تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ ۇلكەن تابىسى – توقىراۋ جىلدارى قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان وتاندىق عىلىمدى ساقتاپ قالعانىمىز. راس, بۇل سالادا ءبىز كوپ دۇنيە جوعالتتىق. الايدا «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي, عىلىمنىڭ كەيبىر باعىتتارىندا جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتىپ ۇلگەرسەك, كەي باعىتتاردا جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ۇمتىلدىق.
35 مىڭنان اسا ونەرتابىس
اۋەلى سانداردى سويلەتەيىك. سان ساپاعا جەتەلەيدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى عىلىم كوميتەتىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 1992-2021 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن 36 306 عىلىمي ازىرلەمە جاسالعان. سونىڭ ىشىندە 2 183-ءى – مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ;
1 123-ءى – مەتاللۋرگيا; 1 038-ءى – حيميالىق تەحنولوگيالار مەن ونەركاسىپ; 689-ى – ماشينا جاساۋ; 453-ءى – ەنەرگەتيكا; 654-ءى – گەولوگيا; 98-ءى – ەلەكتروتەحنيكا; 159-ى ەلەكترونيكا جانە راديوتەحنيكا سالاسىندا وندىرىسكە ەنگىزىلدى.
1991-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە ونەركاسىپتىك مەنشىك وبەكتىلەرىنە 40 مىڭنان استام پاتەنت بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 35 001 ونەرتابىس; 1 782 پايدالى مودەل; 2 978 ونەركاسىپتىك ۇلگى; 706 سەلەكتسيالىق جەتىستىك پاتەنتتەلىپتى.
عىلىم سالاسىندا 22 665 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 18 228-ءى – مامان-زەرتتەۋشى. 35%-نىڭ عىلىمي نەمەسە اكادەميالىق دارەجەسى بار, بۇل – 1 883 عىلىم دوكتورى, 4 324 عىلىم كانديداتى, 1 755 PhD جانە 62 بەيىنى بويىنشا دوكتور.
عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى جاننا قۇرمانعاليەۆا: «ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى اسەر ەتۋى مۇمكىن عىلىم جەتىستىكتەرىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. وتاندىق عىلىم جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – بەريللي الۋ تەحنولوگياسى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارى ۋلى گازداردىڭ بولىنۋىمەن قاتار جۇرەتىن, ۇلكەن ەنەرگيا شىعىنىن جانە مەتالدى بالقىتۋ كەزىندە وتقا ءتوزىمدى قىمبات جابدىقتى پايدالانۋدى تالاپ ەتەتىن جوعارى تەمپەراتۋرالىق پروتسەستى الىپ تاستاۋ مۇمكىندىگىن تاپتى. جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ نەگىزىندە بىرەگەي ەلەكتر-فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى بار بەريللي وكسيدىنەن 150-دەن استام جاڭا ءونىم الۋعا مۇمكىندىك تۋدى», دەيدى.
الپاۋىت ەلدەر قىزىعىپ وتىر
«قازاقستاندىق عىلىمنىڭ 30 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىن تىزبەكتەي بەرسەك بولادى. ال تەك سوڭعى جىلدارداعى ونەرتابىستاردى اتاساق, ەڭ اۋەلى جاھاندىق پروبلەمانى ءوز بەتىمىزشە شەشە الاتىنىمىزدى دالەلدەگەن وتاندىق ۆاكتسينا ويىمىزعا ورالادى. بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ازىرلەگەن QAZVAC بۇگىندە قولدانىسقا ەنگىزىلىپ ۇلگەردى. وسى ءتىزىمدى ءارى قاراي ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ كوروناۆيرۋس شتامدارىن انىقتاۋعا ارنالعان پتر-تەستى, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان بيولوگيالىق ونىمدەردى جاساۋ تەحنولوگياسى, تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەندوپروتەزدەۋ كومەگىمەن جامباس حيرۋرگياسىنداعى يننوۆاتسيالىق ادىستەرى, ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ سينتەتيكالىق جانە وسىمدىك شيكىزاتىنان جاسالعان جاڭا وتاندىق دارىلىك زاتتارى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇناي جانە مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋ كەزىندەگى ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىمەن جالعاستىرۋعا بولادى», دەيدى ج.قۇرمانعاليەۆا.
حالىقارالىق بازادا 14 268 ەڭبەك جاريالاعان
ەلىمىزدە عىلىمي مەترياسىمەن اينالىساتىن ساناۋلى ماماننىڭ ءبىرى پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ ءوزىنىڭ تالداۋ قورىتىندىلارىن ۇسىندى. ءبىز ءدال وسى ساراپشىنىڭ ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە كەڭىرەك توقتالعاندى ءجون كوردىك. سەبەبى ول كەيبىر دەتالدارىن تەرەڭىرەك تۇسىندىرەدى.
«1991 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن قازاقستاندىق عالىمدار Web of Science (WoS) دەرەكتەر بازاسىنداعى Science Citation Index Expanded (SCIE), Social Science Citation Index (SSCI) جانە Arts and Humanities Citation Index (AHCI) سىلتەمە يندەكستەرىندە يندەكستەلەتىن 14 268 ماقالا مەن شولۋدى جاريالادى. مۇنداي ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ ەڭ كوپ سانى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى (9 766), ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار (3 917), مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ (1 894) جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار (1 121) بويىنشا جاريالاندى. قازاقستاندىق عالىمدار جىل سايىن WOS نەگىزگى ءۇش يندەكسىندە يندەكستەلەتىن جۋرنالداردا جاريالاعان ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ سانى 50 ەسە ءوستى (40-تان 1 998-گە دەيىن). قازاقستاندىق عالىمداردىڭ مۇنداي جاريالانىمداردىڭ بۇكىلالەمدىك سانىنا قوسقان ۇلەسى 0,0069-دان 0,090%-عا دەيىن ءوستى. ال قازاقستان عىلىمي جاريالانىمداردىڭ سانى بويىنشا الەمدە 109-دان 75-ورىنعا كوتەرىلدى. WOS نەگىزگى ءۇش يندەكسىندەگى ماقالالار مەن شولۋلار سانى بويىنشا ەلىمىز گۋمانيتارلىق عىلىمدار (58), ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار (65), جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى (70) جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار (71) بويىنشا الەمدەگى ەڭ جوعارى ورىندارعا يە بولدى. دەگەنمەن مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, سونداي-اق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارى بويىنشا الەمدەگى پوزيتسيا ايتارلىقتاي تومەن, ياعني 90 جانە 92-ورىنعا تۇراقتاپ تۇرمىز», دەيدى ساراپشى ب.كەڭەسوۆ.
پروفەسسور ب.كەڭەسوۆتىڭ تالداۋ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 1997 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن WOS ءبىرىنشى كۆارتيلىنىڭ ەڭ بەدەلدى جۋرنالدارىندا وتاندىق عالىمدار جاريالاعان ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ جالپى سانى 3 089 قۇرادى. قازاقستاندىق عالىمدار جىل سايىن جاريالايتىن وسىنداي جۋرنالدارداعى ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ سانى 16-دان 610-عا دەيىن (38 ەسە) ءوستى, ال ەل 116-دان 84-ورىنعا شىقتى. مۇنداي ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ ەڭ كوپ سانى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى (2 139), ينجينيرينگ جانە تەحنولوگيالار (1 039), مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ (460) بويىنشا جاريالاندى. WOS بازاسىنداعى ءبىرىنشى كۆارتيلگە كىرەتىن جۋرنالدارداعى ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ ۇلەسى WOS نەگىزگى ءۇش يندەكسىندەگى ماقالالار مەن شولۋلاردىڭ جالپى سانىنان 10,3-تەن 32,7%-عا دەيىن ءوستى. بۇل جاريالانىمداردىڭ ساپاسى مەن سۇرانىسىنىڭ ءوسۋىن كورسەتەدى.
ەندىگى كەزەك – دايەكسوزدەردە. عىلىمي مەتريكادا ءدال وسى بولىك عالىمنىڭ, سول ارقىلى بەلگىلى ءبىر ەلدەگى عىلىمنىڭ الەۋەتىن انىقتاۋعا نەگىز بولادى. عىلىمي ەڭبەككە نەعۇرلىم كوبىرەك سىلتەمە جاسالىپ, ودان سويلەمدەر مەن دەرەكتەردى السا, سوعۇرلىم ناتيجە جوعارىلاي بەرەدى. جانە عىلىمي ءونىمنىڭ ومىرشەڭدىگى ارتا تۇسەدى. سونىمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى جاريالانعان عىلىمي ماتەريالداردىڭ مازمۇنى قانشالىقتى ماڭىزدى, وزگە زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن پايدالى بولدى؟ بۇل سۇراققا ساراپشى ب.كەڭەسوۆ: «1991 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن جاريالانعان جانە SCIE, SSCI جانە AHCI يندەكستەلگەن قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ماقالالارى مەن شولۋلارىنان 153 300 دايەكسوز الدى. الەمدە ەڭ كوپ دايەكسوز كەلتىرىلگەندەردىڭ 1%-ىنا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالعان 133 ماقالا مەن شولۋ, توپ 10%-ىنا 864 ماقالا مەن شولۋ كىردى. 2015 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىن جاريالانعان قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ ماقالالارى مەن شولۋلارىنىڭ قالىپقا كەلتىرىلگەن دايەكسوزدىلىگى (CNCI) (اۆتورلار سانى 10-نان اسپايتىن جاريالانىمدار عانا ەسكەرىلگەن) 1,00 ورتاشا الەمدىك دەڭگەيدە 0,72 قۇرادى. جاريالانىمداردىڭ ورتاشا قاجەتتىلىگىن كورسەتەتىن وسى كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان 107-ورىندا تۇر», دەپ جاۋاپ بەردى.