەركەعالي راحماديەۆتىڭ ونەر قايراتكەرلەرى قاۋىمىنىڭ قاي-قايسىسى دا ادەبيەتتەن, تاريحتان, ونەردەن جان-جاقتى حابارى بار قۋاتتى باۋىرىنا تارتىپ, ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇركەردەي شوعىرىنىڭ بەلدى ءبىر مۇشەسىنە اينالدى. بىلاي قاراعاندا, ماماندىعى جاعىنان شىعارماشىلىقتىڭ اۋىلىنان الىس قونعان قۇرىلىسشى قۋات اعالارىن قانداي قاسيەتىمەن باۋراپ الدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋاتىنى انىق. ارينە, الدىمەن شەشەندىگى دەر ەدىك. ول تەرەڭنەن تولعاپ, ايتار سوزىمەن ءا دەگەندە القالى جۇرتتى وزىنە قاراتىپ, تىڭداۋشىسىنىڭ قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىراتىن شەشەندىك شەبەرلىگى الدىڭعى بۋىن اعالارىن رازى ەتكەنى انىق. انشىلىگى دە, اڭشىلىعى دا ناعىز جىگىتكە «جەتى ونەردىڭ از ەكەنى- ءنىڭ» دالەلى. اعالارى دا ءىزىن باسقان شوعىردىڭ اراسىنان ۇلتتىڭ اسىل قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ازاماتتىڭ كورىنگەنىنە «بارەكەلدى» دەسكەن.
قۋات ەسىمحان ۇلى دەسە, ول تۋرالى اعاسى, سەنىمدى سەرىگى, الاشقا ايگىلى تۇلعا قاجىمۇرات ناعمانوۆتىڭ ايتقانى ەسكە ورالاتىنى بار. قاجەكەڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن ادەتتەگىدەي جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزەدى. سول جيىندا اقمىلتىق جۋرناليست, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسى مالىك مۇقانوۆ اعامىز ەندى عانا تاعايىندالعان اكىمگە تومەندەگىشە سۇراق قويادى.
– ءسىزدىڭ الدىڭىزداعى اكىم وزىمەن بىرگە ءبىر ۆاگون كادرلارىن الىپ كەلىپ ەدى. ءسىز دە سولاي جاسايسىز با؟
– جو-وق, – دەگەن قاجەكەڭ بىردەن, سوسىن ءارى قاراي جاۋابىن ناقتىلاي ءتۇستى. – ءبىر ۆاگون كادر اكەلمەيمىن. بىراق ءبىر ۆاگون كادرعا تۇرارلىق ءبىر ازاماتتى اكەلەمىن.
تەرىسكەي ءوڭىرىنىڭ جۋرناليستەر قاۋىمى ء«بىر ۆاگونعا تۇرارلىق ازاماتتى» اسىعا كۇتسىن وسى سوزدەن كەيىن. ول قۋات ەسىمحان ۇلى بولاتىن. قاجەكەڭ سونشالىقتى قۇرمەتتەيتىن, ەرەكشە باعالايتىن ازاماتتىڭ ىسكەرلىگىنە تۇتاس وبلىس حالقى كەيىننەن تولىققاندى كوز جەتكىزگەن. اتى اڭىزعا اينالعان قۋات ەسىمحانۇلىن سولتۇستىك جۇرتى ءالى كۇنگە دەيىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ەسكە الماي قايتسىن, قۋات اعامىز وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە يدەولوگيانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان تۇستا قۋاتى كەمىگەن ۇلتتىق ءداستۇردىڭ بويىنا قان جۇگىرتتى.
الاش جۇرتىنىڭ ايگىلى جىراۋى, باتىر, «ەلىم-اي» شىعارماسىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنا ارنالعان ەلدىڭ اتاقتى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن القالى جيىن وتكىزىپ, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن كىتابىن شىعاردى. جىراۋدىڭ ماڭگىلىك قونىس تاپقان زيراتىندا كەسەنە بوي كوتەردى. كلاسسيك جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى قارساڭىندا قالىڭ وقىرمانعا «ۇلپان» رومانى ارقىلى جاقسى تانىس ەسەنەي مەن مۇسىرەپكە بەلگى قويدىردى. قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ پەتروپاۆلداعى تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. ۇلىلارعا ارنالعان وسىنداي يگى ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا ۇيىتقى بولىپ قۋات ەسىمحان ۇلى ءجۇردى.
ال «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى ەرەك. ول تۋرالى قۋات ەسىمحان ۇلى ءوز ەستەلىگىن تومەندەگىشە تارقاتادى: «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» جونىندە الۋان ءتۇرلى اڭگىمە ەستىدىم. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ومبى, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنىڭ تاريحي ارحيۆتەرىنە ارنايى كىسى دە جىبەردىم, بىراق ەشقانداي دەرەك تابىلا قويعان جوق.
2003 جىلى ماسكەۋگە بارعان ساپارىمدا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن رەسەي پاتشايىمىنىڭ ءۇي سالۋ تۋرالى جارلىعىن, سالىنعان ۇيلەردىڭ جوباسىن قولعا ءتۇسىرىپ, ولجالى ورالدىم. قۇرىلىستى جۇرگىزگەن گەنەرالدىڭ ەسەپ-قيسابى جازىلعان قۇجاتى دا تابىلدى.
جۇمىس بابىمەن 2004 جىلى استاناعا اۋىستىم دا, كەيىن «ابىلايدىڭ اق ۇيىندە» ۇلكەن مۋزەي اشىلىپ, ابىلاي حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى». بۇگىندە تەرىسكەيدەگى ەلدىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان «اق ءۇيدىڭ» قىسقاشا تاريحى وسى.
* * *
– اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا. قالايسىز؟ قايداسىز؟
– جول ۇستىندە ەدىم. پاۆلودار جاقتا, جابدىقتا ءجۇر ەدىم.
قۋات اعا وسىلاي ىلعي جول ۇستىندە, اعايىن-تۋعان, دوس-جارانمەن قوسا, ەلدىڭ قادىرلىسى, اۋىل اقساقالىنىڭ جاقسىلىعى مەن قۋانىشىن ءبولىسىپ جۇرگەنى. «تۇرعان جەرىڭ ەلدىڭ استاناسى دا, تۋعان جەرىڭ سەنىڭ عانا استاناڭ» دەپ اقىن جاراسقان ءابدىراش جىرلاعانداي, قۋات اعا ء«وزىنىڭ استاناسىنا» وسىلايشا ءجيى ات شالدىرىپ تۇراتىن.
اۋىلداستارىنىڭ جيىن-تويىنان قالماي بارعانى ءوز الدىنا, قاجەت كەزىندە قولۇشىن دا سوزاتىن-دى. ماي اۋدانىنىڭ «قىزىل قۇراما» اۋىلىنداعى يماندىلىق ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىنا, اۋىلداعى مۇقتاج وتباسىلارعا دەمەۋ كورسەتىپ, جان-جاقتى بولىسىپ جۇرگەنى دە جاناشىرلىعىنىڭ, ازاماتتىعىنىڭ ارقاسى ەدى.
اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ جىرلاعانداي, «بۇل قازاقتا جىگىتتەر بار شىڭ تەكتەس, تۇرا دا الماس شىڭ بۇلاي. قاسقايىپ ولار تۇرعاندا. بيىكتەر سەنىڭ تۇلعاڭ دا, ميلليون مارتە قۇربىم-اي!». قۋات ەسىمحان ۇلى دا «بۇل قازاقتا شىڭ تەكتەس» تۇلعالار شوعىرىنان بولاتىن-دى. ەندىگى جەردە ونىڭ ەلى ءۇشىن اتقارعان ىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز.