قوعامدا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, جۇرتتى مازالاعان ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ – ءجۋرناليستىڭ باستى مىندەتى. وسى ورايدا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدى ايتالىعا كوپشىلىك كوكەيىندەگى سۇراقتاردى قويعان بولاتىنبىز.
– XIX عاسىردا اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى بەندجامين ديزراەلي «وتارلانعان ۇلت تەك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندىقتان تاۋەلسىز بولا سالمايدى» دەگەن ەكەن. وسى تۋرالى ءسىز نە دەر ەدىڭىز؟
– قاڭتار وقيعاسى بۇل پىكىردىڭ وتە ورىندى ەكەنىن, تاۋەلسىزدىك تاريحتىڭ بىزگە بەرگەن ماڭگى سىيلىعى ەمەس, سىنى ەكەنىن ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىگىن جاڭادان العان ەل الەممەن جاڭا قارىم-قاتىناس, الىس-بەرىس قالىپتاستىرىپ, ۇپايىن تۇگەندەۋ ءۇشىن وتپەلى كەزەڭدى, كەيدە قاندى وقيعالاردى باستان وتكىزۋىنە تۋرا كەلەدى. مەتروپوليا جۇمساق ادىستەرمەن, تىكەلەي ماجبۇرلەۋمەن, استىرتىن ايلامەن دە وتارلانعان ۇلتتى ۋىسىنان شىعارماۋعا تىرىسادى. الەمدەگى ەڭ وتارلاۋشى يمپەريانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى وسىنى مەڭزەپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن دە قىمبات» اتتى ەڭبەگىندە تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندەگى ونىڭ ءار بەلەسىنە باعا بەردى. ەلىمىز ءتۇرلى داعدارىستاردان, ۇلتارالىق, دىنارالىق قاقتىعىستاردان شىعۋدىڭ كۇرمەۋى قيىن جولدارىن ىزدەدى. بەيبىت ەل بولىپ الەمگە تانىلدىق, نارىقتىق ەكونوميكا باعىتىندا كۇردەلى رەفورمالار جاسالىندى, ەكونوميكالىق داعدارىس تا ءبىراز ەڭسەرىلدى. دەگەنمەن تاۋەلسىزدىك ءارتۇرلى پسيحولوگيالىق كوڭىل كۇي تۋعىزدى. ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ بالالىق اۋرۋىنا شالدىقتىق. بۇل – تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتەرگە ءتان رۋحاني, ساياسي دەرت. ەگەمەندىگىن XX عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا العان افريكالىق ەلدەردىڭ بۇگىندە وكىنىشتەرى زور. ولار وتكەن تاريحي جولدارىنا «مۇمكىندىكتى پايدالانباعان ۋاقىت» دەپ باعا بەرەدى. افريكالىق جازۋشى ا.كۆەي ارما «جارقىنشاق» اتتى رومانىندا ساياسي-ەكونوميكالىق جانە ەتنيكالىق سالادا ارمانداعان «التىن عاسىرعا» قول جەتپەك تۇگىلى, وتارشىلىق ءومىر سالتى مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ەتەك العاندىعىنا جانە بۇل ۇلتتىق رۋحاني توقىراۋعا, ۇلت ەليتاسىنىڭ سول احۋالعا جايباراقات قارايتىنىنا قىنجىلادى. وتارلاۋشىلاردىڭ اقىل-سانادا قالدىرعان ازابى مەن جاپاسىنان ارىلۋ – ۇزاققا سوزىلاتىن دۇنيە. بۇل – بۇگىن ءبىزدىڭ دە باس اۋرۋىمىز.
ءبىز ۇلتتىق رومانتيزمگە دە شالدىقتىق. تابيعي بايلىعىمىز ءپاتريوتيزمنىڭ ەرەكشە ءبىر ءتۇرىن – رەسۋرستىق ءپاتريوتيزمدى تۋعىزدى. قورجىنىندا ات باسىنداي التىنى بار قايىرشىلار بولاتىنىن, ول التىن بۇيىم, تاۋار بولمايىنشا بايلىققا اينالمايتىنىن, ونىڭ كاسىبي ەڭبەكسىز بايلىق بولمايتىنىن ەندى عانا تۇسىنە باستادىق. ەڭ باستى بايلىق – ءبىلىم, ەڭ قۋاتتى جانارماي تەر ەكەنىن دە زامان اڭعارتىپ كەلەدى. شۇكىر, ۇلتىمىز تۇتاستاي رۋحاني دەرتكە شالدىققان جوق. ۇلتىمىزدىڭ التىن ءتىنى, وزەگى بولاشاققا نەگىز بولارلىق تىرەك, قۋات بولاتىنىن قاڭتار وقيعاسى دا كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ فورمۋلاسى: تاۋەلدىلىك – تاۋەلسىزدىك – ءوزارا تاۋەلسىزدىلىك. تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەت باسقا ەلدەرمەن ارالاسىپ, ىقپالداسىپ ءومىر سۇرەدى. قازاقستان بۇگىن الەمدىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا ەنىپ, 184 ەلمەن مۇناي, استىق, باسقا دا تاۋارلارىمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق قاتىناستى ءوربىتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ءبىز جاڭا وتارشىلدىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ, ونىڭ اۋىر الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەر تۋدىراتىنىن كورىپ وتىرمىز. شەتەلدىك كومپانيالار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا دا, ستراتەگياسىن ايقىنداۋدا دا قىسىم جاسايتىنى بەلگىلى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى, ەڭبەكاقىنىڭ ازايۋى, قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ ۇلتتىق تۇرعىدان كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراۋى – وسىنىڭ دالەلى.
ء بىز تاۋەلسىزدىك العان افريكالىقتاردان ساۋاتتى, تەحنولوگيادان دا حابارىمىز مول, تابيعي بايلىعىمىز دا بولا تۇرا نەگە كەدەيمىز دەگەن وي مازالاي بەرەدى. ەركىندىك الدىق دەگەنمەن, ءبىز جاڭا وتارشىلاردىڭ عانا ەمەس, ءوز شەنەۋنىكتەرىمىزگە دە جەم بولدىق, سۇعاناقتىلىققا, جەمقورلىققا بەيىم جاندار بيلىككە كەلدى, ادىلدىكتىڭ ەمەس, ءسان-سالتاناتتىڭ, مولشىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, ەلدى ازدىردى.
– ەل تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى ماسەلەنى ايتپاۋعا بولمايدى. وسى وداقتى قۇرۋعا باستاماشى بولعان قازاقستان ەدى, اينالىپ كەلگەندە كىرىپتارلىق نوقتاسىن ءوزىمىز كيگەن جوقپىز با دەگەن پىكىر ەلدە ءجيى ايتىلادى...
– ەكونوميست عالىمدارىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وداق ەلدەرى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعىمسىز پروتسەستەرگە قارسى تۇرا الدى, ەكونوميكالىق وسىمگە مۇمكىندىك تۋدى. وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنى, قارا جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتاللۋرگيا, استىق ونىمدەرى سىرتقا كوبىرەك شىعارىلۋدا. ايتسە دە تەحنولوگيالىق جاعىنان باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعاراتىن نارىقتىق جۇيە قالىپتاسقان جوق. ەكونوميكالىق, ينتەگراتسيالىق شارۋاشىلىق كەشەندەرى دامي الماي جاتىر.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ الىس-بەرىسى ەكىجاقتى پايدالى كەلىسىمدەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك ەدى. بىراق وداقتا يمپورتتان تۇسكەن تابىستىڭ 92%-ى رەسەيدىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ەكونوميكامىز نەگىزىنەن شيكىزاتقا نەگىزدەلىپ, ينۆەستيتسيانىڭ 80%-ى سول سالالارعا جۇمسالادى. ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردا قازاقستاندىق تاۋارلاردى شەكتەپ, رەسەيلىك ءونىمدى قولداۋ باسىمىراق. تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناستارعا جول اشىلماي تۇرعانى انىق.
رەسەي پايداسىنا جۇمىس ىستەيتىن ورتاق مۇناي, مۇناي ونىمدەرى, ەلەكتر ەنەرگيا نارىعى, تەمىرجولدا جۇك تاسۋ تاريفتەرى, قۇبىرلار ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ, باسقا دا ماسەلەلەردى ءادىل رەتتەۋ كەيىنگە ىسىرىلا بەرەدى, سەبەبى رەسەي ەكونوميكاسى ۇتىپ وتىر.
ەندى مىنانى قاراڭىز. كەدەن سالىعىنان تۇسكەن كىرىستىڭ 88%-ى – رف, 7,5%-ى – قازاقستان, 3,5%-ى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا تيەدى. وسى ماسەلەلەردى ءادىل, دەموكراتيالىق جولمەن داۋىس بەرىپ شەشەيىك دەسەك, رەسەيدىڭ داۋىسى 75%, قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇلەسى 12,5% داۋىسقا يە. مۇنداي جاعدايدا ءوزارا تەڭدىك بولۋى مۇمكىن ەمەس. شەكسىز, ءابسوليۋتتى باسىمدىق قاي سالادا دا رەسەيدە. ال ەۋرووداقتا, مىسالى, ءار مەملەكەت بارلىق ماسەلەلەردى شەشكەندە ءبىر داۋىسقا عانا يە. وسىندايدا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ مىنا سوزدەرى ويعا ورالادى.
«بۇل كۇنگە بۇگىن ەمەس, كوپتەن كىردىك,
الدى-ارتىن اڭداماعان بەتپەن
كىردىك...
كىرەدى تەنتەك ەسى تۇستەن كەيىن,
مۇشكىلىن ءحالىمىزدىڭ ەندى بىلدىك».
«تاۋبەگە كەلمەي جاتىپ قۋانعان ادام ءتۇبى ءبىر نارسەگە جىلايدى» دەگەندەي, مۇنداي وداققا باراتىن جول بار, شىعاتىن جول جوق...
– ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگى مەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن باعامدايتىن بولساق, اراسى جەر مەن كوكتەي. وسى الشاقتىقتى قالاي رەتتەۋگە بولادى؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى حالىقتىڭ تابىسىندا الشاقتىق پايدا بولعانىنا باسا نازار اۋدارادى. ەل ىشىندەگى ۇلكەن نارازىلىق وسى الشاقتىققا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە 162 ادام قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسىنا يە. ەلىمىزدەگى 12 ملن 85 مىڭ 857 ەرەسەك ادامنىڭ 96,6%-نىڭ جىلدىق تابىسى ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ دوللارداي بولدى. ال 2,7% (326 322) ادامنىڭ تابىسى جىلىنا 100 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. 0,35%-نىڭ (42 030 ادام) تابىسى 100 مىڭنان ملن دوللارعا جەتكەن. 0,05% (50 838 ادام) تابىسى 1 ملن-نان 50 ملن دوللارعا دەيىن جەتكەن. 0,001%-ى, ياعني 162 ادام شامامەن ەل بايلىعىنىڭ 55%-ىن يەمدەنگەن. ولاردىڭ ىشىنەن 112 ادامنىڭ تابىسى 50 ملن-نان – 80 ملن-عا دەيىنگى ارالىقتى قۇراعان. 45 ادامنىڭ تابىسى 80 ملن دوللاردان 800 ملن دوللار شاماسىندا. ال 5 ادامنىڭ تابىسى 2 ملرد-تان 3 ملرد-قا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. بۇلار – ەڭبەكپەن, بىلىممەن, اقىل-پاراساتپەن ەمەس, بيۋدجەت ەسەبىنەن بايىعاندار.
ەشقانداي قوعامدا بارلىعى دا باي, بولماسا بارلىعى دا كەدەي بولمايدى. قوعامنىڭ دامۋ بارىسىندا باي كەدەيلەنىپ, كەدەي ەڭبەكپەن داۋلەتتىلەر قاتارىنا قوسىلادى. ات توبەلىندەي ءبىر توپتىڭ باي بولىپ, باسقالاردىڭ ماڭدايىنا كەدەيلىك جازىلعانداي تاعدىر ەلدى ويلاندىرىپ قويمايدى, ارەكەتكە يتەرمەلەيدى. قاڭتار قاسىرەتىنىڭ تۇپكى ءبىر سەبەبى وسىندا.
– الەۋمەتتىك احۋالدىڭ قىر-سىرى, استارى تەرەڭ. سونىڭ بىرىنە عانا نازار اۋدارايىق. بۇل – ۋربانيزاتسيا. ۋربانيزاتسيانىڭ ورىسىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ۋربانيزاتسيا – الەمدىك ءۇردىس, ونى تەك جاعىمدى پروتسەسس دەپ قابىلداۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتتى. قازاقستاندا دا سوڭعى ون جىلدا اۋىل حالقى قالالارعا قاراي اعىلدى. جوسپارسىز, ستيحيالىق كوشى-قوندى قالالار قابىلداۋعا دايىن بولمادى. وسىدان كەلىپ قالالار جۇمىسسىزدىقتىڭ, قىلمىستىڭ, مورالدىق ازعىنداۋدىڭ, وتباسىلىق داعدارىستىڭ, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ, ەكسترەميستىك ارەكەتتەردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. باتىس ەلدەرىندە ۋربانيزاتسيا بىرنەشە عاسىرعا سوزىلىپ, حالىق بىرتە-بىرتە قالالىق تۇرمىس سالتىنا بەيىمدەلسە, بىزدە بۇل ءۇردىس وتە تەز ءوتىپ جاتىر. بۇل مەملەكەتكە قاۋىپ-قاتەر تۋعىزادى. ءبىر جاعىنان, قازاق دالاسى بوس, يەسىز قالىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان, قالالاردا, ولاردىڭ توڭىرەگىندەگى جۇمىسسىز حالىق, اسىرەسە جاستار توبىرعا اينالىپ, ەلدە الەۋمەتتىك ارازدىقتى, جىكشىلدىكتى, قاراما-قايشىلىقتى تەرەڭدەتىپ وتىر. بۇل قولامتادا بىقسىپ جاتقان وتتاي, جەل تۇرسا ورمانداعى ورتتەي لاۋلاي بەرەدى.
ۇساق ەلدى مەكەندەردىڭ جويىلۋى, اۋىلدا اعا ۇرپاقتىڭ ازايىپ, ورتا جاس پەن جاس ۇرپاقتىڭ تابىس كوزىن ىزدەپ قالاعا, اسىرەسە الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت سياقتى قالالارعا قونىس اۋدارۋى, جۇمىسسىز حالىقتىڭ اتالعان قالالاردا شوعىرلانۋى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. ەل استاناسىندا ءالى دە ەكى ميلليونعا دەيىن حالىق سانى وسەدى دەگەن بولجام راستالسا, ول دا الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىكتىڭ وشاعىنا اينالۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى قالالار حالقىنىڭ ءوسۋىن باسەڭدەتىپ, اگروونەركاسىپكە ءمان بەرۋ ءتيىمدى بولاتىن ءتۇرى بار. بۇگىنگى قالالارىمىزدىڭ كەلبەتى دە الەۋمەتتىك ايىرماشىلىقتى ايشىقتاپ تۇر.
قوعامدى سارالاعاندا, جىكتەگەندە, قاراما-قارسى كۇشتەردى تالداعاندا تەك ۇلتارالىق, دىنارالىق, كاسىبي باسەكەلەستىكتەن تۋعان قايشىلىقتاردى عانا ايتامىز. «قاڭتار قاسىرەتى» توپتار اراسىنداعى الەۋمەتتىك پروبلەما كەكشىلدىككە ۇلاساتىنىنا نازار اۋدارتادى. ءبىز كۇردەلى ماسەلەنىڭ شەشۋ جولىن ەندى ناقتىلاۋدامىز.
حالىقتىڭ بارلىق قۇقى اياققا تاپتالعاندا, ەڭ سوڭعى قۇقىق قالادى – ول كوتەرىلىس, ەرەۋىل. كەيدە جەمىستى, ناتيجەلى پىكىر الماسۋدىڭ ورنىنا حالىققا وق اتىلعان جاعدايلار دا بولدى. كەيدە بيلىك اتىنا ايتىلعان ورىندى سىندى وپپوزيتسيونەرلەردىڭ كەزەكتى ارەكەتى دەپ تە ەسەپتەگەن جاعدايلار بولدى. وسىلار قوردالانىپ كەلىپ حالىقتى اشىندىردى.
– ءسىز پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدىڭىز. ەلدەگى ساياسي احۋالدى ىشتەن, سىرتتاي دا بىلەسىز. ساياسي ماسەلەلەرگە ارنالعان ەڭبەكتەر, ماقالالار دا جازىپ ءجۇرسىز. بۇگىنگى ەلدەگى ساياسي بيلىك تۋرالى پىكىر بولىسسەڭىز.
– ءبىزدىڭ ساياسي, يدەولوگيالىق مۇراتىمىز كونستيتۋتسيانىڭ 5-بابىنىڭ 1-تارماعىندا بىلايشا باياندالعان: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا يدەولوگيالىق, جانە ساياسي ارالۋاندىلىق تانىلادى». ساياسي تىلمەن ايتساق, ءبىز كوپپارتيالىق, كوپيدەولوگيالىق پليۋراليزم ورنىققان, پوليتسەنتريستىك جۇيەگە نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق ءبىر ۇرپاق الماسسا دا ءبىز ول ماقساتقا جەتە المادىق. ابزالى, توتاليتاريزمنەن بىردەن سەكىرىپ دەموكراتياعا جەتۋ مۇمكىن بولماس, ويتكەنى بولشەۆيكتىك مەنتاليتەت ساناعا تەرەڭ سىڭگەن. رەسەيدىڭ ءبىر ساياسي قايراتكەرىنىڭ «كاكۋيۋ بى پارتيۋ نە سوزداۆاي, ۆسە راۆنو پولۋچاەتسيا كپسس» دەگەنى شىندىققا جاقىن. ءبىز تەك پارتيا جۇيەسىن عانا ەمەس, جەكە باسقا تابىنۋشىلىق پسيحولوگياسىن دا جالعاستىردىق.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مونو-تسەنتريستىك, ءبىر ليدەرگە, ءبىر پارتياعا نەگىزدەلگەن جۇيە قۇرىلدى. Nur Otan پارتيا دەگەن اتى بولماسا, ساياسي پارتيادان گورى مەملەكەتتىك اپپاراتپەن قابىسقان, سونىڭ جالعاسى رەتىندە قالىپتاستى. پارلامەنت, ءماسليحات سايلاۋلارى تۇگەلدەي باقىلاۋدا بولىپ, رەتتەلىپ وتىرادى. وسى احۋالدى تەرەڭ تۇسىنگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل پارتياعا ۋاقىتشا توراعا بولاتىنىن ءبىلدىردى. ول تۇسىنىكتى. Nur Otan ساياسي پارتيادان گورى ەكونوميكالىق, شارۋاشىلىق پروبلەمالارعا جاقىنداۋ. ءبىر جينالىسىندا پارتيا بەلسەندىلەرى وزدەرىنىڭ ەلىمىزدە سالىنعان جولدار, مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, تاعى دا باسقا يگى ىستەرگە ورتاق ەكەنىن باياندادى. وسى جەردە ەگەر Nur Otan بولماسا دا قارجى بولىنگەن وبەكتىلەر سالىنار ەدى عوي دەگەن زاڭدى پىكىر تۋادى. ال پارتيانىڭ مىندەتى ەلدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, ۇلتارالىق, دىنارالىق احۋالدى زەردەلەۋ, ساراپتاۋ, بولجاۋ ەمەس پە دەگەنىمىزگە نازار اۋدارىلمادى.
ەلىمىزدە ءتۇرى دەموكراتيالىق, مازمۇنى اۆتوريتارلىق بۋدانداسقان, ساياسي عىلىمدا «گيبريدتى», «يميتاتسيالى» دەپ اتالاتىن جۇيە قالىپتاستى. ءبىر جاعىنان دەموكراتيالىق سايلاۋلار ءوتىپ جاتقانداي, ەكىنشى جاعىنان بارلىعى – بيلىكتىڭ باقىلاۋىندا. سىرت كوزگە زاڭ ورىندالعانداي بولىپ كورىنگەنمەن, كىمنىڭ, قاي پارتيانىڭ جەڭەتىنى الدىن الا بەلگىلى. ءبىر جاعىنان ءسوز ەركىندىگى بار, ەكىنشى جاعىنان ول بەلگىلى ءبىر شەككە دەيىن. ءبىر جاعىنان ساياسي مادەنيەت دامىعانداي كورىنەدى, ەكىنشى جاعىنان حالىق كەيدە ەل مەن ەلباسىن اجىراتا المايتىن جەكە باسقا تابىنۋعا دەيىن جەتتى. ءبىر جاعىنان زاڭ جۇزىندە ازاماتتىق ەركىندىك بار, ەكىنشى جاعىنان ىشكى تسەنزۋرا, ۇرەي, ساقتىق باسىم.
ال قازىر قوعام, ساياسي ءومىر جاڭارۋ الدىندا تۇر. بۇل بۇگىننەن ەرتەڭگە بولا سالاتىن پروتسەسس ەمەس, بايسالدىلىقتى, بايىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى. ەلىمىزدە دەموكراتيا تۋرالى ۇشقالاقتىق تۇسىنىك بار, قيت ەتسە كوشەگە شىعۋعا, پەتيتسيا جيناۋ, زاڭدى سىيلامايتىن جاعدايلار دا مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. بايسالدى بولساق قانا شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاي كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز. قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق. تەرروريستەر ءبىزدىڭ كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ دا, ازاماتتاردىڭ دا قىراعىلىعىن اڭدىپ, وزدەرىنە قولايلى ءساتتى كۇتۋدە دەپ ويلاعانىمىز ءجون. ال بيلىك كەلىسە كەتەتىندەردى ەمەس, كەلىسپەيتىندەردىڭ پىكىرىنە جەتە نازار اۋدارسا, قوعامدا كەلىسىم, تۇراقتىلىق مادەنيەتى قالىپتاسادى.
– ەل بەدەلى بىلىمىنەن كورىنەر دەگەن ءسوز بار. سوڭعى ۋاقىتتا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءبىلىم سالاسىنا, اسىرەسە جوعارى ءبىلىم سالاسىن رەفورمالاۋعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى رەتىندە قانداي پىكىر ايتار ەدىڭىز؟
– الاڭداۋعا ۇلكەن نەگىز بار. بۇگىن ءبىلىم الەمىندە ۋنيۆەرسيتەت مادەنيەتى دەگەن مازمۇنى تەرەڭ, جان-جاقتى ءۇردىس بار. قازاقستاندا ۋنيۆەرسيتەت مادەنيەتى تۋرالى ايتىلا بەرمەيدى. سەبەبى قاپتاعان جەكە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ وقۋ-لابوراتوريالىق بازالارى جوق, مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەر – كەشەگى مۇعالىمدەر دايىندايتىن پەدينستيتۋتتار, بولماسا كەيبىر سالالىق تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىمەن بىرىكتىرگەن گۋمانيتارلىق باعىتتاعى وقۋ ورىندارى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي ورتالىقتارعا اينالا المادى. ۋنيۆەرسيتەتتىك جوعارى رۋح, عىلىمعا تابىنۋ, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, نامىس سەزىلە بەرمەيدى, اكادەميالىق ەركىندىككە وقىتۋشىلار دا, ستۋدەنتتەر دە دايىن ەمەس. باسقارۋ سالاسىندا كەڭەستىك مەنتاليتەت باسىم. سولاي بولا تۇرا ءبىز جىل سايىن مىڭداپ مامان دايارلاپ جاتىرمىز. بىراق مەملەكەتتىڭ سۇرانىسى مەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ۇستانىمى ۇيلەسپەي كەلەدى. سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە جۇگىنسەك, مىناداي احۋالدى اڭعارۋعا بولادى: ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الۋ جاپپاي سيپات الدى, ءبىلىم الۋعا قىزىعۋشىلىقتان گورى اسكەردەن قاشۋ, ءبىر ديپلومنىڭ يەسى بولۋعا ۇمتىلىس باسىم. بۇگىنگى ستۋدەنتتەردى الەۋمەتتانۋشىلار ءۇش توپقا بولەدى. ءبىرىنشى توپتاعىلار – شىنايى ءبىلىم الىپ, بىلىمىنە ساي ەلگە قىزمەت ەتۋگە نيەتتىلەر. ەكىنشى توپتاعىلار دا بىلىمگە قۇشتار, بىراق ءبىلىمىن جەكە باستىڭ ماقساتىنا – قالايدا لاۋازىمدى, اقشالى قىزمەتكە تۇرۋعا باعىتتايدى. ولار بارا-بارا جەمقورلىققا دا بەيىم بولادى. ۇشىنشىلەر ءبىلىم ءۇشىن ەمەس, جوعارى ءبىلىمىم بار دەپ ايتۋ ءۇشىن عانا وقيدى, كەز كەلگەن جەردە جۇمىس ىستەي بەرەدى.
ءبىلىم گرانتى مەن وقۋعا جىل سايىن ميللياردتاعان قارجى جۇمسالادى, بىراق مەملەكەت قارجىسىمەن وقىعاندار مەملەكەت الدىندا جاۋاپتى ەمەس. سەبەبى ول جاستاردىڭ بىلىمىنە قاراي جۇمىسقا ورنالاستىراتىن جوسپار ۇكىمەتتە جوق, مەملەكەت قارجىسىن قايتارۋ تۋرالى زاڭدى تالاپ تا جوق. مىسالى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2021 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەردىڭ 60%-ى ءارتۇرلى جۇمىسقا ورنالاسقان, بىراق العان بىلىمىنە ساي جۇمىس ىستەيتىندەر از. سوندىقتان ءبىلىم سالاسى مەن مەملەكەت سۇرانىسى ونداعان جىلدار بويى رەتتەلمەي كەلەدى. ەرتەڭ رەسەي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىن, ءوزىمىزدىڭ دە وقۋ ورنىن بىتىرگەندەردىڭ ماقساتتى تۇردە ناقتى ەڭبەك ەتەتىنىن رەتتەيتىن, ءتىپتى مىندەتتەيتىن زاڭ جولدارىن ويلاستىرۋدى بۇگىن قولعا العان ءجون.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, «جاڭا قازاقستان» قانداي بولۋى كەرەك؟ قانداي قۇندىلىقتار تەمىرقازىق ۇستانىم رەتىندە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس؟
– «جاڭا قازاقستان» جوباسى – جان-جاقتى تالداۋدى, تولىقتىرۋدى, ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەتىن وتە ماڭىزدى يدەيا. ءسوز جوق, قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر دە ايتىلار. «جارقىن بولاشاق سول باستالعانعا دەيىن قىزىقتى» دەگەن ءسوز بار, ول كوپ باعدارلامالاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلدانار. بىرقاتار ادام بۇل جوبا بارلىعىن ءۇيىپ-توگىپ بەرەتىن مولشىلىقتىڭ كوزى دەپ تە قابىلدار. ءبىزدىڭ حالىق الەۋمەتتىك وپتيميزمگە ءۇيىر, كەيدە سول بولاشاق بولىپ قالعانداي دۇرلىگىپ كەتەتىنىمىز تاعى بار.
«قاڭتار قاسىرەتىنىڭ» ەڭ ءبىر وزەكتى ساباعى – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىققا, بىرلىككە, ورتاق ازاماتتىققا ۇمتىلىسى. 2016 جىلى اقتوبەدە بولعان تەرروريستىك ارەكەتتەردەن كەيىن الماتىلىقتار دا, استانالىقتار دا, باسقالار دا سالەمدەسكەندە «اقتوبەڭ قالاي, تىنىشسىڭدار ما» دەپ بولعان وقيعانى تەك ءبىر ايماقتىڭ قۇبىلىسى دەپ ويلاۋشى ەدى. جاڭاوزەندەگى وقيعالاردى «اناۋ ادايلار نەگە ءب ۇلىنىپ جاتىر؟» دەيتىن. قاڭتار وقيعاسىندا ءبىر ايماقتىڭ, ءبىر الەۋمەتتىك توپتىڭ پروبلەماسى تۇتاس قازاقتىڭ ماسەلەسى بولىپ قابىلداندى. ۇلتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە وي الماسۋى, پىكىر ءبولىسۋى تىعىزدالىپ, جاقىنداسۋ, باۋىرلاسۋ ءۇردىسى جىلدامدادى.
تاعى دا ءبىر پروبلەما ەرىكسىز نازار اۋدارادى. «قاڭتار قاسىرەتى» نەگىزىنەن قازاقتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بولدى, باسقا دياسپورالار ىشتەي تىلەكتەس بولعان شىعار, بىراق ءتىپتى ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ ءۇنسىز قالۋى دا بۇل قازاقتىڭ ۇلتىشىلىك ماسەلەسى دەپ قابىلداعاندىقتان بولار.
«جاڭا قازاقستان» باعدارلاماسىن دايىنداۋ, جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەنيەت, ءبىلىم, ماسەلەلەرى مەن ۇلتتىق-ەتنيكالىق پروبلەما. وسى ەكى ولشەمدى ءبىر-بىرىمەن ىقپالداستىقتا, بىراق ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى تۋرا ەمەس, جاناما جانە ول ۋاقىت وتە كورىنىس الادى. بۇل فاكتور مەملەكەتتىڭ ۇلتارالىق قاتىناستار, ەل ىشىندەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق احۋالعا اسەر ەتەدى. سوندىقتان «جاڭا قازاقستان» كونتسەپتسياسى قازاقستاندىقتاردىڭ, اسىرەسە قازاق ەتنوسىنىڭ ءبىلىمى, دەموگرافيالىق جاعدايى, ءولىمى-تۋى, ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى, ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋى, قىلمىسقا قاتىستىلىعى, كوشى-قون ۇدەرىسى, قونىستانۋى, تاعى دا باسقا فاكتورلار نەگىزگە الىنۋى قاجەت. بۇگىن ءبىزدىڭ قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ جاعدايىنان مالىمەتىمىز تاپشى. «جاڭا قازاقستانداعى قازاقتار» دەگەن ايرىقشا باعدارلاما دايىندايتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
«جاڭا قازاقستان» يدەياسى قازاقتىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ قولىمەن جاڭا قوعامعا اينالادى. ءالى قازاق ساناسىنداعى ماسىلدىق, ەنجارلىق باسىم. سول سەبەپتى قازاقتىڭ قولىنا بالىق ەمەس, قارماق بەرىپ, ەڭبەك ەتۋگە, كاسىپكە ىنتالاندىرۋعا ەڭبەگىن باعالاۋعا ۇيىمداستىرۋ مىندەتى تۇر.
پراگماتيزم تۋرالى ماسەلەلەر ورىندى كوتەرىلدى. پراگماتيزمنىڭ ەكى جاعى بار. ءبىر جاعىنان, تەك پايدا تابۋ, قارا باسىنىڭ قامىن عانا ويلاۋ, اقشاعا تابىنۋ. بىراق ماسەلە اقشادا ەمەس, پالە اقشانىڭ ادامدى بيلەۋىندە, اقشانىڭ بيلىگىندەگىلەر ءبىزدىڭ ەلدە بارشىلىق. پراگماتيزمنىڭ ەكىنشى اقىلعا قونىمدى جاعى – ەڭبەكپەن, ىسكەرلىكپەن تابىس تابۋ, اقشانى ماقساتقا سايكەس ورىندى جۇمساي ءبىلۋ, دۇنيە-مۇلىكتىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋ, ءبىلىمدى ادامدى باعالاۋ, داراقىلىقتان ارىلۋ. قازاقستان قوعامىن جاڭارتۋ ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ ەلدىك ساناسىنا, ىسكەرلىگىنە سىن. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق «قاڭتار قاسىرەتىن» وپتيميستىك تراگەدياعا اينالدىرىپ, ەلىن جاڭارتاتىنى ءسوزسىز.
– سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا بىرەر ارنايى سۇراق قويايىن. ءسىز ن.نازارباەۆتىڭ 60 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى «مىسل» جۋرنالىنىڭ جەتىنشى سانىندا ماقالا جاريالادىڭىز. بۇگىن سول پىكىرىڭىزدەسىز بە؟
– ول ماقالا – وسىدان جيىرما ەكى جىل بۇرىنعى جۇمساق ءاۆتوريتاريزمدى ۇستانعان پرەزيدەنت تۋرالى پىكىر.
– ال قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە, اسىرەسە «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى تۇسىندا, ودان كەيىنگى ءىرى قادامدارىمەن دە ەلگە تەرەڭ تانىلدى, سەنىمگە يە بولدى. بۇگىنگى قيىن زاماندا ول وڭعا دا, سولعا دا اۋىتقىمايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ – رەفورماتورلاردىڭ ىشىندەگى كونسەرۆاتور, كونسەرۆاتورلاردىڭ ىشىندەگى رەفورماتور. ول – كونفۋتسيدىڭ ورتا جولىن ۇستاناتىن ليدەر.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»