جىراۋلىقتىڭ كوگىندەگى نايزاعاي

بەسقالانىڭ تەرىسكەيىندەگى تاق­تا­كوپىر اۋدانىنىڭ جاڭاداريا اۋى­لىندا باتىرلار جىرىن جاتتاپ, قوس شاناقتان تەرمەلەردى توگىلتىپ, «ناعىز قازاق – دومبىرانى» وزىنە سەرىك ەتكەن ۇرپاق تا قازاقتىڭ قا­زاق­تىعىن ساقتاپ قالۋعا وزىنشە اتسالىسقان ەكەن-اۋ. بەسقالالىق بال­دىرعاندار انا تىلىندە ءبىلىم الىپ, الماتىدان شىعاتىن «قازاقستان پيو­نەرى», «بالدىرعان», «پيونەر» باسىلىمدارىن اسىعا كۇتىپ جۇرەتىن-ءدى. قالىڭ جۇرت بەسقالا اتاپ كەتكەن, ال رەسمي اتاۋى قاراقالپاقستانداعى قازاقتار وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى باسقاسىن ايتپاعا ندا, «قازاقستان پيو­نەرى» گازەتىنىڭ 20 مىڭعا جۋىق داناسىن جازدىرىپ الاتىن-دى.

بالا كەزىنەن شالداردىڭ اڭگىمە­سىنە قۇلاق قويىپ, جىراۋلاردىڭ تەرمەسىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ وسكەندەردىڭ ەسەيگەندە دە اقساقالدار ايتقان اقىل-وسيەت شەڭبەرىنەن ءارى قاراي اتتاپ باسپاسى انىق. نەمەرەلەرى ءۇشىن دە اتاسىنىڭ ايتقاندارى اۋ­ليەنىڭ كورىپكەلدىگىمەن بىردەي ەدى. تاشكەن كورمەگەنىمەن, بەسقالالىق شالداردىڭ كوكىرەگى كۇمبىر­لەپ تۇرا­تىن, ايتقان اڭگىمەسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى ناسيحاتقا بارىپ تىرەلەتىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ يدەولوگياسى بەسقالا ءوڭىرى جۇرتىنىڭ نانىمىنا سەلكەۋ تۇسىرە العان جوق, تۇسىرگەن كۇندە قىزىلقۇم باۋىرىنداعى اۋىلداردا مولدا بىتكەن دىننەن بەزىپ, جىراۋ بىتكەن سەندەلىپ كەتەر ەدى. اۋىلداردا مەشىت بولماسا دا, حالىق يماندىلىعىنان اجىراماعان-دى. اۋىلدىڭ مادەنيەت ءۇيى بولماسا دا, اۋىل ادامدارىنىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى زور ەدى. بالكىم, كەڭەستىڭ ۇردا-جىق ۇرانىنان امان ساقتاپ قالعان دا وسى يممۋنيتەت بولار. بالا كەزىنەن تەرمە تىڭداپ وسكەن, جىراۋلاردىڭ ناسيحاتى ساناسىنا مىقتاپ ۇيالاعاندار ۇلتىنىڭ قاي كەزدە دە كەرەگىنە جارايتىنى انىق.

بالا كەزدە دەمەكشى, كىشكەنتاي كەزىڭدە ساناڭدا جاتتالىپ قالعان جىر شۋماقتارى ەسەيگەندە دە ەستەن شىقپايتىن ءتارىزدى. اتام جادىگەر نەمەرەلەرىن تىزەسىنە وتىرعىزىپ الىپ, ءبىر اۋەننىڭ ىرعاعىنا سالىپ ىلعي اندەتىپ وتىرعانى. بەلگىلى ءبىر ماقاممەن ءسابيدى جۇباتقانى ما, الدە ۇرپاعىنىڭ قۇلاعىنا سىڭە بەرسىن دەگەنى مە, كىم ءبىلسىن. قالاي بولعاندا دا, بالا كەزدە ەستىگەن سول ءبىر شۋماق جادىمىزدا وشپەستەي جاتتالىپ قالىپتى:

«بالاسى بالتۋعاننىڭ اتىم –

ءوتىم,

اكەمنەن ون ۇشىمدە

قالدىم جەتىم,

ون بەس پەن ون التىنىڭ

اراسىندا.

ءبىز كوردىك قۇدايىمنىڭ

قۇدىرەتىن».

وسى ءبىر شۋماق ولەڭ اتادان قالعان مۇراداي كورىنەتىن. سويتسە, ءوتىم اتامىز بەسقالا وڭىرىنە تانىمال جىراۋ بولعان ەكەن. ونى بەرتىن كەلە بىلدىك قوي. ول ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى.

بەسقالانى جايلاعان حالىقتى كەڭەس­تىك يدەولوگيانىڭ, ونىڭ ىشىندە اتەيزمنىڭ سويىلىن سوعۋدان ساقتاپ قالعان جىراۋلىق ءداستۇر ەكەنى ءسوز­سىز. توي-جيىنداردا ارقالانعان جى­راۋلاردىڭ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىر­لاعان داستانى تىڭداۋشىسىنىڭ ارىدە جاتقان بۇيىعى مىنەزىنىڭ وزى­نە جان ءبىتىرىپ, تۋلاتىپ, ەلدىڭ تىرلىگى مەن بىرلىگى جولىندا جانىن قۇربان ەتۋگە دەيىن باراتىن ەرەكشە ءبىر كۇيگە تۇسىرەدى. جىردىڭ دا, جىراۋدىڭ دا قۇدىرەتى وسىندا. وسى­دان كەيىن بەسقالا جەرىندە كىندىك قانى تامعان, جىراۋلىق پوەزيانىڭ ۋىزىنان ءنار العان, قازاق پوەزياسىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار اقىن احمەت ومىرزاقتىڭ:

«قۇدايسىزدار ءامىر ەتكەن زاماندا

كوپ نارسەنى كومدىك جەرگە

سۇراۋ عىپ...

سونداي كۇندە ءدىلدىڭ ءسوزىن

ايتا العان,

و, اتىڭنان اينالايىن

جىراۋلىق!» –

دەگەنىنە ىرزا بولماي قايتەسىڭ!

بەسقالا وڭىرىندە اتى تالاي جەرگە كەتكەن جىراۋلار ءومىر ءسۇردى, ەلدىڭ ەڭسەسىن جىرلارىمەن تىكتەدى, تەرمەلەرىمەن ءتۇزۋ جولعا سالدى. اتا-بابا ءداستۇرىن ۇلىقتاپ, ءدىن مەن دىلگە بەرىكتىگىن ناسيحاتتادى. ءسوي­تىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ قايماعى بۇزىلماي, ۇرپاعىنا تۇگەل­دەي جەتكىزۋگە مەيلىنشە ۇلەس قوستى. بەسقالادان شىققان جىراۋلار تۋرالى ايتىلار اڭگىمە الدا دەپ بىلەمىز. ونى ءبىز – سول جىراۋلاردىڭ تىڭداۋشىلارى عانا ەمەس, ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار دا ايتادى.

ء«بىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, بۇل كۇن­دە جىردى عاسىرلار بويى قالىپ­تاسقان ءوز ماقامىمەن ايتاتىن جىرشىلار, تەرمەشىلەر وتە از. بۇكىل ور­تا ازيا مەن قازاقستان بويىنشا جىرشىلاردىڭ ازىرگە باي جەرى – قاراقالپاقستان». قازاق اۋىز ادەبيە­تىنىڭ كوريفەيى راحمانقۇل بەردىباەۆ «جىرشىلىق ءداستۇر» اتتى ەڭبەگىندە وسىلايشا ءبىر قايىرعان ەدى زەرتتەۋ ماقالاسىنىڭ ىڭعايىن. جىراۋلىق ءداستۇردىڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندە الاتىن ورنى بولەك ەكەندىگى ءسوزسىز. ولاي بولسا, جىراۋلىق ءداستۇردىڭ ونەر ورداسىنا اينالعان بەسقالا ءوڭىرىنىڭ دە ورنى دارا.

ارعى-بەرگى تاريحتا بەسقالا وڭىرىندە قوسىم, قازان, ءوتىم, وگىز­باي, سەرىكباي, ءابدىمۇرات, ورازباي, تاجىك, تەڭىزباي, ەرەجەپ, جاقسىلىق, مۇراتباي, ەرقوجا سىندى سانداعان اقىن-جىراۋ وتكەن.

بەسقالاداعى بابالاردان جەتكەن جىراۋلىق ءداستۇردى جالعاستىرىپ ءارى قاراي ءوز ماقامىمەن ارلەپ, كەڭەستىك كەزەڭدە ەلىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنىڭ ورىستەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان جىراۋلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ناۋرىزبەك جىراۋ.

ءبىر كۇنى «اۋىلعا ناۋرىزبەك جىراۋ كەلىپتى, بۇگىن كەشكە جىرلايتىن كورىنەدى» دەگەن حابار بۇكىل اۋىلدى ارالاپ كەتتى. كەشكە قاراي اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ارقاباي اقساقالدىڭ ۇيىنە قاراي اعىلدى. شۇباعان حالىقتىڭ سوڭىنان بالالار, ءبىز دە ىلەستىك. بارساق, ارقاباي اق­سا­قال مەن تورەباي كوكەمنىڭ ۇيلە­رىنىڭ ورتاسىنداعى الاڭقايعا كيىز بىتكەن كەڭ اۋقىمدا توسەلىپ, ۇس­تىن­دەگى كورپەشەلەرگە اۋىلدىڭ جاسى ۇلكەندەرى جايعاسىپتى. توردە – ناۋرىزبەك جىراۋ. جيىننىڭ تىز­گى­نىن ۇستاعان كىسى حالىقتىڭ جينال­عانىن ايتقان سوڭ, جىراۋ كەشتىڭ ءبىسسىمىللاسىن تەرمەدەن باستادى:

«دومبىرانى قولعا الىپ,

ساۋساقتى باستىم پەرنەگە.

ءبىر ازعانتاي سويلەيىن,

وسىندايدا كەزدەسكەن,

اعا مەنەن ىنىگە.

قاتارلاسىپ وتىرعان,

كەلىن مەنەن جەڭگەگە,

قارىنداس, قۇربى-تەڭىمە.

قۇلاقتى سالىپ ءسوز تىڭدا,

كەنەلتەيىن تەرمەگە.

تەرمە دەگەن ناسيحات,

پايدالى نارسە, جىگىتتەر,

ادامعا اقىل بەرمەگە», –

دەپ جىراۋ ءدۇبىرلى توپقا تۇسەتىن تۇل­پار­داي ءوزىنىڭ ءتول تەرمەسى, ءتول ماقا­مى­مەن حالىقتى وزىنە باۋراپ الا جونەل­دى. تىرشىلىك نارىنەن تۋعان تەر­مە تاس­قى­نىنىڭ شىنايىلىعىن تىڭداۋ­شىسى­نىڭ «شىنىندا دا, ايتقانى راس-اۋ» دەپ باس شۇلعىپ, ريزا بولعانىنان اي­قىن اڭعاراسىڭ. حالىقپەن اراداعى تەرمە-تولعاۋ بايلانىسى ەكى ساعاتقا سوزىل­عانداي. ودان كەيىن ناۋرىزبەك جىراۋ كەڭ تىنىستى ۇلكەن جولعا ءتۇسىپ الىپ «قاراساي-قازي» داستانىن جىرلاۋعا كوشتى.

جىراۋدىڭ بىردە داۋىسى باسەڭ­دەپ, وقيعالاردى ارا-اراسىندا قاراسوزبەن بايانداپ وتىرسا, جىرعا كەزەك بەرگەن تۇسىندا ارقالانىپ, ورنىندا وتىرا الماي قوزعالاقتاپ كەتەدى ەكەن. جىر قۋاتىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىق, جينالعان حالىقتىڭ اراسىنان «باس», «شاپ», «بارەكەلدى» دەگەن جىراۋدى كوتەرمەلەگەن داۋىستار ەسىتىلىپ قالادى. جىراۋدىڭ ماقامىن اسپانداتا تۇسكەن تۇسىندا مالداس قۇرىپ وتىرعان كىسىلەر تىزەرلەي وتىرىپ, جامباستاپ جاتقاندارى ورىندارىنان قالاي تۇرىپ كەتكەنىن بايقاماي قالاتىنداي. بابالارىنىڭ قالماقتارمەن سوعىسىنىڭ ورتاسىنا وزدەرى ەنىپ كەتكەندەي مە قالاي. «ۇر», «اياما», «سوق جاۋىڭدى» دەپ دەم بەرەدى. داستان كەيىپكەرلەرى مەن تىڭداۋشى حالىق ەلدىك ءۇشىن بىرىگىپ, مايدان دالاسىندا جۇرگەندەي. بايىرعى بابالار مەن بۇگىنگى ۇرپا­عىنىڭ تىلەگىن ۇشتاستىرعان جىر قۇدىرەتىنە تاڭعالاسىڭ. ۇشتاستىرۋعا ىقپال ەتكەن ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ تىڭداۋشىسىنىڭ جۇرەگىن باۋراپ العان بايانى, حالىق كوڭىلىنەن شىققان ءوز ماقامى دەر ەدىك.

«ەستى جىردىڭ توقتايتۇعىن

جەرى وسى,

جەردەن كوككە كوتەرىلگەن

عايساداي.

جارقىلىڭنان جان ساۋلەسى

گۇلدەيدى,

جىراۋلىقتىڭ كوگىندەگى

نايزاعاي!»

تاعى دا تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتىن­­داعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اح­مەت ومىر­زاق ايتقانداي, نايزاعاي ىسپەتتەس جى­راۋدىڭ جىراۋلىق ءداس­تۇردى دامىت­قانى بولەك تە, حالقىنىڭ رۋحاني قازىنا­سىنا قوسقان ولجاسى بولەك.

ايتپاقشى, ءبىزدىڭ جاڭاداريا اۋىلى­نىڭ تورىندە ناۋرىزبەك جى­راۋ­دىڭ داستان ارقىلى اۋىل جۇرتى­نىڭ جانىن سەرپىلتكەنى ءوز الدىنا, كەيىنىرەك اۋىل مەن جىراۋدىڭ بايلانىسى مىڭجىلدىققا ۇلاستى. كوپ ۇزاماي اۋىلداعى قايرۋللا ماقسىمنىڭ نوكىستەگى مەديتسينالىق ۋچيليششەدە وقيتىن ۇلى يسلامقوجا جىراۋدىڭ قىزى نازىممەن تىلەك قوسىپ, تاقتاكوپىر اۋدانىندا دۇبىرلەتكەن توي ءوتتى. ءسويتىپ, جىراۋلىق ءداستۇر ءبىزدىڭ اۋىلعا دا جۇعىستى بولدى. «جىگىتتىڭ جاقسىسى ناعاشىدان» دەگەندەي, ناۋرىز­بەك جىراۋدىڭ جيەنى كۇنقوجا قايرۋللا بۇگىندە اتاقتى ناعاشىسىنىڭ جولىن جالعاپ ءجۇر. جىرشىلىعى ءوز الدىنا, عىلىمي زەرتتەۋشىلىگىمەن دە ەلگە تانىلا باستادى. جاس عالىم قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا شاكىرت تاربيەلەپ, بەسقالا ايماعىنداعى قازاقتاردىڭ مۋزىكا مادەنيەتىن زەرتتەپ, «جىر كيەسى قونعان جەر», «بەسقالا قازاقتارىنىڭ اندەرى», «بەسقالا قازاقتارىنىڭ كۇيلەرى» اتتى ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارىپ, قازاقتىڭ ورتاق مادەني مۇراسىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.